كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە قانشاما تۇلعالارىمىز اۋدان, وبلىس, رەسپۋبليكا, وداق كولەمىندە ماڭىزدى ءارى جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارا ءجۇرىپ, ەل يگىلىگى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتتى. ولاردىڭ اتقارعان ەڭبەگىن جۇرتى ۇمىتپاق ەمەس. سونداي تۇلعالارىمىزدىڭ ءبىرى – ارال اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءۇشىنشى, ەكىنشى, ءبىرىنشى حاتشىسى, قىزىلوردا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتتەرىن اتقارعان تاكەي ەسەت ۇلى ەسەتوۆ.
تاكەي ەسەت ۇلى ارال اۋدانىنا باسشىلىق جاساعان جىلدارى ءۇش رەت قاتارىنان قازاق كسر جوعارى كەڭەسىنىڭ VII, VIII, IX شاقىرىلىمىنا, كسرو جوعارى كەڭەسىنىڭ جوعارى پالاتاسى – ۇلتتار كەڭەسىنىڭ X, XI شاقىرىلىمىنا ەكى مارتە دەپۋتات بولىپ سايلاندى. ول ۇلتتار كەڭەسىندە وداق بويىنشا قۇرىلىس جانە قۇرىلىس ماتەريالدارى ءوندىرىسى ماسەلەلەرى بويىنشا كوميسسيانىڭ, ال قازاق كسر جوعارى كەڭەسىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى بولدى. كەڭەستىك كەزەڭدەگى قازاقستان تاريحىندا ەشبىر اۋدان باسشىسى مۇنداي دارەجەگە قول جەتكىزبەگەن ەكەن.
ت.ەسەتوۆ «تاعدىر مەن تاعىلىم» اتتى ەستەلىك كىتابىندا «قازالى قالاسىندا 1923 جىلى قاراشا ايىنىڭ ىشىندە دۇنيەگە كەلىپپىن. اتام اسىلقوجا دەگەن كىسى ەكەن...» دەپ, ءوزىنىڭ سىر وڭىرىنە ەسىمى جاقسى تانىس ءارى اۋليە, ءارى ءپىر اتانعان ەر سەيتپەنبەت قوجادان تارالاتىندىعىن, اۋليەدەن وزىنە دەيىن جەتى اتا بار ەكەنىن جازادى.
ەل اراسىنداعى دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, سەيتپەنبەت اۋليەنى 14-15 جاسىندا سىردىڭ تومەنگى اعىسى بويىنداعى شومەكەي تايپاسىنىڭ اسپان, بوزعىل رۋلارىنىڭ يگى جاقسىلارى تۇركىستان مەن جاڭاقورعان وڭىرىندەگى قوجالار اۋلەتىنىڭ وكىلى قوجاجان دەگەن كىسىدەن ەل ىشىندە ءدىني اعارتۋشىلىق جۇمىسقا سۇراپ الىپتى. جالپى, كوشپەلى قازاق قوعامىندا رۋ-تايپالاردىڭ بايلارى مەن بيلەرى تۇركىستان وڭىرىندەگى قوجالار اراسىنان ءدىني ءبىلىمدى جاستاردى ءوز رۋلارى اراسىندا ءدىني اعارتۋشىلىق جۇمىسقا الدىن الا كەلىسىم بويىنشا الىپ وتىرادى ەكەن. ءتىپتى تۇركىستان ءوڭىرىنىڭ قوجالارى بۇعان بەيىمدەلىپ, ۇلدارىن جاس كەزىنەن وسى ساۋاپتى ىسكە دايارلاعان. بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتان سوڭ ءدىني اعارتۋشى ءوزىنىڭ ءاۋ باستاعى ورتاسىنا ورالۋعا قۇقىلى بولعان. كەي كەزدە ولار بارعان رۋ-تايپا اراسىنا ءسىڭىپ, سول جەرگە ءبىرجولا قونىس تەپكەن. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ جەتىنشى اتاسى – ەر سەيتپەنبەت اۋليە دە وسىنداي جولمەن سىر بويىنداعى شومەكەيلەر اراسىنا ورنىققان ەكەن.
