الاش رەنەسسانسىن تۋدىرعان الىپتار توبىنىڭ الداسپانى – حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ ەلدىك قاسيەتتەردەن سۋارىلعان قازىنالى مۇراسىنان الار تاعىلىم تولاستاماق ەمەس. «شىن ازاتتىقتى ءبىلىم بەرەدى» («ماشينەنىڭ كۇشى»), «مادەنيەتتىڭ نەگىزى – ءبىلىم» («قازاق-قىرعىز تىلىندەگى سينگارمونيزم زاڭى»), ەكەنىن قاداپ كورسەتكەن ەنتسيكلوپەديست تۇلعانىڭ ناقىل سوزدەرى حالقىمىزدىڭ وتارشىلدىقتان ارىلۋداعى قيلى تاعدىرىن, ويانۋ داۋىرىندەگى الەۋمەتتىك سىلكىنىسىن, مەملەكەتتىلىگىن قايتا جاڭعىرتۋىمەن ساباقتاس عىلىم ورىندەگى سەرپىلىسىن, مادەنيەت بيىگىندەگى ورلەۋ ءورىسىن تانىتادى.
«الاش» نە ءسوز؟» ماقالاسىمەن تاريحي جادىمىزعا قان جۇگىرتكەن عۇلاما عاسىرلار توعىسىنداعى الاساپىراندا ازاتتىقتىڭ اداستىرماس جولىندا تەر توكتى. «قۇلاعاندى كوتەرۋ – ادامشىلىقتىڭ بەلگىسى! سۇلاعاندى كوتەرۋ – اعايىنشىلىقتىڭ بەلگىسى!» («ەكى ءداۋىر») – دەگەن بايراقتى سوزىمەن قايمانا جۇرتىن جاتتىڭ ەزگىسىنەن ارىلتۋداعى كۇرەسكەرلىك ۇستانىمىنان تانبادى. قاشاندا اق سويلەپ, «قازاق-قىرعىز جۇرتىنىڭ بۇرىن كورگەن جاۋىزدىقتارىنىڭ ەڭ ۇلكەنى – وتارشىلدىق...» (ازاتتىقتىڭ جولى وسى) بولعانىن, «...جەل جاقتى كۇزەتۋ قولدان كەتكەنىن» («ەكى ءداۋىر») اشىق ايتتى. «الەۋمەتشىلىكسىز قازاقتا ۇلت تىرشىلىگى, ۇلت مەملەكەتى بولۋ مۇمكىن ەمەستىگىن» («الامان») تەرەڭنەن ەكشەپ, قازاق قاۋىمىنىڭ قوردالانعان تولعاقتى ماسەلەلەرىن زامان تالابىنا ساي شەشۋدەگى كەلەلى ىستەرگە تەمىرقازىق بولدى.
قوعامدىق قىزمەتىن قازاق كونستيتۋتسيالىق-دەموكراتتىق پارتياسىنىڭ قۇرامىندا باستاعان ول ورال وبلىستىق قازاق سەزىنە, بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلماندار سەزىنە قاتىسادى. «ەلدىڭ قيمىلىن جولعا سالىپ, ۇيىمداستىرىپ وتىراتىن كوسەم كەرەك» («تايمان ۇلى يساتايدىڭ قوزعالىسى تۋراسىندا قىسقاشا ماعلۇمات»), «قانات, قۇيرىق بولماي, سۇيەۋشى تىرەۋ بولماي جۇمىس كوركەيمەيدى» («قازاق-قىرعىز ءبىلىم كاميسيەسىنەن») دەپ, كەمەل ىستەردىڭ كوشباسىنان تابىلدى. ۇلت-ازاتتىق الاش قوزعالىسىنا ۇيىتقى بولىپ, «الاش» پارتياسىن قۇرۋداعى قاجىر-قايراتىمەن ەل قۇرمەتىنە بولەندى. ءبىرىنشى, ەكىنشى جالپى-قازاق سەزدەرىنە قاتىسىپ, الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ قۇرامىنا سايلاندى.
