بەلگىلى ونەرتانۋشى-عالىم, پروفەسسور باعىبەك قۇنداقباەۆتىڭ ناتاي كەنەسارين تۋرالى بىلەتىنى كوپ ەدى
ءتىپتى, ويلاماعان, ءوڭ تۇگىل, تۇسكە كىرمەگەن جاي. كۇتپەگەن جەردەن سوعىلعان تەلەفوننان اتىمدى اتاي سالا اپىل-عۇپىل سويلەپ جاتىر (مەنى تانىدى دەپ ويلاپ تۇرعانى انىق). «بۇگىن قالالىق گازەتتەن وقىدىم» دەپ, كەنەسارى باتىر قاسىم ۇلىنىڭ نەمەرەسى تۋرالى جازىلعان ماقالانى اتادى: «وقىعان بويدا كوپ نارسە ەسكە ءتۇسىپ, قاتتى تولقىدىم. باسىنا كۇن تۋعاندا تاشكەنتكە بارىپ جان ساقتاعان ناتاي ءازىمحان ۇلى كەنەساريننىڭ اتىن ەشكىم اتاي بەرمەۋشى ەدى, ساعان راحمەت. اتاي بەرمەۋشى ەدى دەيمىن, بىزدە شەتكە بارىپ داڭقى دۇرىلدەگەن قازاقتار تۇرماق, ءوز ەلىمىزدە كىمدى-كىم قادىرلەپ جاتىر؟! ۇمىت قالعاندار از با؟
كەزىندە اۋەزوۆ پەن ءساتباەۆقا جارماسىپ, قۇرتىپ جىبەرگىسى كەلگەن قورقاۋلار ناتايدى ايايتىن با ەدى؟ كەنەسارين سوندىقتان ەلدەن كەتتى. مۇندا عىلىم كانديداتى بولسا, تاشكەنتكە بارعان سوڭ ءۇيسىز-كۇيسىز ءجۇرىپ دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. وزبەكستان عىلىم اكادەمياسىنا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بولىپ سايلاندى. ۇزاق جىل سونداعى گەولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا ديرەكتور بولدى. انە, كوردىڭ بە, كەنەسارىنىڭ ۇرپاعى كىم ەكەنىن. مەن ونىمەن وتكەن عاسىرداعى 50-جىلداردىڭ باسىندا تاشكەنت تەاتر-كوركەمسۋرەت ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەندە تانىسىپ, اعالى-ءىنىلى بولعانداي جايىمىز بار ەدى. سەنىڭ ەستەلىگىڭنەن سولار ەسىمە ءتۇسىپ, اسەردەن ارىلا الماي تۇرمىن. قىسقاسى, ەكەۋمىز جولىعۋىمىز كەرەك. ە, جالعان-اي, ناتاي اعام نە كورمەدى. بىرگە تۇسكەن سۋرەتتەرىمىز بار. بارلىعىن ساعان بەرەمىن. ماقالاڭدى تولىقتىرىپ, قايتا جازساڭ دۇرىس بولار ەدى, قالاي دەيسىڭ؟..».
وسى جەردە ءسوزىن ءبولىپ: «ءسىز ورتالىق پارتيا كوميتەتىندە ىستەپ پە ەدىڭىز؟» – دەدىم ءبىر تۇيتكىلدى انىقتاماي بولماسىنا كوزىم جەتكەن مەن. ول بىردەن: «جوق, – دەدى ج ۇلىپ العانداي. – تانىماي قالدىڭ-اۋ دەيمىن, ءا؟ مەن باعىبەك اعاڭمىن عوي».
– ەندى, باكە, ءسال سولاي بوپ قالدى, ءسىزدى باسقا بىرەۋ مە دەپ... داۋسىڭىز تىم ۇقساس ەكەن... – دەپ كەشىرىم ءوتىندىم.
