قازىر الەمدە بوسقىن ۇدەرىسى جىلدان-جىلعا ۇدەپ, ۇلكەن پروبلەماعا اينالىپ بارادى. حالىقارالىق قوعامداستىق جاھاننىڭ قاۋىپسىزدىك جاعدايىن جاقسارتا الماي تۇر. ونىڭ ءبىر كورىنىسى – بايىرعى قونىسىنان باز كەشكەن ادامداردىڭ كوبەيۋى. ارينە, ولاردىڭ «استىنان سۋ شىقپاسا», مەكەننەن اۋىپ نەسى بار؟ مۇنى مايشاممەن زەرتتەپ جاتقان بۇۇ مەن ەۋرووداق تا ازىرگە ورتاق شەشىم تابا الماي, پۇشايمان بولىپ وتىر.
بۇۇ بوسقىندار جونىندەگى جوعارعى كوميسسار باسقارماسىنىڭ (بجكب) دەرەگى بويىنشا الەمدە ءماجبۇرلى قونىس اۋدارعان ادامدار سانى 110 ميلليوننان اسقان. ونىڭ 36,4 ميلليوننان استامى – بوسقىندار. باسپانا ىزدەپ بوسقان 6 ميلليون ادام بار ەكەن. حالىقارالىق ۇيىم ساراپشىلارى مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى سۇم سوعىستىڭ سالدارىنان ەكەنىن ايتادى. بۇعان قوسا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن, ءتۇرلى قاقتىعىس پەن زورلىق-زومبىلىقتىڭ دا زاردابى ءتيىپ تۇر.
بۇگىندە كارى قۇرلىق «بوسقىندار لاگەرىنە اينالىپ بارامىز» دەپ بايبالام سالعانىمەن, بوسقىنداردى ەڭ كوپ قابىلداپ وتىرعان ەل – يران مەن تۇركيا. ارقايسىسى 3,4 ميلليون ادامدى پانالاتقان. گەرمانيا مەن كولۋمبيادا 2,5 ميلليوننان استام جۇرت بوسىپ ءجۇر. ال پاكىستان 2,1 ميلليون بوسقىندى قابىلداعان.
گەرمانيا دەمەكشى, ەۋروپاعا جەتكەننىڭ قولى كوككە جەتەتىندەي كورەتىندەرگە ءبىر كەيىستى كەيس ۇسىنۋىمىزعا تۋرا كەلىپ تۇر. قازىر ءوزى بوسىپ, بورداي توزىپ جۇرگەندەرگە ءتۇرلى شابۋىل جاساپ, قىسىم كورسەتۋ دەرەگى دە از ەمەس.
ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
گەرمانيانىڭ وزىندە حوستەلدەردەگى 121 بوسقىنعا شابۋىل جاسالعان. وسى ەلدىڭ «Neue Osnabrücker Zeitung» گازەتىنىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, 2022 جىلى بوسقىندارعا ارنالعان باسپانالاردان تىس جەردە 1 248 شابۋىل فاكتىسى تىركەلگەن.
قازىر جەر بەتىندە جەل قۋعان قاڭباقتاي سابىلعان ادامداردىڭ 52%-ىن ءۇش ەلدىڭ ازاماتتارى قۇراپ وتىر. ول – سيريا (6,5 ملن), اۋعانستان (6,1 ملن), ۋكراينا (5,9 ملن). سونىمەن قاتار جەر-جيھاندا «ازاماتتىعى جوق» دەگەن ساناتتاعى ادامدار بار. ونىڭ ءوزى 4,4 ميلليون بولعان. مۇنداي «اۋاداعى» ادامداردىڭ قاتارىندا قاراكوزدەردىڭ دە بارى بايقالادى. ازاماتتىعى جوق ادامدار بىلتىرعى ساناق بويىنشا, الەمنىڭ 97 ەلىندە كەزدەسكەن. بۇل رەتتە ءبىر ماڭىزدى دەرەكتى كوزىمىز شالدى, بوسقىنداردىڭ جانە حالىقارالىق پانا ىزدەۋشىلەردىڭ 69%-ى كورشىلەس ەلدەردەن كەلەتىنى انىقتالعان.