سانكت-پەتەربۋرگ يمپەراتورلىق اسكەري-مەديتسينالىق اكادەمياسىندا ءبىلىم العان كاسىبي دارىگەر ۇلت ساۋلىعىن ساقتاۋدا ايانباي تەر توكتى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا انا تىلىمىزدە العاشقى وقۋلىقتار جازۋدى قولعا الدى. «تامىر ءدارى حاقىندا», «سارى كەزىك – سۇزەك», «جۇقپالى اۋرۋ حاقىندا», «شۋما قانداي اۋرۋ؟», «جۇقپالى اۋرۋلار», ت.ب ماقالالارى, «شاكىرتتەر ساۋلىعىن ساقتاۋ», «كاك بوروتسيا س چۋموي سرەدي كيرگيزسكوگو نارودا («پراكتيچەسكوە رۋكوۆودستۆو دليا رابوتايۋششيح نا چۋمنوي ەپيدەمي»). 2-وە يزدانيە» ەڭبەكتەرىمەن وتاندىق مەديتسيناعا ۇلەس قوستى.
قازاق عىلىمىنىڭ ءار تاراپتا دامۋىنا ەرەن ەڭبەك اتقارعان اعارتۋشى «تابيعاتتانۋ. ءى ءبولىم» (1922), «جانۋارلار. ءى ءبولىم. سۇيەكتىلەر حاقىندا» (1922), «جانۋارلار. ءىى ءبولىم» (1922. 1926), «جانۋارلار. ءىىى ءبولىم» (1926), «زوولوگيا» (1922), «ادامنىڭ ءتان تىرلىگى» (1927), «وقۋشىلاردىڭ ساۋلىعىن ساقتاۋ» (1925) اتتى انا تىلىمىزدە جاراتىلىستانۋ عىلىمىنان تۇڭعىش وقۋلىقتارىن شىعاردى. قازاق تىلىندە عىلىمي تەرمينولوگيا قالىپتاستىرۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى.
اتالعان ەڭبەكتەر سول كەزدەگى مەرزىمدى باسىلىمدارداعى رەتسەنزيالاردا لايىقتى باعالاندى. «اق جول» گازەتىنىڭ «جاڭا كىتاپتار», «تابيعاتپەن تانىسۋ كەرەك» رەداكتسيالىق ماقالالارىنىڭ ارقاۋىن حالەل وقۋلىقتارىنىڭ قۇندىلىعى قۇرادى. ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ «وقۋشىنىڭ ساۋلىعىن ساقتاۋ», «سىر بالاسىنىڭ» «كىتاپ جازۋشىلار تۋرالى» رەتسەنزيالارىندا وقۋلىقتار مازمۇنىنا, عىلىمي قۇرىلىمىنا ساليقالى ويلار ايتىلدى.