سولايى سولاي-تىن. العاشىندا تەلەفوندا باستىرمالاتا سويلەي جونەلگەن ادامدى ورتالىق كوميتەتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىق بولىمىندە ۇزاق جىل جاۋاپتى قىزمەت ىستەگەن, كەيىن دە بيىك لاۋازىمدار اتقارعان, ءوزىم جاقسى بىلەتىن ءبىر قادىرلى اعامىز دەپ ويلاعانىم راس. ءسوز اۋانى وزگەرىپ, تەرەڭگە بويلاپ بارا جاتقان سوڭ, امالسىز باكەڭنىڭ ءسوزىن بولۋگە تۋرا كەلدى. مەن بىلەتىن قادىرلى جان ءسىرا دا تاشكەنتتە وقىماعان بولاتىن, ونىڭ ۇستىنە تەاتر-كوركەمسۋرەت ينستيتۋتىنا قاتىسى جوق. بىراق, ونەر, ادەبيەت, مادەنيەتكە جاقىن, ماڭعىستاۋ وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولعاندا سول سالالارعا باسشىلىق جاساعان. كەيىن زەينەتكە شىققانشا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى اپپاراتىندا ىستەگەندە دە سولاي. ادەبيەت, ونەر وكىلدەرى اراسىندا جاقسى ءبىلىپ سىيلاساتىن, ارالاساتىن ادامدارى از ەمەس. باعىبەك ەكەۋىنىڭ داۋىس ىرعاعى, سويلەۋ مانەرى ەگىزدىڭ سىڭارىنداي ۇقساس بولسا, مەن قايتەيىن. باعىبەككە سونى اڭعارتتىم (سىپايىلاپ).
– ونداي بولادى, – دەدى باكەڭ. – ال قاشان كەزدەسەمىز, سونى ايت. ءۇي تەلەفونىمدى جازىپ الاسىڭ با؟ اكادەميادا ىستەيمىن عوي, قىزمەت بار, بىراق, وندا كوپ بارمايمىن. جۇمىس ۇيدە دە تىنا بەرەدى.
– دۇرىس, باكە, كەزدەسۋىمىز كەرەك ەكەن, ال, قازىر ءبىر-ەكى سۇراققا جاۋاپ بەرىڭىزشى, – دەيمىن قىزىعۋشىلىق جەڭە باستاعان مەن شىدامسىزدانىپ. – ماقالانى وقىساڭىز, ناتاي كەنەساريندى مەنىڭ ءبىر-اق رەت كورىپ, سودان العان ازىن-اۋلاق اسەر اۋماعىندا جازعانىمدى دا بىلگەن بولدىڭىز. بايقاۋىمشا, ءسىز ول كىسىمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, سىرلاس-مۇڭداس بولعان سياقتىسىز, سولاي ما؟
– سولاي, ول ۇزاق اڭگىمە. تەلەفونعا سيا قويماس.
– سوندا دا, باكە, ناتاي ءازىمحان ۇلىمەن تۇڭعىش رەت قاشان, قالاي كەزدەستىڭىز؟ اعالى-ىنىلىدەي بولدىق دەيسىز. تىم بولماسا, سولاردىڭ شەت جاعاسىن ايتىڭىزشى.
– جارايدى, اسىعىس ەشتەڭە جوق, – دەدى جايدارى مىنەزدى, جايساڭ جان. – ايتا بەرەيىن بە؟
– ايتىڭىز, باكە!
– 50-جىلدارى, جوعارىدا ايتقانداي, تاشكەنتتەگى تەاتر-كوركەمسۋرەت ينستيتۋتىندا وقىپ جۇردىك. اتالمىش وقۋ ورنىندا قازاق ۇل-قىزدارى از ەمەس-ءتىن. ولاردىڭ ىشىنەن كەيىن قازاق ونەرىنىڭ داڭقىن اسىرعان كوپتەگەن قايراتكەر شىقتى. ءوزىمىزدىڭ نۇرمۇحان ءجانتورين, ونەر وشاقتارىندا ۇزاق جىل باسشى بولعان تۇرلىبەك يمانبالانوۆ, شىمكەنت تەاترىندا ىستەيتىن اقساقال قالمىرزاەۆ, ت.ب. نۇرمۇحان ەكەۋمىز جاتاقحانادا ءبىر بولمەدە تۇردىق.
انە, سوندا تاشكەنتتەگى الۋان ءتۇرلى جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق جاستارى كوپ وقۋمەن قاتار, وقۋ ورىندارى باسشىلارىنىڭ دا ءبىرازى قازاق بولاتىن. ءوزىڭ دە تاشكەنتتە وقىپسىڭ عوي. ناتاي تۋرالى ماقالاڭدا ءبىرازىنىڭ اتتارىن اتاپسىڭ. مەنىڭ ولارعا قوسارىم, مەليوراتسيا ينستيتۋتىندا قاشقاروۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا ناسىروۆ, المانيازوۆ, وزەنباەۆ, مايلىباەۆ, ۇركىمباەۆ, الىباەۆ سىندى پروفەسسورلار ىستەدى. بارلىعىنىڭ دا اتاعى دا, ايبىنى دا زور بولاتىن. ءبىرازى كەيىن الماتىعا اۋىستى. بەكىش ناسىروۆ پەن ابدىكارىم ۇركىمباەۆ وزبەكستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىن باسقاردى. كەيىن ول قىزمەتتى ەگەمقۇل تاسانباەۆ اتقاردى. مانگەلدين بايلانىس مينيسترلىگىنىڭ تۇتقاسىن ۇستادى. قايسى ءبىرىن ايتايىن. توقىما ينستيتۋتىندا ديرەكتور بولعان م.ورازباەۆ سەكىلدى ءبىراز قازاق عالىمدارى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ديرەكتورى بولدى. سولاردىڭ ءبىر دە ءبىرەگەيلەرىنىڭ ساناتىنداعى ورتا ازيا پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى (وندا رەكتور دەمەيدى) نيازوۆ ۇلتجاندى, باتىل, كىشىپەيىل, قاراپايىم, مەيىرىمدى قازاق ەدى. ونەرگە جاقىن بولعاندىقتان با, تەاتر ينستيتۋتىندا وقيتىن ءبىر توپ ستۋدەنتتى ىزدەپ كەلىپ, ۇيىنە اپارىپ قوناق ەتتى, تانىستى. مەنى وڭاشالاۋ شىعارىپ: «ەندى سەن بۇدان بىلاي ءبىزدىڭ ۇيگە قىسىلماي كەلىپ ءجۇر, ماعان ءىنى بولاسىڭ», – دەگەن سوڭ, نەگە باس تارتايىن. اپتاسىنا كەمى ءبىر نە ەكى رەت كورىنبەسەم, كادىمگىدەي رەنجيدى. اعا تاپقانىما مەن دە توبەم كوككە جەتكەندەي بوپ ءجۇردىم.
– ەرتەڭ ساباقتان شىققان بويدا ۇيگە جەت, قوناق كەلەدى, بىرگە كۇتەمىز, – دەدى ءبىر جولى كەشكىلىك تەلەفون سوققانىمدا.
«كىم؟» دەپ سۇراعان جوقپىن. ديرەكتوردىڭ ۇيىنە وسال قوناق كەلسىن بە؟ ەرتەڭىنە ايتقان ۋاقىتىندا باردىم دا, ءۇي شارۋاسىنا ارالاسىپ, جۇگىرىپ ءجۇرمەيمىن بە باياعى.
بۇل جولعى قوناق الماتىدان تاشكەنتكە تاياۋدا قونىس اۋدارعان جىگىت اعاسى جاسىنداعى ەڭسەگەي بويلى, قارا تورىنىڭ سىمباتتىسى, قىران قاباق, قىر مۇرىن, وتكىر كوزدى, ات جاقتى, مىنەزى سالماقتى, بايسالدى ادام ەكەن. جانىندا تالدىرماش دەنەلى, ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي سۇلۋ كەلىنشەگى, داستارقان باسىندا باسقا ەشكىم بولعان جوق. نەگە ەكەنىن, ماعان قوناقتىڭ كوڭىل كۇيى تومەن, ءجۇزى سىنىقتاۋ كورىندى. كوپ سوزگە بارماي, ونشا جارىلا بەرمەيدى. مەنىكى اۋىز باعۋ, اعانىڭ قاس-قاباعىن باعۋ. «ءان سال», دەدى. ەپتەپ «ءاۋ» دەگەن بولدىم. انەكدوت ايت دەدى. ونى دا بىردەڭە ەتتىم. بىراق, ءبارىبىر, ارقا-جارقا, اشىق-جارقىن, كوڭىلدى وتىرىس بولا قويمادى. نيازوۆ اعام الگىندە قوناقتىڭ كىم ەكەنىن ايتىپ, ونى ماعان, مەنى وعان تانىستىرعان. ناتاي ءازىمحان ۇلى كەنەسارين. ماماندىعى گەولوگ, عىلىم كانديداتى كورىنەدى. «دوكتورلىعى دايىن, اماندىق بولسا, ۇزاماي قورعايدى», – دەپ تە قويدى ءۇي يەسى. «بۇل جەر الماتى ەمەس, قورقاتىن ەشتەڭە جوق», – دەگەنىنىڭ دە ءمانىسىن كەيىن ءتۇسىندىم.
سودان, قىسقاسى, سەن ءاڭگىمەلەگەن ناتاي ءازىمحان ۇلىمەن مەن العاش رەت تاشكەنت پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى نيازوۆتىڭ ۇيىندە وسىلاي تانىسىپ ەدىم. نيازوۆ اعام مەنى بوسقا شاقىرماپتى, ول جولى ناتاي ءازىمحان ۇلىنىڭ «باسبۇزار حان» كەنەسارىنىڭ نەمەرەسى, ابىلاي حان اۋلەتىنەن بولعانى ءۇشىن الماتىدا قۋعىندالىپ, وسىندا باس ساۋعالاپ كەلگەنىن اشىق ايتپاسا دا, بارلىعىن ۇقتىم. «بۇدان بىلاي وسى اعاڭا دا ءىنى بوپ ارالاسىپ ءجۇر», – دەگەنىن قۇپ الدىم. «ناتايدىڭ تۇراتىن جەرى قالانىڭ شەتىندەگى ءبىر وزبەكتىڭ ەكى بولمەلى ءۇيى, ازداپ جوندەۋ كەرەك, سوعان جاردەمدەس», – دەپ تە قويدى نيازوۆ اعام.
اس-سۋ ءىشىلىپ, باتا جاسالعان سوڭ, نيازوۆ اعامنىڭ ايتۋىمەن, ناتاي ءازىمحان ۇلىنىڭ ۇيىنە ولارمەن بىرگە باردىم. باسپانا شىنىندا دا جۇپىنى, ناشار ەكەن. جەر ەدەن, ەسىك-تەرەزە القا-سالقا, توبەدەن تامشى اعىپ, ازىناپ تۇر. ناتاي ءازىمحان ۇلىنىڭ ىڭعايىمەن مۇندا ءجيى كەلىپ ءجۇردىم. تۇرمىستارى قوراش. ەكى كىشكەنتايى قىزىلوردا جاقتاعى جەڭگەيدىڭ توركىن جۇرتىندا قۇسايدى. كەشكىلىكتە جەر وشاقتاعى قازانعا كارتوپ قۋىرامىز. بىردە ماي جوق بولعاندىقتان, جەڭگەيدىڭ مەنىڭ بەتىمە قاراپ: «كارتوپتىڭ ۇستىنە ءسۇت تامىزساق قايتەدى؟» – دەگەنى بار-تىن.
سەن ناتاي ءازىمحان ۇلى گەولوگيا ينستيتۋتىندا ديرەكتور بوپ تۇرعاندا شىلانزاردان العان ءتورت بولمەلى ۇيىندە بولساڭ, مەن الگىندە ايتقانداي, بىرىنەن سوڭ بىرىنە كوشكەن, بىرىنەن ءبىرى جۇپىنى ءتورت جالدامالى پاتەرىنىڭ بارىندە بولعانمىن. شىلانزارداعى ءايبات ۇيىندە دە بولعانمىن. تاشكەنتكە جول تۇسكەندە سوقپاي كەتپەيتىنمىن.
– ءسىز العاش كورگەندە ناتاي ءازىمحان ۇلى قانداي جۇمىس ىستەۋشى ەدى؟
– تاشكەنتكە جاڭا كەلگەن كەزى عوي, قايبىر جۇمىس دەيسىڭ, ۇمىتپاسام, لابورانت سياقتى ەدى.
– كەيىن قالايشا ءوستى؟
– ەندى ءوزىڭ شامالامايسىڭ با, قالاي وسپەيدى, ءبىلىمپاز عالىم, تەكتى تۇلعا, قولداۋشىسى نيازوۆ بولسا. ول وتە بەدەلدى, ايتقانى ەكى بولمايتىن ادام ەدى. وبالى نە, وزبەكستان باسشىسى شاراف راشيدوۆ تالاي قازاقتىڭ تالانتىن باعالاپ, وڭ كوزبەن قارادى ەمەس پە؟ ونىڭ تۇسىندا مينيسترلەردىڭ كەمى ءۇش-تورتەۋى قازاق بولاتىن. وبكومدا ءبىرىنشى حاتشى, وبلاتكومدا پرەدسەداتەل بولعان كاكىمبەك سالىقوۆ, ەلىباەۆ, جانپايىزوۆتاي قازاقتار قانشاما. جوعارى وقۋ ورىندارىندا ديرەكتور بولعان قازاقتار جايىندا الگىندە ايتتىم.
– ناتاي ازىمحان ۇلىمەن كەيىن دە ارالاسىپ تۇردىڭىز با؟
– ەندى شە؟ تۋعان جەرگە سىيدىرماي, قاساقانا قىساستىق, قۋعىن-سۇرگىننىڭ قىرسىعىنان ومىردەن ەرتە كەتتى. بىراق, ۇلى اتالارى ابىلاي, كەنەسارىلاردىڭ اتىنا كىر كەلتىرگەن جوق. ءاي, سەن دۇرىس ماسەلە قوزعاپسىڭ. ناتاي كەنەسارين اتاۋسىز قالىپ بارادى. مۇنى قولعا الىپ, ءبىر امال جاساۋ كەرەك. وسىندا ابىلاي ۇرپاقتارى از ەمەس, ولار نەگە ۇندەمەيتىنىن بىلمەيمىن. ناتاي كەنەسارين قالاي ارداقتاسا دا بولاتىن ءىرى تۇلعا. جارايدى, وسىمەن دوعارايىن. قالعانىن كەيىن. سەن اقىرى باستاعان ەكەنسىڭ, ەندى جارتى جولدا تاستاما. مەن دە قاراپ قالماسپىن. مەنىمەن جاقسىلاپ سۇحبات جاسا. ارعى جاعىن كورەمىز. ايتپاقشى, ناتايدىڭ ۇلى وسىندا تۇرادى. مومىنداۋ. كوپ كورىسپەيمىز. سەنى سونىمەن جولىقتىرسام بولا ما؟
– بولادى, باكە. ناتاي ءازىمحان ۇلىمەن بىرگە تۇسكەن سۋرەتتەرىڭىز بار شىعار؟
– ايتتىم عوي بار دەپ, جەتەدى. ال, ساۋ بول, كورىسكەنشە!
– باكە, باكە! كەشىرىڭىز, تاعى ءبىر سۇراق. تاشكەنتتە نۇرمۇحان جانتورينمەن بىرگە وقىدىم دەدىڭىز عوي. سول كىسى جايلى ءبىر اۋىز ايتىڭىزشى. ستۋدەنت كەزىندە قالاي وقىدى؟
– سىرىقتاي ۇزىن بويلى, داۋسى وتكىر, اۋەزدى, مىنەزى قاتقىلداۋ, بىراق, قايىرىمى مول, ادامگەرشىلىگى جوعارى نۇرمۇحان باسقالارداي ەمەس, بىزدەر قىزىق قۋىپ, ساكاكۋلەپ جۇرگەندە, ول كۇنى-ءتۇنى كىتاپ وقيتىن. وقىماعان كىتابى بولمايتىن. كەيىن سونىڭ ءبارى اكتەرلىك قىزمەتىندە بايقالىپ, كورىنىپ ءجۇردى. ءبىلىپ قوي, كىتاپ وقيتىن اكتەر مەن وقىمايتىن اكتەردىڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي بولادى. بۇل جاعىنان نۇرمۇحانعا جەتەتىن اكتەر جوق. ەگەر قاتەلەسپەسەم, ەرتەرەكتە الماتىدا تۇرعان بەلگىلى اۋدارماشى-جۋرناليست ءجۇسىپ جانتورينمەن تۋىس سياقتى ەدى. كىتاپ دەمەكشى, كوپ وقيتىن, وقىماق تۇگىل, كىتاپ جازاتىن اكتەر, اكتريسالار دا از ەمەس, شۇكىر. حابيبا ەلەبەكوۆادان باستاپ, بيكەن ريموۆا, ءاسانالى ءاشىموۆ, ەسمۇحان وباەۆ, امان قۇلباەۆ, تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ – تولىپ جاتقان جوق پا؟ ەلۋباي ومىرزاقوۆ, قاپان بادىروۆ, قانابەك بايسەيىتوۆ مارقۇمداردىڭ سوڭىندا قالدىرعان كىتاپتارى بارىن ءوزىڭ دە بىلەتىن شىعارسىڭ.
– ءوزىڭىز شە؟ اكتەرلىكتەن وسكەن سىنشى-عالىمسىز.
– اشىربەك ەكەۋمىز سولايمىز. ول مەنەن سالماقتىراق. اتاعى دا ۇلكەن. وتكىرلىگى وزىنشە.
– سىعاەۆ پا؟
– ءيا. ەكەۋىڭ بىرگە جۇرەسىڭدەر عوي. سەنى اۋزىنان تاستامايدى.
– راحمەت, باكە!
– كورىسكەنشە.
* * *
ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن – كۇز ايلارىنىڭ بىرىندە گازەتتە ناتاي ءازىمحان ۇلى كەنەسارين تۋرالى شاعىن ەستەلىك جارىققا شىققان بويدا تەلەفون سوققان باعىبەك اعا وندا بۇگىن-ەرتەڭ باقيلىق بولا قوياتىنداي ەمەس, تىڭ, باقۋاتتى سياقتى ەدى. ءبىرنەشە كىتابى شىققان بەلگىلى تەاترتانۋشى, عالىم-سىنشى, پروفەسسور باعىبەك قۇنداقباەۆ كوپتەگەن تاتىمدى, تۇشىمدى دۇنيەلەر جازدى. ەندى, مىنە, ويلاماعان جەردەن قۋ جالعاننان وتە شىقتى. نەتكەن وكىنىش! ءبىلىمى تەرەڭ, ساناسى سارا, جانى تازا تۇلعالاردىڭ تابيعي بولمىسى دا, ءجۇرىس-تۇرىسى دا, اينالامەن قارىم-قاتىناسى دا قاراپايىم, ەلەۋسىزدەۋ بولماي ما؟ باعىبەك تە سوندايلاردان ەدى. ەندى امال جوق, جوعارىدا ايتىلعان تەلەفون ارقىلى بولعان ازىن-اۋلاق اڭگىمەگە شۇكىرلىك دەيمىز دە. ستۋدەنتتىك جىلداردا تانىسىپ-تابىسىپ, كەنەساريندەي اسىلدىڭ سىنىعى, ايتۋلى تۇلعاعا تىنىس-تىرەك, باۋىر بولعان باكەڭنىڭ ناتاي ءازىمحان ۇلى حاقىندا ءوزى ۋادە ەتكەندەي, ايتارى مول-اق سياقتى ەدى, شىركىن. سۇم اجال دەگەنىنە جەتكىزبەي, قيادان شالدى. اماناتى ىشىندە كەتتى...
زاكىر اساباەۆ.
الماتى.
سۋرەتتە ناتاي كەنەسارين.