ەر سەيتپەنبەتتىڭ جەتى ۇلىنىڭ ءبىرى – ءابدىجاپپار. ونىڭ ءبىر ۇلى – قاراقوجا, قاراقوجادان – قالدار, قالداردان – اسىل, اسىلدان – ەسەت, ءابۋ, ءالي, جانىبەك اتتى پەرزەنت ءوربيدى. ەسەتتەن تاكەي دۇنيەگە كەلەدى. ونىڭ الدىندا ءۇش جاس ۇلكەن ۇيتولعان اتتى اپكەسى بولادى. قازالىنىڭ اتاقتى بازارىندا ەسەتتىڭ كىشىگىرىم دۇكەنى بولعان ەكەن. تاكەيدىڭ بالالىق شاعى قىر مەن سىردىڭ تۇيىسكەن جەرىندە ورنالاسقان قازالىدا وتەدى.
تاكەي ەسەت ۇلى 1930 جىلى قازالى قالاسىنداعى №17 مەكتەپكە بارىپ, ونى 1940 جىلى بىتىرەدى. مەكتەپتە جاقسى وقىپ, ۇزدىكتەر قاتارىنان كورىنەدى. فۋتبول كومانداسى قۇرامىندا قالالىق جارىستارعا قاتىسادى, دومبىرا وركەسترىنىڭ قۇرامىندا كونتسەرت قويادى. ورىس ءتىلىن دە جەتىك مەڭگەرەدى. 1938 جىلى مەكتەپ ديرەكتورلىعىنا قازپي-دى بىتىرگەن كەنجالى ايمانوۆ (1917-1974) دەگەن جاس جىگىت كەلەدى دە, 15 جاستاعى بەلسەندى تاكەيگە قامقورلىق تانىتىپ, ءجون-جوبا كورسەتەدى. ول – اتاقتى رەجيسسەر شاكەن ايمانوۆتىڭ تۋعان اعاسى, كەيىننەن قازاق كسر وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى (1963-1971), جوعارى جانە ارناۋلى ورتا ءبىلىم ءمينيسترى (1971-1974) قىزمەتتەرىن اتقارعان كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى.
مەكتەپتى اياقتاعان تاكەڭ الماتىعا, قازپي-دىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە تۇسەدى. «جاقسى ادامعا قايدان بولسا دا ءبىر ورىن تابىلادى» دەگەندەي, قۇجاتتارى تولىق بولماسا دا, دوسى ەكەۋىن قازالىلىق اعاسى سەرعالي تولىبەكوۆتىڭ ارقاسىندا ينستيتۋتقا قابىلداندى. بىراق تۇرمىستىق جاعىنان قاتتى قينالعان دوستار ەكى اي وقىعان سوڭ قازالىعا قايتىپ ورالدى. بوس ءجۇرۋدى نامىس كورگەن تاكەڭ تابىلعان جۇمىستىڭ ءبارىن ىستەدى. ەكى اي «ساۋاتسىزدىقتى جويۋ» مەكەمەسىندە مۇعالىم, تاعى ەكى-ءۇش اي اۋداندىق حالىق سوتىندا حاتشى قىزمەتىن اتقاردى. ودان ءارى سوعىس باستالىپ, ون سەگىزدەگى تاكەڭ اسكەر قاتارىنا شاقىرىلادى دا, الماتىداعى كىشى كومانديرلەر دايارلايتىن التى ايلىق ۋچيليششەدە وقيدى.