كورشىگە ءبىز دە كەندە ەمەسپىز. مالى ارالاس, قويى قورالاس قۇداي قوسقان باقانداي بەس كورشىمىز بار. رەسمي دەرەكتەرگە سەنسەك, ەلىمىزدە بوسقىنداردىڭ سانى كوپ ەمەس. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى مالىمەتى بويىنشا, ەلىمىزدە اۋعانستان, وزبەكستان, سيريا, ۋكراينا, قىتاي ەلدەرىنەن كەلگەن 325 بوسقىن تۇرادى. بۇل قاتاردان سولتۇستىكتەگى كورشىمىزدى كورمەدىك. بىراق ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ 2022 جىلعى دەرەگىنە سايكەس, ەلىمىزگە رەسەيدەن 396 946 ادام كەلگەن. ال ەلىمىزدەگى بوسقىن كۋالىگى بەرىلگەن ادامداردان تىس 635 پانا ىزدەۋشىلەر تىركەلىپتى.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترىنىڭ 2022 جىلعى 23 ساۋىردەگى بۇيرىعى بويىنشا, ەلىمىزدە بوسقىن مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى قاعيداسى بەكىتىلدى. بوسقىن مارتەبەسىن الۋعا پانا ىزدەگەن ادام ەلىمىزگە كەلگەن كۇننەن باستاپ 5 كۇنتىزبەلىك كۇن ىشىندە زاڭدا بەلگىلەنگەن تارتىپكە ساي ءوتىنىش بەرە الادى. ءوتىنىش تۇسكەن كۇنى قازاقستاندا پانا ىزدەگەن ادامنىڭ كۋالىگى ءۇش اي مەرزىمگە بەرىلەدى. بولاشاقتا ونىڭ مەرزىمى تاعى ءۇش ايعا ۇزارتىلۋى مۇمكىن. كۋالىكتى العان سوڭ ەلىمىزدە تۇرۋعا كەدەرگى جوق.
بوسقىندار ءىسى – وتە نازىك ماسەلە. سوندىقتان ونى ساۋاتتى ءھام سالماقتى جۇرگىزۋ ءۇشىن جۋىردا الماتىدا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ كوشى-قون كوميتەتى, بۇۇ بجكب, بۇۇ-نىڭ بوسقىندار ءىسى جونىندەگى اگەنتتىگى باستاعان ەلىمىزدىڭ 19 جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ارنالعان بوسقىنداردى قورعاۋ سالاسىنداعى ۇلتتىق جانە حالىقارالىق زاڭعا ارنالعان ەكى كۇندىك سەميناردا ءبىراز ماسەلە تالقىلاندى.
«ۇلتتىق جانە حالىقارالىق بوسقىندار تۋرالى زاڭنىڭ دايەكتى قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ اياسىندا الەمدەگى, سونداي-اق قازاقستانداعى قۇزىرلى مەكەمەلەر ءماجبۇرلى قونىس اۋدارىلعان ادامداردى قورعاۋعا, قولداۋعا جاعداي جاسايدى. ەڭبەك مينيسترلىگىمەن جانە باسقا سەرىكتەستەرمەن ىنتىماقتاستىعىمىز قونىس اۋدارعان ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەر جەتىلدىرۋگە ىقپال ەتەدى», دەدى بۇۇ بجكب ورتالىق ازياداعى وكىلى حانس فرەدريح شوددەر.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بىزدەگى بوسقىنداردىڭ باسىم بولىگى ەلىمىزدە قالۋدى كوزدەيدى. ولاردىڭ 70%-دان استامى 10 جىلدان بەرى ءومىر سۇرسە, جالپى سانىنىڭ 22%-ى ەلىمىزدە دۇنيەگە كەلگەن.
«مينيسترلىك بوسقىندار مارتەبەسىنە قاتىستى 1951 جىلعى كونۆەنتسيانىڭ جانە ونىڭ 1967 جىلعى حاتتاماسىنىڭ ەرەجەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستانداعى بوسقىنداردى ينتەگراتسيالاۋدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق اسپەكتىلەرىن قامتيتىن قازاقستاننىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان كوشى-قون ساياساتىنىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىن ازىرلەدى. تۇجىرىمدامانىڭ ەرەجەلەرىن ىسكە اسىرۋ ەل اۋماعىندا بوسقىندار مەن پانا ىزدەۋشىلەردى قورعاۋ مەن قولداۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى كوشى-قون كوميتەتىنىڭ توراعاسى اسقاربەك ەرتاەۆ.