ء«وز ەلىمىزدىڭ وتكەن-كەتكەنى تۋرالى, باسىنان كەشكەن داۋىرلەرى تۋرالى بۇرىنعى, وسى كۇنگى مەكەندەرى تۋرالى قولدان كەلگەنشە تولىق ماعلۇمات بەرۋ, اتا-بابالارىمىزدىڭ ىستەرىمەن تانىسىپ, ەتكەن جاڭىلىستارىنا كۇيىنىپ, جاقسىلىقتارىنا ءسۇيىنىپ, عيبرات الماق – ادامعا سانا بەرەدى» («قازاق-قىرعىز ءبىلىم كاميسيەسىنەن»). مىنە, رەفورماتوردىڭ تۇركىستان رەسپۋبليكاسى حالىق اعارتۋ كوميسسارياتى جانىنداعى قازاق عىلىم, ءبىلىم كوميسسياسى, مەملەكەتتىك عىلىمي كەڭەستىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىندە ءجۇرىپ ۇلتتىق سانامىزدى جاڭعىرتۋدا اتقارعان سونى قادامدارى سۇيسىندىرەدى. حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ اسىل ۇلگىلەرى مەن ەتنوگرافيالىق قۇندى ماتەريالدار جيناۋ, الاش وقۋلىقتارىن دايىنداپ, باسپاعا ۇسىنۋ, وقۋ ۇردىسىنە قاجەتتى عىلىمي اۋدارمالار جاساۋ, قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىگىن ءتۇزۋ وزگە دە كەمەل ىستەردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى وڭاي بولعان جوق. قايراتكەردىڭ 1921 جىلدىڭ 28 قاراشاسىنداعى قازاق عىلىم كوميسسياسى قىزمەتىنىڭ بارىسىنان جاساعان قىسقاشا ەسەبىندە قاجەتتى ماتەريالدىق جابدىقتارمەن قامتۋداعى قاداۋ-قاداۋ كەمشىلىكتەر, بىلىكتى ماماندار تاپشىلىعىنان تۋىندايتىن باستى-باستى تۇيتكىلدەر, ەڭبەكاقى ماردىمسىزدىعى, قىزمەتكەرلەرگە تيەسىلى قارجى قاراجاتتىڭ ۋاقىتىندا بەرىلمەۋى ورىندى ايتىلعان (دوسمۇحامەد ۇلى ح.كراتكي وتچەت و دەياتەلنوستي كيرگيزسكوي ناۋچنوي كوميسسي ي پلان بليجايشيح رابوت // دوسمۇحامەد ۇلى ح. تاڭدامالى (يزبراننوە). قۇراستىرعان: عاريفوللا انەس. – الماتى: انا ءتىلى, 1998. 366-بەت.).
قانداي ىستە بولسىن كاسىبي بىلىكتىلىگىمەن جارقىراي كورىنگەن ساناتكەردىڭ «قازاق-قىرعىز ءبىلىم كاميسيەسىنەن» بايانداماسىنداعى وي-تولعامدارى ناقىل سوزدەرگە تۇنىپ تۇر. «اۋرۋىن جاسىرعان جازىلمايدى», ء«تىل – جۇرتتىڭ جانى», ء«وز ءتىلىن ءوزى بىلمەگەن ەل – ەل بولمايدى», ء«بىلىم تاراتىپ, ەلدىڭ قولىن مادەنيەتكە جەتكىزەتىن – مەكتەپ», ت.ب.
«ۇلت مەملەكەتىن جاساپ, قازاق اراسىنان الەۋمەتشىلىك تۋعىزامىز دەگەن داۋىردە تۇرمىز» («الامان») دەگەن ول تۋعان حالقىنىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋىنە ايقىن باعىت نۇسقاعان «تالاپ» قاۋىمىنىڭ باسقارماسىنا توراعالىق ەتتى. تۇركىستان دەنساۋلىق ساقتاۋ حالىق كوميسسارياتى, ورتا ازيا مەملەكەتتىك باسپا كوللەگياسى, قازاق مەملەكەتتىك باسپاسىندا قىزمەت اتقاردى. ورتا ازيا (تۇركىستان) ۋنيۆەرسيتەتىندە, قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا ۇستازدىق ەتتى.
1920 جىلدارداعى اشتىق الاپاتىندا «ەكى ءداۋىر» («اق جول». 1922. 11.05. №171) ماقالاسىمەن قازاق قاسىرەتىنە بارشا قوعام نازارىن اۋدارتتى. «...اتاسى بالاسىن, اناسى قىزىن جەي باستادى. ەل قىرىلدى, جۇرەرگە جول جوق, بارارعا جەر جوق. كەلگەن تاعى جاردەم جوق... قارنى توق اعايىن, اشىققان تۋماڭا قاراسار كۇنىڭ وسى كۇن!» دەگەن جانايقايىمەن زامان شىندىعىن جەتكىزىپ, بارشا سانالى قاۋىمدى قانداستارىنا قارايلاسۋعا شاقىردى.