تاكەي ۆولحوۆ مايدانىنىڭ 8-ارمياسى, 19-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 56-گۆارديالىق اتقىشتار پولكىنىڭ قۇرامىندا لەنينگراد بلوكاداسىن بۇزۋعا باعىتتالعان «سينياۆينو وپەراتسياسىنا» بولىمشە كومانديرى رەتىندە قاتىسادى. 1942 جىلدىڭ 27 تامىزى مەن 1 قازانى ارالىعىندا وتكەن ء«ۇشىنشى سينياۆينو وپەراتسياسى» كەزىندە اۋىر جارالانىپ, ەلگە ورالدى. كەلە سالا قازالىداعى اۋداندىق حالىق سوتىنىڭ ورىنداۋشىسى, نكگب-ءنىڭ جەدەل ۋاكىلىنىڭ كومەكشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. ال سوعىستان كەيىن اۋدان كولەمىندە اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى, رەۆيزورلىق باقىلاۋ باسقارماسىنىڭ ءبولىم باستىعى, اۋپارتكومنىڭ نۇسقاۋشىسى, اۋداندىق قارجى ءبولىمىنىڭ باستىعى سياقتى جۇمىستاردى ىستەدى. سول كەزدەگى ونىڭ بار ءبىلىمى ورتا ءبىلىم, ياعني ون جىلدىق مەكتەپتى عانا بىتىرگەن-تۇعىن.
تاكەيدىڭ ەندىگى ماقساتى – جوعارى وقۋ ورنىن ءتامامداۋ ەدى. وسىلايشا, ول لەنينگراد قالاسىنداعى قارجى-ەكونوميكا ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, جولدامامەن ارال اۋداندىق قارجى ءبولىمىنىڭ باستىعى قىزمەتىنە كىرىستى. ىسكەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن جاس مامان الدىمەن اۋپارتكومنىڭ ءۇشىنشى حاتشىلىعىنا, ودان كەيىن ەكىنشى حاتشىلىعىنا, ودان سوڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا سايلاندى. وسى جاۋاپتى قىزمەتتى تاكەي ەسەت ۇلى 14 جىل ابىرويمەن اتقارىپ, ارال اۋدانىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوستى. بۇل جىلدارى ارال اۋدانى الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق دامۋ جاعىنان ەڭ جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلدى.
60-جىلداردىڭ باسىندا ارالداعى بالىق كومبيناتى جىل سايىن 500 مىڭ تسەنتنەر بالىق وڭدەسە, جاڭا باسشىنىڭ كەلۋىمەن بۇل كورسەتكىش 600 مىڭ تسەنتنەرگە دەيىن ارتتى. 1967 جىلى كومبينات كوكپ-نىڭ قىزىل تۋىمەن ماراپاتتالدى. وسى جىلدارى تۇز ءوندىرۋ دە ارتىپ, ارالتۇز كومبيناتى جىل سايىن 600 مىڭ تونناعا دەيىن تۇز ءوندىردى. كومبينات بىرنەشە رەت بۇكىلوداقتىق سوتسياليستىك جارىستىڭ جەڭىمپازى اتانىپ, كسرو تاماق مينيسترلىگىنىڭ اۋىسپالى قىزىل تۋىن جەڭىپ الدى. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق, قازىرگى كەزدە تۇز ءوندىرۋ جىلىنا 150 مىڭ توننانى قۇرايدى. 1965 جىلى اۋداندا 80 مىڭ قوي بولسا, ت.ەسەتوۆ اۋداندى باسقارعان جىلدارى قوي سانى ەكى ەسە ارتىپ, 150 مىڭعا جەتتى. سول سياقتى سيىر مالىنىڭ سانى 10 مىڭنان, جىلقى مەن تۇيە سانى اۋدان شارۋاشىلىقتارىندا ارقايسىسى 5 مىڭنان استى. وسىنداي جەتىستىكتەرى ءۇشىن ارال اۋدانى كوكپ مەن قازاقستان كپ وك-نىڭ قىزىل تۋىن بەس مارتە جەڭىپ الدى.
ارال اۋدانىندا تاكەي ەسەتوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن بۇكىل رەسپۋبليكاداعى اۋداندار ىشىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ, قالادا اسكەريلەردىڭ كومەگىمەن تەلەمۇنارا سالىنىپ, ىسكە قوسىلدى. ارالدىقتار سول كەزدەن باستاپ تەلەديدار ارقىلى ماسكەۋدىڭ, الماتىنىڭ باعدارلامالارىن كورۋگە مۇمكىندىك الدى. ارال اۋدانىنىڭ مادەني تاريحىندا وسى جىلدارى قۇرىلعان قازانعاپ اتىنداعى ۇلت-اسپاپتار ءانسامبلى وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق بايقاۋلاردا بىرنەشە رەت جەڭىمپاز اتانىپ, حالىقتىق مارتەبەگە يە بولدى.
