«سۋدىڭ دا سۇراۋى بار». بابالارىمىز مۇنى ءوز زامانى ەمەس, كەلەشەك ءۇشىن ايتقان با دەرسىڭ. ەكونوميكاسى مەن عىلىمى قارىشتاپ دامىعان ءححى عاسىردا ادامزاتتىڭ قولى ايعا دا جەتكەنىمەن, جەر استىنداعى سۋعا جەتپەي قالادى دەپ كىم ويلاعان؟! بىراق اقيقاتى سول, اۋىز سۋ ماسەلەسى بۇگىندە بۇكىل الەم ءۇشىن وتكىر تۇرعان پروبلەمالاردىڭ بىرىنە اينالدى.
ەلىمىزدە حالقى ميلليوننان اسىپ جىعىلعان استانانى بىلاي قويعاندا وڭىرلەرىمىزدە دە اۋىز سۋعا قولى جەتپەي, تارشىلىق كورىپ وتىرعان ەلدى مەكەندەر وتە كوپ. ولاردىڭ كوپشىلىگىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاراجات تا بولىنگەن. بىراق ناتيجە كوڭىل كونشىتپەيدى. سوڭعى جىلدارى قارا سۋعا زار بولعان قايمانا جۇرتتىڭ ءۇنى «Amanat» پارتياسىنا جەتىپ, پارتيالىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ ارنايى جۇمىس توبى بىرقاتار وبلىستارعا بارىپ, پروبلەمامەن تىكەلەي تانىسىپ قايتتى.
رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, وتكەن 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەل تۇرعىندارىنىڭ ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيى 96,8 پايىزدى قۇرايدى. ءبىر قاراعاندا جاقسى كورسەتكىش سەكىلدى. دەگەنمەن سۋعا قولى جەتپەگەن 3,2 پايىز حالىقتىڭ سانىنا قاراساق, 600 مىڭ ادام ەكەن. ياعني ەلىمىزدە وسىنشا تۇرعىن بۇگىندە اۋىز سۋدى وزەن-كولدەردەن تاسىپ ىشۋگە نەمەسە ورتالىقتان سۋ تاسيتىن كولىك قاشان كەلەدى دەپ كۇتۋگە ءماجبۇر. ءبىز بۇل ماقالامىزدا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ شال اقىن اۋدانى مەن اقتوبە وبلىسىنىڭ ىرعىز اۋدانىنداعى اۋىلداردىڭ سۋمەن قامتىلۋ پروبلەماسىن ايتۋدى كوزدەدىك.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا پەتروپاۆل مەن وبلىستىق ماڭىزى بار 4 قالا تولىقتاي ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەنىمەن, اۋدانداردا سۋ ماسەلەسى ءالى كۇنگە شەشىلمەي تۇر. وبلىس كولەمىندەگى 3 مىڭ شاقىرىمدىق سۋ قۇبىرىنىڭ 2 مىڭ شاقىرىمى قاتتى توزعان. جالپى ايتقاندا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى (42,8%) اۋىز سۋسىز كۇن كەشىپ جاتىر.
وبلىس حالقىن «نۇرا توپتىق سۋ قۇبىرى» شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ قۇقىعىنداعى رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ «ەسىل سۋ» فيليالى مەن «قىزىلجار سۋ» جشس اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتەدى. 2011 جىلدان 2022 جىلعا دەيىن «ەسىل سۋ» فيليالى سۋ قۇبىرى جەلىلەرىن قايتا جوندەۋ بويىنشا وبلىس كولەمىندە 10 جوبانى ىسكە اسىرىپ, 103 ەلدى مەكەندى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ساپاسى جاقسارتىلعان. وسى جوبالار شەڭبەرىندە 173,7 شاقىرىم سۋ قۇبىرى جەلىلەرىن جوندەۋ جانە ولاردى ەسىل توپتىق سۋ قۇبىرىنا قوسۋ جوسپارلانعان بولاتىن. ولاردىڭ جالپى قۇنى 2,3 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. دەگەنمەن سول كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاراعان سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ «قازسۋشار» رمك بۇل جوبالاردى جۇزەگە اسىرماعان. وبلىس جانە اۋداندار تاراپىنان تۇسكەن وتىنىشتەر دە جاۋاپسىز قالىپ, العا قويىلعان ماقساتتار ورىندالماي كەلەدى.
2022 جىلدىڭ 1 توقسانىندا اتالعان جوبالاردىڭ كەشىكتىرىلۋىنە بايلانىستى بۇل ماسەلە «Amanat» پارتياسى جانىنداعى پارتيالىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ قاراۋىنا شىعارىلىپ, سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى باسشىلىعىنا جوبالاردى ىسكە اسىرۋ بويىنشا ءتيىستى ۇسىنىستار بەرىلگەن بولاتىن. جوبالاردىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماسىنىڭ مەرزىمى ءوتىپ كەتۋىنە بايلانىستى, ونى قايتادان جاساۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراجات ءبولىندى. بۇگىندە بۇل ماسەلەنىڭ ىسكە اسۋى «Amanat» پارتياسىنىڭ نازارىندا تۇر.
ءبىر عانا شال اقىن اۋدانىن الساق, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ 59 پايىزى عانا ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋمەن قامتىلىپتى. قالعان حالىق «ايتا-ايتا التايدى, جامال اپام قارتايدىنىڭ» كۇنىن كەشىپ وتىر. اۋدانداعى سۋحورابوۆكا جانە ولگينكا اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى ءالى كۇنگە سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق تالاپتارعا ساي كەلمەيتىن قۇدىقتان سۋ ىشەدى. ال ىشۋگە جارامدى كەيبىر قۇدىق پەن كولونكا بۇكىل تۇرعىنعا جەتپەيدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, اتالعان اۋىلداردىڭ ساپالى اۋىز سۋعا قول جەتكىزۋى ءۇشىن جالعىز شەشىم – ەسىل توپتىق سۋ قۇبىرىنا جالعايتىن سۋ جەلىلەرىن قايتادان جوندەۋدەن وتكىزۋ. اۋىل تۇرعىندارىنا سالماق ءتۇسىرىپ وتىرعان بۇل پروبلەما شەشىلمەسە, ول ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزىپ جاتىر.
اۋىز سۋ جەتىسپەۋشىلىگى سالدارىنان قيىن جاعدايدا وتىرعان وڭىرلەردىڭ تاعى ءبىرى – اقتوبە وبلىسى. جۋىردا پارتيالىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ جۇمىس توبى وبلىستاعى ىرعىز اۋدانىنا دا بارىپ قايتقان. جانىس بي جانە شەڭبەرتال اۋىلدارىندا جارتى ميلليارد تەڭگەدەن استام قاراجاتقا سۋ قۇبىرى سالىنىپ, 2021 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەنمەن, جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءالى كۇنگە اۋىز سۋعا جارىماي وتىرعانىن ايتادى.
ىرعىز اۋدانىنا ات باسىن تىرەگەن جۇمىس توبىنىڭ قۇرامىنا پارتيالىق باقىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ ينسپەكتورى ايجان ىسقاقوۆا, «Amanat» پارتياسى اقتوبە وبلىستىق فيليالى اتقارۋشى حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ا.سارمانوۆ جانە باسقا دا ماماندار ەندى. ولار 639,1 ملن تەڭگەگە باعالانعان «اقتوبە وبلىسى ىرعىز اۋدانىنىڭ جانىس بي جانە شەڭبەرتال اۋىلدارىندا توپتىق سۋ قۇبىرى جەلىلەرى قۇرىلىسى» جوباسى 2020 جىلدان بەرى ىسكە اسىپ كەلە جاتقانىن, قازىرگى كۇنى 607,2 ملن تەڭگە يگەرىلگەنىن انىقتادى. جوبانى جۇرگىزىپ جاتقان «كولساي ستروي» جشس 42,3 شاقىرىمعا سوزىلعان سۋ قۇبىرى قۇرىلىسىن سالىپ ءبىتىرۋى كەرەك بولاتىن. 2021 جىلعى جەلتوقساندا سۋمەن قامتۋ جۇيەسىن ىسكە قوسۋ ءراسىمى بولعانىمەن, قازىرگى كۇنى نىسان تولىقتاي جۇمىس ىستەمەي تۇر. بيىل «كولساي ستروي» جشس ەلەكتر ەنەگرياسى ءۇشىن تولەم جاساماعاندىقتان توكتىڭ وشىرىلۋىنە بايلانىستى قازىرگى كۇنى جانىس بي جانە شەڭبەرتال اۋىلدارىنا سۋ بەرۋ تولىقتاي توقتاتىلعان.
– اقتوبە وبلىسى اكىمىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى ەرمەك كەنجەحان ۇلى مەن ىرعىز اۋدانىنىڭ اكىمى ادىلگەرەي اۋەلباەۆ سۋ قۇبىرى سالىنعاندا ونى ماقتانىشپەن تانىستىرعان بولاتىن. الايدا كوپ ۋاقىت وتپەي-اق قۇبىر قۇرىلىسى اياقتالماعانى انىقتالدى. شەڭبەرتال اۋىلى تاريحىندا تۇڭعىش رەت تۇرعىزىلعان سۋ تارتۋ ستانساسى ءتۇڭىلۋ مەن الدانعان ۇمىتتەردىڭ سيمۆولى رەتىندە تۇر. جالعان ەسەپ بەرۋ ءۇشىن تەلەديدار الدىندا قۇرىلىسى اياقتالماعان, پايدالانۋعا جارامسىز نىساندى اشۋ ءۇردىسى, وكىنىشكە قاراي, ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى, – دەيدى جۇمىس توبىنىڭ وكىلى, ينسپەكتور ايجان ىسقاقوۆا.
جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنە قوردالانعان پروبلەمالاردى جىلدامداتىپ شەشۋ بويىنشا قانشا رەت ءوتىنىش جاساعان. ماسەلەن, 2022 جىلى 6 قىركۇيەكتە ىرعىز اۋدانىنىڭ اكىمدىگى سۋ قۇبىرىنىڭ سالىنۋى قۇرىلىس نورمالارىنا ساي جاسالماعانى تۋرالى 16 تارماقتان تۇراتىن اكت دايىنداعان. ساپاسىز قۇرىلىس سالدارىنان 2021 جىلى حالىققا سۋ بەرۋ ءۇشىن جەتى رەت جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. قۇرىلىس جۇمىستارى اياقتالۋعا تاقاپ, تەك سورعى ستانسالارىنىڭ اۆتوماتيكالارىن ورناتۋ عانا قالعانىنا قاراماستان, بۇگىندە ول جەردە جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقان جوق. ناتيجەسىندە, ءالى كۇنگە نىسان قولدانىسقا بەرىلمەگەن.
– وسى وڭىرگە ساپارمەن كەلگەن مەملەكەت باسشىسى تەك ەسەپ بەرۋ ءۇشىن عانا جۇمىس ىستەمەي, ناقتى ءىس-ارەكەتتەر مەن ويلاستىرىلعان تالداۋ قاجەت ەكەنىن ايتقانى بەلگىلى. «بىزگە شالاعايلىقپەن, كوزبوياۋشىلىقپەن اينالىسۋعا بولمايدى» دەگەن ەدى پرەزيدەنت ق.توقاەۆ. الايدا ىرعىز اۋدانىنداعى جاعداي شەنەۋنىكتەردىڭ بۇرىنعى قالپىندا حالىق يگىلىگى ءۇشىن ەمەس, تەك كامەرا مەن فوتواپپاراتتىڭ جارقىلى ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىنىن كورسەتىپ وتىر. سەنىمسىز مەردىگەرمەن كەلىسىمشارت جاساسقان سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى ەكىنشى جىل قاتارىنان بۇل پروبلەمانى شەشە الماي كەلەدى, – دەيدى ايجان ىسقاقوۆا.
شىن مانىندە, جوعارعى جاقتاعى شەنەۋنىكتەردىڭ, اتالعان جۇمىستاردى اتقارۋعا تاپسىرىس بەرۋشى مەن مەردىگەردىڭ اراسىندا بولىپ جاتقان «ەسەپ ايىرىسۋلار» قاراپايىم حالىققا ەشقانداي دا قىزىق ەمەس. ولارعا كەرەگى – ىشۋگە جارامدى اۋىز سۋ. بىراق ۋاقىت وتكەن سايىن بۇل پروبلەما تەرەڭدەپ بارادى.
– ءبىز بارعان شەڭبەرتال اۋىلى وبلىس ورتالىعىنان 650 شاقىرىم جەردە ورنالاسقاندىقتان جانە جولدىڭ ناشارلىعىنان جوعارى شەندى شەنەۋنىكتەر بۇل ولكەگە كەلە بەرمەيدى ەكەن. الايدا كوزبوياۋشىلىق كەلىپ ۇلگەرىپتى. سونىڭ سالدارىنان قاراپايىم جۇرتتىڭ زارداپ شەگىپ وتىرعانى وكىنىشتى, – دەيدى ايجان ىسقاقوۆا.