ۇلت كەرەگىن تۇگەندەۋگە قارا نار بولىپ جەگىلگەن ەڭبەك تورىسى «اباي قۇنانباي ۇلى. تاڭدامالى ولەڭدەرىن» (1922) باسىپ شىعارۋعا قاتىسىپ, اقىن شىعارمالارىنداعى جات سوزدەرگە تۇسىنىك جازدى. عالىمنىڭ ءوزى اتاپ كورسەتكەنىندەي, «اباي ولەڭدەرىن تەرگەگەندە ءبىرىنشى باسپاسىنداعى كەمشىلىكتەردى جويۋعا, سوزدەرىن انىقتاپ, دۇرىستاۋعا قولدان كەلگەن شارالار قىلىندى».
كەلەلى ىستەردىڭ كوشباسىنان تابىلعان وتىرعان ءبىلىمپاز 1923 جىلى قازاق-قىرعىز كوميسسياسى جانىنان «سانا» جۋرنالىن اشىپ, تاعىلىمى مول ىستەرگە تىرەك بولدى. «عىلىمدى ىزدەپ تاۋىپ, تەكسەرىپ, ءبارىن شەشىپ وتىرعان – ادامنىڭ اقىلى. ادامنىڭ اقىلى, اقىلدىڭ بالاسى – عىلىمنان اينالسا بولماي ما؟!» («ماشينەنىڭ كۇشى») دەپ, «سانا», «جاس قازاق», «شولپان», «ساۋلە» جۋرنالدارىنداعى ء«دۇنيا قالاي جاراتىلعان؟», «ۇيقى دەگەن نەمەنە؟», «ديۋاني لۇعات ات-تۇرك», «ماشينەنىڭ كۇشى», «جۇلدىزداردى كۇندىز كورۋگە بولا ما؟», «ميلليون دەگەن نەمەنە؟» عىلىمي-تانىمدىق ماقالالارىمەن جاس تولقىننىڭ جاڭاشىل ىزدەنىستەرىنە قۋات دارىتتى.
ۇلت رۋحانياتىنىڭ دىلگىر ماسەلەلەرىندە قالام تەربەگەن ونىڭ ءتىل ءبىلىمى, ادەبيەتتانۋ, وتان تاريحى, فولكلورتانۋ, ءسوز ونەرى, تۇركىتانۋ حاقىنداعى «قازاق-قىرعىز ءبىلىم كوميسسياسى جايىنان قىسقاشا بايانداما», «قازاق-قىرعىز تىلىندەگى سينگارمونيزم زاڭى», «قازاق ەملەسى», «تۇركى تىلدەرى تۋرالى», «قازاق-قىرعىز ءبىلىم كوميسسياسىنان», «ديۋاني لۇعات ات-تۇرك», «قازاق-قىرعىز مادەنيەتىن كوركەيتۋشىلەر قاۋىمى «تالاپ» قوعامىنىڭ جولى», «مۇرات اقىن», «قازاقتىڭ وتكەن اقىندارى تۋرالى», «قازاقتىڭ باتىرلارى: يساتاي, ماحامبەت», «تۇزەتۋشىدەن («كەنەسارى-ناۋرىزباي»)», «قازاق تىلىنە لاتىن ءحارفىن الۋ ماسەلەسى», «شەرنياز كىم؟», ء«جالاڭتوس باتىر», «جات سوزدەر تۋرالى», «اداي ابىل اقىننىڭ سوزدەرىنەن قالعان ءبىر جۇرناق», ء«ۇش قيان (مۇرات اقىننىڭ ءسوزى)», «بازار جىراۋ», ت.ب. عىلىمي سارالاۋلارى, كوركەمدىك-ەستەتيكالىق پايىمدارى ەنتسيكلوپەديالىق ىزدەنىستەگى تەرەڭدىگىن كورسەتەدى.