كورەگەن باسشى كاسىبي مامانداردىڭ ەڭبەگىن باعالاپ, ىسكەرلىگىنە قاراي جاۋاپتى جۇمىستى سەنىپ تاپسىردى. مىسالى, 1965 جىلى ول الىس اۋىلدىڭ بىرىندە بالىق شارۋاشىلىعىن باسقارىپ جۇرگەن 28 جاستاعى قۇدايبەرگەن سارجانوۆتى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءوندىرىس بويىنشا ءبولىم باسشىلىعىنا تاعايىندادى. كەيىن جىگەرلى جىگىت الماتىداعى پارتيا مەكتەبىنە وقىپ, ودان ءارى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىندە, اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقاردى. قۇدايبەرگەن سارجانوۆ ارال قالاسىنداعى بالىق وڭدەۋ كومبيناتىنىڭ باس ديرەكتورى, كەيىننەن قازاق كسر بالىق شارۋاشىلىعى ءمينيسترى بولعانى بەلگىلى. ادام تاني بىلەتىن تاكەڭ قوجاق جاقسىباەۆتى قاتارداعى شەبەردەن ارال كەمە جوندەۋ زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى, سەيىتجان دوسجانوۆتى ارالتۇز كومبيناتىنىڭ ديرەكتورى بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى.
قازىرگى ارال تەڭىزىنىڭ اۋىر جاعدايى, ودان تۋىنداپ وتىرعان پروبلەما بۇكىل الەمگە ايان. تاكەڭ بۇل پروبلەمانى سوناۋ 60-جىلداردىڭ سوڭىنا تامان جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ارىز-شاعىمىنان بايقايدى. جوعارى جاققا العاشقى دابىل دا جەتكىزىلەدى. دەگەنمەن اۋدان باسشىسى قاراپ قالماي, ۇلكەن اپاتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن دايىندىققا كىرىسەدى. ارال بالىق وڭدەۋ كومبيناتىندا ءبىر مىڭداي ادام جۇمىس ىستەپ, سول ارقىلى قانشا جان كۇن كورىپ وتىر. قانداي جاعداي بولسا دا كومبينات جۇمىسىن توقتاتپاۋ ءۇشىن تاكەي ەسەتوۆ كسرو بالىق شارۋاشىلىعى مينيسترىنە بارىپ, وداقتىڭ ءار تۇكپىرىنەن جىل سايىن مۇحيتتىڭ 10 مىڭ توننا بالىعىن ارالعا اكەلۋگە قول جەتكىزدى. بۇل شارۋا وداق ىدىراعانعا دەيىن جالعاستى.
كەلەسى ءبىر شەشىلگەن ماسەلە 70-جىلدار سوڭىندا ارنايى حات جازىپ ءجۇرىپ ۇكىمەتتىڭ ارال وڭىرىنە قاتىستى ارنايى قاۋلىنىڭ قابىلدانۋىنا قول جەتكىزدى. ول بويىنشا 350 شاقىرىمدىق ارال-سوربۇلاق سۋ قۇبىرى ارقىلى ارال, قازالى اۋداندارىن تۇششى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلدى. بۇل جوبانىڭ العاشقى كەزەڭى 1985 جىلى, تولىعىمەن 1993 جىلى ىسكە قوسىلدى.
تاكەي ەسەتوۆ 1978 جىلى قىزىلوردا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندى. بۇل جاۋاپتى جۇمىستى ول جەتى جىل ابىرويمەن اتقاردى. سول كەزدە تاكەڭ وبلىس ەكونوميكاسى مەن تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا بار كۇش-جىگەرىن جۇمسادى. سونىڭ ناتيجەسىندە وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى دامۋ باعىتتارى بويىنشا جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىلدى. 1979 جىلى 17 ميلليون پۇت كۇرىش جينالسا, 1984 جىلى بۇل كورسەتكىش 25 ميلليونعا دەيىن كوتەرىلدى. بۇل, ارينە, زور جەتىستىك. سونداي-اق وسى جىلدارى قازىرگى كەزدەگى قىزىلوردا وبلىسى ەكونوميكاسىنىڭ باسىم باعىتى بولىپ وتىرعان قۇمكول مۇنايىن يگەرۋ ءۇشىن دايىندىق جۇمىسى باستالعان ەدى. وسى جىلدارى وبلىس كولەمىندە مادەني, اعارتۋ, دەنساۋلىق سالالارى ءۇشىن ماڭىزدى كوپتەگەن جاڭا قۇرىلىستى سالۋ باستالسا, قىزىلوردا قالاسىندا درامالىق تەاتر, مۋزەي, اۋەجاي, باسقا دا مادەني-الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ قۇرىلىسى سول جىلدارى قاتار جۇرگىزىلدى. ودان باسقا وبلىس ءۇشىن ماڭىزى زور «قىزىلورداريسماش» زاۋىتى, «شالقيا» كەنىشى سەكىلدى كوپتەگەن ءوندىرىس ورنىنىڭ جۇمىسى جانداندى.
تاكەڭ 1985 جىلى ءبىرىنشى حاتشىلىعىن وتكىزىپ, سول جىلى 62 جاسىندا زەينەت دەمالىسىنا شىقتى. ءۇش-ءتورت جىل وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ تەكسەرۋ توبىنا باسشىلىق جاسادى. سىر وڭىرىنە تانىمال ەر سەيتپەنبەتتىڭ ۇرپاعى ءوزىنىڭ قايتار كۇنىن ءبىر-ەكى كۇن بۇرىن الدىن الا ءبىلىپ, ايەلىنە ەسكەرتكەن كورىنەدى. ءدال سول ايتقان كۇنى, ياعني 2003 جىلى 30 قازان كۇنى تاڭەرتەڭ تاكەڭ باقيلىققا وزدى.
ادال ەڭبەك ەشقاشان ەلەۋسىز قالمايدى دەگەندەي, تاكەي ەسەتوۆتىڭ ارال اۋدانى مەن قىزىلوردا وبلىسىن باسقارعان جىلدارداعى ەرەن ەڭبەكتەرى جوعارى باعالانىپ, ول ءۇش مارتە «ەڭبەك قىزىل تۋ», ءبىر رەت «وكتيابر رەۆوليۋتسياسى», «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن, وننان اسا مەدالمەن ماراپاتتالدى.
«جاقسى جار – ازاماتتىڭ باقىتى» دەگەن ماقالدى حالىق بەكەر ايتپاسا كەرەك. تاكەڭدى جاقسى بىلەتىن ادامدار ءبىر اۋىزدان تاكەڭنىڭ جارى – تازاگۇل سەيىتجانقىزىنىڭ ناعىز پاراساتتى, مادەنيەتتى, اقىلدى, وتباسىنىڭ ۇيتقىسى بولعانىن ايتادى. ءبىر قىزىعى, اۋداندا, وبلىستا باسشى بولعان كەزدەرىندە تاكەڭ جۇبايىنىڭ مەكتەپتەگى, پەدۋچيليششەدەگى جۇمىستارىنا ارالاسپاعان ەكەن. تازاگۇل سەيىتجانقىزى وزىنەن جانە تاكەڭنىڭ قايتىس بولعان جۇبايىنان تۋعان التى بالانى جانە سىڭلىلەرىن, بارلىعى ون ءتورت ۇل-قىزدى تاربيەلەپ, ۇيادان قاناتتاندىرىپ ۇشىردى. ەل ءۇشىن ايانباي, ادال قىزمەت جاساعان تاكەي ەسەتوۆ سىندى تۇلعانى ەلى ەشقاشان ۇمىتپايدى, ارقاشان ەسىندە ساقتايدى دەگەنگە سەنىمدىمىز. تۇلعا تاعلىمى دەگەن وسى بولار.
بەرەكەت كارىباەۆ,
ۇعا اكادەميگى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى