بىشكەك قالاسىنا جۇمىس ساپارىمەن بارعان قاسىم-جومارت توقاەۆ تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا مۇشە ەلدەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا قاتىستى.
قازاقستان پرەزيدەنتى قوناقجايلىلىق كورسەتكەنى جانە تمد-عا توراعالىق ەتۋ بارىسىندا قىرعىزستاننىڭ تابىستى جۇمىس اتقارعانى ءۇشىن سادىر جاپاروۆقا العىس ايتتى.
مەملەكەت باسشىسى تمد جانىنداعى سەرىكتەس جانە باقىلاۋشى مارتەبەسىنىڭ بەكىتىلۋىن بۇگىنگى وتىرىستىڭ ايتۋلى وقيعاسى رەتىندە اتاپ ءوتىپ, بۇل شەشىم ۇيىمنىڭ كەمەلىنە كەلگەنىن جانە ونى دامىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باسقانىن كورسەتەتىنىنە نازار اۋداردى. قازاقستان پرەزيدەنتى گەوساياسي قايشىلىقتاردىڭ شيەلەنىسە تۇسكەنىن, الەم ەكونوميكاسىندا تۇراقسىزدىق كۇشەيگەنىن ايتتى.
– قازاقستان جاھاندىق ساۋدا-ساتتىق پەن مەملەكەتتەردىڭ ءال-اۋقاتىنا كەرى اسەر ەتەتىن ەكونوميكالىق سانكتسيالاردى قولدانۋعا تۇبەگەيلى قارسى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
بۇدان بولەك, پرەزيدەنت تاياۋ شىعىستاعى قازىرگى احۋالعا قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى.
– قازاقستان حالىقارالىق وزەكتى پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن لاڭكەستىك ادىستەردى قولدانۋعا مۇلدەم قارسى. ونداعان جىل بويى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بەيبىت ازاماتتارعا زورلىق-زومبىلىق كورسەتىپ, تەررورلىق اكتسيالار جاساۋعا بولمايدى. بۇل – ەش اقتاۋعا كەلمەيتىن ارەكەت, – دەدى پرەزيدەنت.
سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قاتىناستاردا ادىلدىك قاعيداتىن ورناتۋدى, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بارلىق مۇشەسىنىڭ زاڭدى جانە ەگەمەندىك قۇقىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ونى دەموكراتيالاندىرۋدى جاقتايتىنىن جەتكىزدى. مەملەكەت باسشىسى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى قازىرگى توقىراۋ جاعدايىندا امبەباپ ۇيىمنىڭ وكىلدىك اياسى اناعۇرلىم كەڭ ورگانى سانالاتىن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ ءرولىن كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بار ءارى قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.
– بۇل رەتتە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن رەفورمالاۋ ىسىندە اسىعىستىق تانىتۋعا بولمايدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل ماڭىزدى ورگانعا الەمنىڭ بارلىق ايماعىنىڭ ەلدەرى, سونىڭ ىشىندە جاھاندىق وڭتۇستىك مەملەكەتتەرى مۇشە بولۋعا ءتيىس. شىن مانىندە, بۇل ۇستانىمدى وسى جيىنعا قاتىسىپ وتىرعان مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ بارلىعى قۇپتايتىنى قۋانتادى, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ سىن-قاتەرلەردى ەڭسەرۋگە, تابىستى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ءۇشىن جاڭا سالالاردى ىزدەۋگە باعىتتالعان تمد فورماتىنداعى بەلسەندى ىقپالداستىقتى جالعاستىرۋعا شاقىردى.
– تىعىز ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى دامىتۋ نەگىزگى مىندەت بولىپ قالا بەرەدى. دوستاستىققا مۇشە ەلدەردىڭ نارىقتارى ءبىز ءۇشىن قاشاندا باسىمدىققا يە. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ تورتتەن بىرىنەن استامى تمد مەملەكەتتەرىمەن جاسالدى. بۇل وڭ ديناميكا بيىل دا ساقتالىپ وتىر. قازاقستاننىڭ ساۋدا اينالىمى 7 ايدا 4,5 پايىزعا ءوسىپ, 20,5 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. ءبىز ساۋدا بايلانىستارىن ودان ءارى نىعايتۋ ءۇشىن قولدا بار مۇمكىندىكتەردى تولىق پايدالانۋىمىز قاجەت, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, ساۋدا كەدەرگىلەرىن جويۋعا, قولايلى تاريفتىك جاعداي جاساۋعا, اكىمشىلىك راسىمدەردى جەڭىلدەتۋگە باسا ءمان بەرۋ قاجەت. سونىمەن قاتار پرەزيدەنت دوستاستىق كەڭىستىگىندەگى كولىك دالىزدەرىن دامىتۋ ماڭىزدى ەكەنىنە نازار اۋداردى.
– ءبىز ءوزىمىزدىڭ بىرەگەي گەوگرافيالىق ارتىقشىلىعىمىزدى پايدالانىپ, جاھاندىق نارىقتاردى ۇشتاستىرۋىمىز كەرەك. وسىلايشا, ايماعىمىزدى ءىرى كولىك-لوگيستيكالىق حابقا اينالدىرامىز. الەمدە جاڭا ەكونوميكالىق گەوگرافيا قالىپتاسىپ, ساۋدا اعىندارى ۇلعايا تۇسكەن قازىرگى جاعدايدا بۇل باعىت ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە بولادى. بۇگىندە ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى قۇرلىقتىق-ترانزيتتىك تاسىمالدىڭ 80 پايىزى قازاقستان ارقىلى وتەدى. ءبىز ترانسكاسپي كولىك باعىتىن, سولتۇستىك – وڭتۇستىك ءدالىزىن ودان ءارى دامىتۋعا, سونداي-اق قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران تەمىرجولىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن تولىققاندى پايدالانۋعا ايرىقشا ءمان بەرەمىز. قازاقستان دوستىق – مويىنتى, باقتى – اياگوز, داربازا – ماقتاارال تەمىرجول جوبالارىن تەزىرەك ىسكە اسىرۋدى كوزدەيدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ەلدەرىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن نىعايتۋ ءۇشىن قازىرگى قولدانىستاعى ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتىپ, اكىمشىلىك راسىمدەردى قىسقارتۋ جانە ينتەگراتسيالانعان لوگيستيكالىق, سونىڭ ىشىندە تسيفرلىق شەشىمدەردى ەنگىزۋ شارالارىنىڭ ماڭىزدى ەكەنىنە ارنايى توقتالدى.
پرەزيدەنت تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اۋماعى ارقىلى وتەتىن كۇرە جولداردى ءوزارا ۇشتاستىرۋ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋدى ۇسىندى. ونىڭ پىكىرىنشە, بۇل قۇجات ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى دوستاستىق ەلدەرىنىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرەتىن جاڭا ترانزيتتىك-لوگيستيكالىق كودقا اينالادى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن كەلەسى باسىمدىق رەتىندە اتاپ ءوتتى.
– اناعۇرلىم ءونىمدى ءارى ەكولوگيالىق تازا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن ءوزارا ىقپالداستىقتى كۇشەيتكەنىمىز ءجون. وزىق تاجىريبەمەن ءبولىسىپ, ءوندىرىس پەن وتكىزىلەتىن ءونىم اراسىنداعى تىزبەكتى جولعا قويۋ, سونداي-اق فيتوسانيتارلىق جانە ۆەتەرينارلىق تالاپتاردى وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ قاجەت, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, كليماتتىڭ جاھاندىق دەڭگەيدە وزگەرۋى ەلدەرىمىزدىڭ ورنىقتى دامۋىنا ايتارلىقتاي قاۋىپ توندىرەدى.
– تمد-عا مۇشە بىرقاتار مەملەكەتتىڭ اۋماعىندا قازىرگى ەكولوگيالىق احۋال ناشارلاپ, شولگە اينالۋ جانە سۋ قورىنىڭ سارقىلۋ جاعدايىندا بۇل پروبلەمانى ەلەۋسىز قالدىرۋعا بولمايدى. بۇۇ باعالاۋىنا سايكەس 2050 جىلعا قاراي كليماتتاعى وزگەرىس سالدارىنان بەس ميللياردتان استام ادام سۋ تاپشىلىعىنا ۇشىراۋى مۇمكىن. قازىردىڭ وزىندە ورتالىق ازيا ەلدەرى جەر شارىنداعى ورتاشا تەمپەراتۋرانىڭ كوتەرىلۋىنە بايلانىستى كۇردەلى پروبلەمالارعا تاپ بولىپ وتىر, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ اتالعان سالاداعى ماڭىزدى جوبالارى تۋرالى مالىمەت بەردى.
مەملەكەت باسشىسى كۇش-جىگەر جۇمىلدىرماي, ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەكولوگيالىق كاتاكليزمدەردىڭ سالدارىن ەڭسەرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق تمد اياسىندا وسى باعىتتاعى كونسترۋكتيۆتى قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ اسا ماڭىزدى دەپ سانايدى.
بۇدان بولەك, مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق ماسەلەسىنە ايرىقشا ءمان بەرىلدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ تمد-عا مۇشە ەلدەر اراسىنداعى كوپجاقتى ىقپالداستىقتا ورىس ءتىلى ەرەكشە ءرول اتقاراتىنىنا توقتالدى.
– بيىل تمد-دا «ورىس ءتىلى جىلى» دەپ جاريالانۋىنىڭ سيمۆولدىق ءمانى بار. سونىمەن قاتار ءبىز بۇگىن ورىس تىلىنە قاتىستى حالىقارالىق ۇيىم قۇرۋ تۋرالى شارت پەن جارعىعا قول قويۋ جونىندە تاريحي شەشىم قابىلدايمىز. بۇل ۇيىم دەربەس حالىقارالىق قۇرىلىمعا اينالادى, قۇقىق سۋبەكتىسى رەتىندە تانىلادى. جاڭا ۇيىم بارلىق ەل ءۇشىن اشىق بولادى. ارينە, بۇل – جاھاندىق گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق تۇرعىسىنان وتە وزەكتى. تمد كەڭىستىگىندە جانە ودان الدەقايدا كەڭىرەك حالىقارالىق اۋقىمدا ورىس ءتىلىن ناسيحاتتاۋ ءۇشىن قابىلدانىپ جاتقان شارالار ەلدەرىمىزدىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن نىعايتۋ ۇردىسىنە كەرى اسەر ەتپەيدى. قازاقستان قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن كۇشەيتۋ ساياساتىن جالعاستىرا بەرەدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت دوستاستىق ەلدەرىنىڭ ۆولونتەرلەر بىرلەستىكتەرىنىڭ كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىرۋ ماڭىزدى ەكەنىنە نازار اۋداردى.
– 2024 جىلدى تمد-دا ۆولونتەرلىك قوزعالىس جىلى دەپ جاريالاۋ باستاماسىن قۇپتايمىز. قازاقستان 2020 جىلدى ۆولونتەر جىلى رەتىندە اتاپ ءوتتى. ەرىكتىلەردىڭ ىزگى امالدارى قوعامىمىزدا تىلەۋلەستىك, مەيىرىمدىلىك جانە جاناشىرلىق قاسيەتتەرىنىڭ تەرەڭ تامىر جايۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسادى. مۇنداي ادامگەرشىلىك تالپىنىستارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋ ماڭىزدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت دوستاستىق ەلدەرى ەرىكتىلەرىنىڭ جىل سايىنعى فورۋمىن وتكىزۋدى جانە وعان تمد-نىڭ تۇراقتى الاڭى مارتەبەسىن بەرۋدى ۇسىندى.
مەملەكەت باسشىسى ءسوزىنىڭ سوڭىندا 2024 جىلى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ تمد-عا توراعالىق ەتۋى جانە كەزەكتى ءسامميتتى كەلەسى جىلى كۇزدە ماسكەۋدە وتكىزۋ تۋرالى شەشىمدى قولدادى. سونداي-اق وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆتى تمد-نىڭ قۇرمەت بەلگىسىمەن ماراپاتتاۋ تۋرالى قىرعىزستاننىڭ باستاماسىن قۇپتادى.
سونىمەن قاتار جيىندا قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ, ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ, بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو, رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين, تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون, تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى سەردار بەردىمۇحامەدوۆ, وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ, تمد باس حاتشىسى سەرگەي لەبەدەۆ ءسوز سويلەدى.
مۇنان كەيىن قاسىم-جومارت توقاەۆ تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى وتىرىسىنا قاتىستى. سامميت قورىتىندىسى بويىنشا دوستاستىق ەلدەرىنىڭ پرەزيدەنتتەرى بىرقاتار قۇجاتقا قول قويدى.
مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ كەلەسى وتىرىسى 2024 جىلى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ توراعالىعىمەن وتەدى.