ء«وز جۇرتىنا جۇمىس قىلىپ, ەڭبەك سىڭىرگەن ادامداردى قادىرلەۋ – ەلدىكتىڭ بەلگىسى» («قازاق-قىرعىز ءبىلىم كاميسيەسىنەن») دەگەن وقىمىستى «كەنەسارى-ناۋرىزباي» (1923), «سۇلتان كەنەسارى تاريحىنا قوسىمشا ماتەريال» (پروفەسسور پوليۆانوۆپەن بىرگە) (1923), «قىز جىبەك» (1923), «مۇرات اقىننىڭ سوزدەرى. ءبىرىنشى ءبولىم» (1924), «يساتاي-ماحامبەت. ءبىرىنشى ءبولىم» (1925) سىندى جاۋھار مۇرالارىمىزدى جاريالاپ, تەكستولوگيالىق زەردەلەۋلەر جۇرگىزدى. ادەبيەتتىڭ وتان تاريحىمەن تامىرلاس ءتىنىن «ەلدىڭ وزىنەن شىققان, قانىمەن قانى, جانىمەن جانى ءبىر دەرلىك اقىن ەلدىڭ مۇڭىن ايتپاي قالاي تۇرسىن؟» («مۇرات اقىن تۋرالى قىسقاشا ماعلۇمات»), «ون سەگىزىنشى, ون توعىزىنشى اسىرلەردەگى قازاقتىڭ قوزعالىسىنىڭ ەڭ كۇشتىلەرى – سىرىمدىكى, يساتايدىكى, كەنەسارىنىكى» («تايمان ۇلى يساتايدىڭ قوزعالىسى تۋراسىندا قىسقاشا ماعلۇمات») دەپ ايقىندادى.
قازاق كلاسسيكالىق فيلولوگياسىن, قازاق لينگۆيستيكاسىن, تۇركىتانۋىن ىرگەلى زەرتتەۋلەرىمەن عىلىمي نەگىزدەگەن حالەل قازاق ءتىلىنىڭ ءىلىم مەن ءبىلىمنىڭ ءتىلى بولۋداعى ماڭىزىن ۇنەمى قاپەردە ۇستادى. «الامان. قازاقتىڭ ەل ادەبيەتىنەن الىنعان سوزدەر» (1926), «كازاحسكايا نارودنايا ليتەراتۋرا («دوكلاد, پروچيتاننوي ۆ كابينەتە كازاحسكوگو يازىكا پري كازاحسكوم ۆىسشەم پەداگوگيچەسكوم ينستيتۋتە»)» (1928) عىلىمي ەڭبەكتەرىن جازدى. يۋ.ۆاگنەردىڭ «وسىمدىكتەردىڭ تىرشىلىگى مەن ءتۇزىلۋى تۋرالى اڭگىمەلەر» (1924), «دەنەمىزدىڭ تۇزەلۋى مەن جۇمىس قىلۋى تۋرالى اڭگىمەلەر» (1924) ەڭبەكتەرىن قازاق تىلىنە اۋداردى.
«ناعىز التىندا, ناعىز تەمىردە قوسىمشا جوق» («ادامنىڭ ءتان تىرلىگى») – دەيدى قىر پەرزەنتى. ءيا, قانداستارىنىڭ بويىنداعى «وتان بىرلىگى, وتان نامىسى, وتان ساقتاۋ سەزىمدەرى» ورەلى بولۋىن دىتتەگەن دەگداردىڭ ۇلتتىق سانا بيىگىندەگى ەلدىك پەن مەملەكەتشىلدىككە ۇيىستىرىپ, قازاق بالاسىنىڭ رۋحاني دامۋىنىڭ جاڭا اسۋلارىن مەجەلەيتىن سارالى سوزدەرىنىڭ قاسيەتىن ۇعىناتىن, ومىرلىك ۇستانىمعا اينالدىراتىن كەزەڭدە تۇرمىز.
ساعىمباي جۇماعۇل,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى