«ويىمىز – قازاق دالاسىنا تەحنيكالىق ءبىلىم تاراتۋ»

قاي زاماندا دا جۇمىسشى ماماندارعا سۇرانىس جوعارى بولعان. سوناۋ ءحىح عاسىردا ىبىراي التىنسارين قازاق جەرىندە كاسىپتىك ءبىلىمنىڭ نەگىزىن قالاپ, جۇمىسشى ماماندار دايارلاۋ ىسىنە ەرەكشە ءمان بەرگەن. بۇعان ونىڭ مىنا ءبىر سوزدەرى ايعاق: «قازاق حالقىنىڭ اقىل-ويى مەن ەكونوميكاسىنىڭ دامي بەرۋىنە كومەكتەسە الاتىن ادامدار قاجەت» (جاقىن دوسى, ارىپتەسى ۆ.كاتارينسكيگە 1888 جىلى 28 اقپاندا جازعان حاتىنان). ى.التىنسارين حالقىنىڭ مۇشكىل ءحالىن, تۇرمىسىن تۇزەپ, تۇتىنۋىنا قاجەتتى تاۋارلاردى وندىرۋمەن اينالىساتىن كاسىبي ماماندار دايارلاۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ, وسى ءبىر يگى ىسكە بەلسەنە كىرىسكەنىن ايعاقتايتىن فاكتىلەر دە جەتەرلىك.

تورعاي وبلىسى مەكتەپتەرىنىڭ ينسپەكتورى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن كەزىندە (1882 جىل) جاساعان ەسەپتەرىنىڭ بىرىندە: «...قىزدار ۇيلەرىنەن قاتىناپ وقيدى. ولارعا قاراپايىم حا­لىقتىڭ تۇرمىسىنا كەرەكتى, مىسالى, كيىم ءپىشۋ, كيىم تىگۋ, ءشالى توقۋ, ءجۇن, قىل سەكىلدى ماتەريالدان ورمەك توقۋ, كيىز باسۋ, باۋ جانە تاقىر كىلەم توقۋ سياقتى ايەلدەر ىستەيتىن جۇمىس ۇيرەتىلدى», دەپ جازعان. مۇنىڭ الدىندا قازاق پەداگوگى ءوزى اسا قۇرمەت تۇتاتىن دوسى, ۇستا­زى, شىعىستانۋشى-عالىم ن.يلمينسكيگە مىنا ءبىر جا­ڭا­لىقتى قۋانا جەتكىزگەن ەدى: «...مەكتەپتىڭ قولونەر ءبولىمىن اشۋعا كىرىسىپ جاتىرمىز, ال جۋىردا جەمىس اعاشتارى جانە وگورود ەگۋدى دە قولعا الماقپىز. ...ونىڭ ۇستىنە تورعايدا ەرەكشە قولونەر مەكتەبىن اشپاقشىمىز جانە ونى قۇرمەتتى ياكوۆلەۆتىڭ ەسىمىمەن اتاماقشىمىز».

ءسوز رەتى كەلگەندە ايتىپ وتەلىك, مەكتەپ اشۋ ىسىندە ياكوۆ پەتروۆيچتىڭ التىنسارينگە كوپ كومەگى تيگەن. تورعايدا تۇڭعىش اشىلعان وسى قولونەر مەكتەبىنىڭ جۇمىسىن العا باستىرۋ وڭايعا تۇسپەگەنى تۇسىنىكتى. ەڭ قاجەتتىسى – ارنايى وقۋلىقتار, وقىتۋشى ماماندار جوقتىڭ قاسى ەدى. بار جاۋاپكەرشىلىك ينسپەكتور ى.ءالتىنساريننىڭ موينىنا ءتۇستى. ول تاعى دا ورىس دوستارىنىڭ كومەگىنە جۇگىنەدى. يلمينسكيگە حات جازىپ, «قايى­رىمدى جۇرەگىڭىزدەن قا­زاق حالقىن وقىتۋ ىسىنە دە كىشكەنە ورىن بەرىڭىز, اقىل-كەڭە­سىڭىزدى ايتىپ وتىرىڭىز, ىسكەر وقىتۋشىلار جىبەرىڭىز» دەپ وتىنەدى. «سىزدە قولونەرىن, باۋ-باقشا, وگورود ىستەرىن, مال شارۋاشىلىعىن جانە ەگىنشىلىك كاسىبىن ۇيرەتۋگە ارنالعان پراكتيكالىق جەڭىل وقۋ قۇرالدارى جوق پا؟» دەپ سۇرايدى.