كوشى-قون نۇسقاۋلىعىنا قاراعاندا, ەلىمىزدەگى بوسقىنداردىڭ مۇمكىندىكتەرى مول. ماسەلەن, بوسقىندار ەلىمىزدىڭ اۋماعىنا ۋاقىتشا تۇراقتاعان كەز كەلگەن شەتەل ازاماتى سەكىلدى ءىس جۇزىندە بىردەي قۇقىقتار مەن مىندەتتەرگە يە. ول مەديتسينالىق قىزمەتكە, سوت قورعاۋىنا, ءوز بيزنەسىن اشۋعا, جۇمىسقا ورنالاسۋعا قۇقىلى. ايىرماشىلىق تەك جۇمىسقا ورنالاسۋ كەزىندە زەينەتاقى جارنالارىن اۋدارمايتىن قاراپايىم جالدامالى جۇمىسشى رەتىندە رەسىمدەلەدى. ياعني بوسقىنعا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردان جۇمىسقا قانداي دا ءبىر رۇقسات الۋدىڭ قاجەتى جوق, ونى شەتەلدىك جۇمىس دەپ سانامايدى. ولاردىڭ ەلىمىزدە تۇرۋعا ىقتيارحات الۋعا, ءتىپتى ازاماتتىق سۇراۋعا مۇمكىندىگى بار. كەز كەلگەن بوسقىن ەلىندە قالعان تۋىستارىمەن بايلانىسۋعا ۋاكىلەتتى ورگاندارعا جۇگىنە الادى. نەگىزگى تالاپ – ولار قازاقستان زاڭدارىن ساقتاۋعا ءتيىس. ەگەر بوسقىن شەتەلگە شىقسا, كوشى-قون قىزمەتىنە الدىن الا حابارلاۋى كەرەك.
«كەيىنگى 30 جىل ىشىندە قازاقستان حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا ۇلكەن ۇلەسىن قوسىپ, سيرياداعى بەيبىت كەلىسسوزدەرگە جاردەمدەستى, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوپتەگەن كەلىسىمشارت راتيفيكاتسيالاپ, جۇزەگە اسىردى. بۇۇ-نىڭ بوسقىندار ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىگى بۇۇ-نىڭ باسقا مۇشەلەرىمەن بىرگە پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ۇستانىمىن قۇپتايدى جانە قولدايدى. ادام قۇقىقتارىن, سونىڭ ىشىندە بوسقىنداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, تۇراقتى دامۋ تۇرعىسىنان ەشكىمدى تىسقارى قالدىرماۋ مىندەتتەمەسى ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا اسەر ەتەدى», دەيدى حانس فريدريح شوددەر.
باتىس ەۋروپا 1990-جىلدارى اۋعان جۇرتقا ەسىگىن ايقارا اشقانىمەن, كەيىنگى جىلدارى جاعداي وزگەردى. قازىر ەۋرووداق ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ جانە تەررورلىق قاۋىپتىڭ الدىن الۋ ماڭىزدى ەكەنىن العا تارتىپ, بوسقىندارعا ۋاقىتشا باسپانا بەرۋ ماسەلەسىن كۇردەلەندىردى. ويتكەنى ولارعا قاتىستى قىلمىستىق كورسەتكىشى كۇرت ءوستى. گەرمانيا مەن شۆەتسياداعى ايەلدەرگە جاسالعان زورلىق-زومبىلىقتى, فرانتسيا مەن بەلگياداعى تەررورلىق اكتىلەردى كەيبىر ەۋروپالىق باق راديكالدى ءدىني اعىمدار ىقپالىمەن بايلانىستىرادى. وسىعان قاراپ ەندى ەۋروپا جوسىعان جۇرتتىڭ بارىنە جايىلىپ جاستىق, ءيىلىپ توسەك بولا قويمايتىنىن اڭعارامىز. ەۋرووداق جەرورتا تەڭىزىنەن قۇتقارىلعان بوسقىنداردى جەتكىزەتىن سولتۇستىك افريكادا «قاۋىپسىز ايماقتار» جۇيەسىن قۇرۋ جانە سول سەكىلدى ماسەلەلەردى قولعا العان. دەگەنمەن مۇنىڭ ءبارى بوسۋدىڭ سەبەبىن جويماي, سالدارىمەن كۇرەسۋ بولار ەدى. سوندىقتان دا الەم بويىنشا بوسقىندار ماسەلەسى ءالى كۇنگە دەيىن وتكىر كۇيىندە تۇر.
بۇعان قاتىستى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىرعى جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ ۇستانىمىن, باعىت-باعدارىن جانە تۇتاستىقتى ساقتاۋعا نازار اۋدارعان ەدى. «كوپتەگەن ەلدە ينفلياتسيا ءورشىپ, قىمباتشىلىق بولىپ جاتىر. مەملەكەتتەر اراسىندا ءتۇرلى تەكەتىرەس, قارۋلى قاقتىعىس بەلەڭ الدى. بوسقىنداردىڭ سانى 110 ميلليوننان استى. مۇنىڭ ءبارى قازاقستانعا دا سالقىنىن تيگىزەدى. بىراق ءبىز جاھاندىق دۇربەلەڭ داۋىرىندە ءوز باعدارىمىزدان اداسپايمىز. ارينە, دامۋ جولىمىز ءاردايىم تەپ-تەگىس, داڭعىل بولمايدى. ەشكىم دە سىرتتان كەلىپ, قازاقستاندى كوركەيتىپ جىبەرمەيدى. ول ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى زامان تالابىنا ساي بولۋعا ءتيىس. جالپى, حالقىمىز وسىنداي داعدارىس كەزىندە ءبىرتۇتاس بولۋى كەرەك», دەدى پرەزيدەنت.
ساياساتتانۋشى, كونفليكتولوگ رۋسلان احماعانبەتوۆ «قازىر ەلىمىزدىڭ بوسقىندارعا قاتىستى ۇستانىمى وڭ» دەيدى.
«بوسقىندارعا كوزقاراس گۋمانيستىك قاتىناستارعا نەگىزدەلۋى كەرەك. بۇگىنگى اۋعاننىڭ باسىنان وتكەن سۇرگىن, كەشە ءبىزدىڭ دە باسىمىزدان ءوتتى. مىسالى, 22-33-جىلعى قولدان جاسالعان اشتىق جانە 37-دەگى رەپرەسسيانى كاتاكاليزم دەپ الساق, سول كەزدە ءبىزدىڭ كوپ ازامات سول جاققا باس ساۋعالادى. ادام ءوز تۋعان جەرىنەن بوسسا, جەر-انا ورتاق. ادام رەتىندە ءومىر سۇرۋگە مۇمكىندىك بولۋعا ءتيىس. ەگەر مۇنى جوققا شىعارساق, دۇنيەدەگى گۋمانيستىك قۇندىلىقتاردىڭ بارىنە قارسى شىققانمەن بىردەي. ەكىنشىدەن, ءار مەملەكەت ءوز كەڭىستىگىن ساقتاۋعا مۇددەلى. دەمەك, شامادان تىس ميگرانتتى دا, بوسقىندى دا كوپ قابىلداۋعا ءتيىس ەمەس. سەبەبى كوپ جاعدايدا بوسقىن – مەملەكەتتىڭ بىرەگەيلىگىنە كەرى ىقپال ەتەتىن ادامدار. ولار وسى جاققا كەلىپ, قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ, قازاق بولىپ كەتپەيدى. مەملەكەت وسىنىڭ ەكى ورتاسىن ۇستانۋعا ءتيىس. ويتكەنى بوسقىن مارتەبەسىن العاننان كەيىن ونىڭ ەكونوميكاعا دا اسەرى بولادى. بۇدان كەيىن ولاردى مەملەكەت قامتاماسىز ەتەدى. سوندىقتان كەيبىر جاقىن كورشى ەلدەردەن كەلگەندەرگە بوسقىن مارتەبەسىن بەرە بەرمەۋدىڭ ءتيىمدى جاعى تاعى بار. ويتكەنى بۇل مەملەكەتكە ماسىلدىقتى كۇشەيتەدى», دەيدى ساياساتتانۋشى.