تاعى ءبىر تاڭعالارلىعى, ما­مان­­داردىڭ قات كەزىنىڭ وزىندە قولونەر مەكتەبى ءۇشىن مىقتى كادرلار ىزدەگەن. ول جاقسى وقىتۋشى ءۇشىن بارلىق جاعداي جاساۋدى دا موينىنا الىپ وتىرعان. ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن, مىنا ءبىر حاتىنان (ۆ.كاتارينسكيگە, 1883 جىل 1 ءساۋىر) ءۇزىندى كەلتىرەيىك: «...اعاش-بالتا ۇستالىعى ونەرىنەن ساباق بەرەتىن ءبىر جاقسى وقىتۋشى تابىلا قالاتىن بولسا, ونىڭ ۇستىنە وقۋ-جازۋ ۇيرەتە بىلەتىن دە بولسا, وعان پاتەر بەرىپ, ونىڭ ۇستىنە 400-500 سوم جالاقى بەرۋدىڭ دە ءتاسىلىن تابار ەدىم».

قولونەر مەكتەبى اشىلعاننان كەيىن دە تىنىم تاپپاي, ونداعى وقۋ-تاربيە جۇمىسىن قاداعالاپ, اقىل-كەڭەسىن بەرىپ وتىرعان. سول ءۇشىن دە بىرنەشە مارتە ىسساپارعا شىققانىن مىنا ءبىر سوزدەرى ايعاقتايدى: «ارعى كۇنى تاعى دا تورعايعا جۇرگەلى وتىرمىن. وندا جاڭا اشىلعان قولونەر مەكتەبىنىڭ جۇمىسى قالاي ءجۇرىپ جاتقانىن بايقاۋ, ونىڭ شارۋاشىلىعىن ءبىرجولا جولعا سالۋ ءۇشىن, تورعايدا وسى ايدىڭ اياعىنا دەيىن بولماق­پىن». ى.التىنسارين وسىلايشا اتقارىلۋعا ءتيىس ءىس-شارالاردى الدىن الا جوسپارلاپ, تياناقتى ورىنداعان.

دەرەككوزدەرگە سۇيەنسەك, ينس­پەكتور ى.ءالتىنساريننىڭ ءوزى باس بولىپ, قولونەر ۋچيليششەسىن بىتىرگەندەردى سىناقتان وتكى­زىپ, ماماندىقتارىنا سايكەس كۋالىكتەرىن تاپسىرعان. «العاش­قى مامانداردىڭ ىشىندە تورعاي ۋەزىنىڭ شۇبالاڭ بولىسىنداعى №2 اۋىلدىڭ ازاماتتارى مىعىمباي كور­كەمباەۆ پەن بيجان ايدار­­­بەكوۆ اعاش شەبەرى جانە توكار ماماندىقتارىن الدى. ولار تورعاي دالاسىنداعى تۇڭعىش قولونەر ماماندارى ەدى». قانداي دا ءبىر وقۋ ورنىن اشۋ ءۇشىن, ارينە, قاراجات, قۇرىلىس ماتەريالدارى قا­جەت. ى.التىنسارين مۇنىڭ دا جولىن تاپقان. ەل ىشىنەن قامقورشىلار ىزدەپ (بۇگىندە ولاردى دەمەۋ­شىلەر دەيمىز), سولاردىڭ كومە­گىنە جۇگىنگەن. ولار بىردە بورە­نە, كىرپىش تۇرىندە ماتەريالدار بەرىپ, دەمەۋشىلىك جاساسا, ەندى ءبىرى اقشالاي (100 سوم, 200 سوم) جاردەمدەسكەن. سونداي-اق قازاق اراسىنان, كەدەيلەردەن باسقاسىنان ءۇي باسىنان 1 سوم اقشا جيناۋدى ۇيىمداستىرىپ, كاسىبي ماماندار دايارلاۋ ماسە­لەسىن ۇتىمدى شەشۋدى قولعا العانىن ۇلى پەداگوگتىڭ مىنا سوزدەرى دالەلدەيدى: «.. مەن ەندى وسى اقشانىڭ بىرقاتارىن قوستانايدا ءبىر ءجونى بەرىك نەگىزگە قويىلعان تەحنيكالىق جانە اۋىلشارۋاشىلىق ۋچي­لي­ششەلەرىن اشۋعا جۇمساعان پاي­دالى بولار ەدى دەپ ويلاي­مىن». ى.التىنسارين ءوز قولى­مەن جازعان مالىمەتتەرىنە قا­را­عاندا, كراسنوۋفيمسكىدەگى رەال­نوە ۋچيليششەدە قازاق­تاردى تەحنيكالىق عىلىمدارعا وقىتۋعا ءتورت ستيپەنديا, ال اۋىل­شارۋاشىلىق مامان­دىق­تا­رىن يگەرۋشىلەرگە ارناپ بەس ستيپەنديا تاعايىنداعان. مۇندا وقۋ ءىسى تۇگەلىمەن تا­جىري­بەگە نەگىزدەلگەن. وقۋ ور­نىندا بىلعارى يلەۋ, سابىن قايناتۋ, ماي شايقاۋ, قۇ­مىرا جاساۋ ىستەرى, اعاش-توكار, ۇستا-سلەسار ونەرلەرى, اۋىل شارۋاشىلىعىنان – باۋ-باقشا سالۋ, مال شارۋا­شى­لىعى, ەگىن جايلارى ۇي­رە­تى­لىپ, جاڭا ماشينالارمەن ولار­دىڭ قۇرىلىستارىمەن تا­­نىس­تىرۋ جۇمىسى جۇر­گىزىلگەن. ى.التىنسارين كراس­نوۋفيمسك ۋچيليششەسى سەكىلدى وبلىستا قازاقتارعا ارناپ اۋىل شارۋاشىلىعى مەك­تە­بىن اشۋ تۋرالى جوبا ۇسىن­عان. ول تەحنيكالىق ءمانى بار ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋ ساحارا­دا­عى قازاقتارعا يگى اسەرىن تي­گى­زەدى دەپ سانادى. سول سەبەپتى كراسنوۋفيمسك ۋچيليششەسىن بىتىرگەن ءۋالي يزمايلوۆتى اقتوبە ۋچيليششەسىنە, بولەباي سارىباتىروۆتى ىرعىز ۋچيلي­ششە­سىنە, ەلجان ورازباەۆ­تى تورعايعا, اسىلقوجا قۇرمان­باەۆتى نيكولاەۆسك ۋچيلي­ششەسىنە جىبەرەدى. «ويىمىز – قازاق دالاسىنا تەحنيكالىق ءبىلىم تاراتۋ... ب.سارىباتىروۆتىڭ تەرى زاۆودىن اشۋعا قۇلشىنا كىرىسكىسى كەلەدى, قاجەتتى ەسەپ-قيساپ, سمەتا جاساۋدى دا ءوز موينىنا الامىن دەپ وتىر», دەپ جازادى ى.التىنسارين.

كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ءىسىن دامىتۋ باعىتىنداعى ى.التىنسارين قىزمەتىنىڭ سان قىرلى, اۋقىمى­نىڭ كەڭ بولعانىن ايعاقتايتىن فاكتىلەردىڭ تاعى ءبىرى مىناۋ: «...مەن بۇل جەرلەردىڭ دالاسىنان «كەرمەك» دەگەن ءشوپتى ىزدەپ جۇرگەنىم وزدەرىڭىزگە ءمالىم, ال ونداي ءشوپ بۇل جاقتان تابىل­ما­عاندىقتان, مەن ەندى سول سياقتى تەرى يلەيتىن, بوياۋ بولاتىن باسقا شوپتەردى جيناپ جا­تىر­مىن. ال سىزدەن وتىنەرىم: ىرعىز دۇكەندەرىنەن «ەرمەن» دەگەن ءشوپتى ساتىپ الىڭىز. بۇل تۇركىستان ولكەسىنەن اكەلىنەدى, ءوزى بوياۋ بولادى» (ف.سوكولوۆقا, 1886 جىل 9 قازان). بۇل سوزدەرىنە قاراعاندا, وقۋ ءىسىنىڭ ينسپەكتورى التىنسارين بولاشاق مامانداردىڭ ءىس-تاجىريبەسىنە قاجەتتى ماسەلەنى دە ءوزى باس بولىپ قولعا الىپ, شەشىمىن تابۋعا قۇلشىنا كىرىسكەنىن بايقايمىز. قانداي تاباندىلىق, جان­كەش­تىلىك دەسەڭىزشى. وسى ايتىل­­عانداردىڭ بارىنەن ويعا تۇيە­تىنىمىز: ىبىراي التىن­سارين – قازاق جەرىندەگى كاسىپ­تىك ءبىلىم جۇيەسىنىڭ نەگىزىن قالا­عان ارداقتى تۇلعا, تاباندى قاي­راتكەر. اعارتۋشى ونەگەسىنىڭ ومىرشەڭدىگىن بۇگىنگى تاجىريبە, جۇمىسشى مامان­دىق­تارىنا دەگەن سۇرانىس ايقىنداپ وتىر. قاراپايىم جۇمىسشى ەڭبە­گىمەن قارقىندى دامۋعا جول اشىلىپ, ەل الەۋەتى ارتا تۇسەدى. ءسوزىمىزدى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ مىنا سوزىمەن تۇيىندەيىك: «جۇمىستىڭ جامانى جوق, كەز كەلگەن ەڭبەك قادىرلى. ەڭ باس­تىسى, اركىم جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭ سەزىنىپ, ءوز مىندەتىن ساپالى اتقارۋعا ءتيىس. سوندا عانا ەلىمىز دامۋدىڭ سارا جولىنا تۇسەدى».

بيالاش سۇيىنكينا,

ءبىلىم سالاسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى

قوستاناي