«قاۋىپتى بۋدان» – سوڭعى ەسكەرتپە

«قاۋىپتى بۋدان» – ۇلتتىق الەۋمەتتىك-كوركەم تالداۋ. ارزىماس ساياساتتاردان بيىك تۇرعان, ەۋرازيا اتتى الىپ كەڭىستىكتىڭ تاريحي شىندىعىن اقتارىپ, سول جەردەگى ادام بالاسىنىڭ پسيحولوگيالىق كولليزياسىن سارالاپ, جاراتىلىسىن تانىتقان تۋىندى. «اتاۋ-كەرە» دە قازاقستانعا ءتان اقيقاتتىڭ, تراگەديالى اقيقاتتىڭ اق-قاراسىن پاراساتپەن پايىمداپ بەرگەن تەبىرەنىس. اسپاننان شابىت-شالقۋمەن اعىپ تۇسكەن تولعاۋ ەمەس, جەر باسىپ جۇرگەن ادام بالاسىنىڭ جەر بەتىندەگى تاريحي تاعدىرىن تارازىعا تارتقان فيلوسوفيالىق تولعام», دەيدى تۋىندى تۋراسىندا جازۋشى مارات قابانباي .

قالامگەر «قاۋىپتى بۋدان» دەپ قو­سىمشا اتاۋ بەرگەن رومان-ەسكەرتپەسىن­دە تۇتاس ءبىر ۇلت تاعدىرىن ارالاردىڭ بۋدانىمەن سالعاستىرا وتىرىپ, ءساتتى ادە­بي پارالەل جاسايدى. ۋ.كەرر دەيتىن گەنەتيك-سەلەكتسيونەردىڭ بال اراسىنىڭ تۇقىمىن جاقسارتۋ, ءونىم كولەمىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا امەريكالىق ارالار مەن افريكالىق ارالاردى قولدان بۋدانداس­تىرىپ, وزگەشە سۇرىپتاعى ارا ءوسىرىپ شىعارعان جاڭالىعىنىڭ ناتيجەسىن ەرىك ەسىمدى كەيىپكەردىڭ وبرازىمەن بەرۋ ارقى­لى سونى ويعا جەتەلەيدى. شىعارمادا­عى ­باستى كەيىپكەر ەرىكتىڭ اكەسى – قازاق تا, انا­سى – ورىس, ياعني گەنەتيكالىق تۇرعى­­دان كەلگەندە, كەرردىڭ ارالارى سياقتى ول دا بۋدان. ءارى ارالاردىڭ بويىنداعى ءونىم­دى كوپ جيناۋعا كەلگەندەگى قاناعاتسىز­دىق, قاناعاتسىزدىق تۋدىرعان قاتىگەز­دىك ەرىكتىڭ بولمىسىنا دا ءتان. ول ويىن شىعارمادا كەيىپكەر: «جاستايىمنان قيىندىق كوردىم. ەگەر ەسەيىپ ءوز قولىم ءوز اۋزىما جەتەر بولسا, تەك دۇنيە جيىپ وتەرمىن», دەپ وزىنە انت بەرۋ ارقىلى اقتاپ العىسى كەلەدى. ەرىك بەينەسى روماندا ءوز ورتاسىنان, تۋعان جەر, اتامەكەنىنەن, ءتىپتى ءوزىنىڭ تۋعان اناسىنان جەرىگەن جاتباۋىر, توعىشار جان رەتىندە بەدەرلەنەدى. باس كەيىپكەر ءتورت قۇبىلاسى تەڭ, بارشىلىقتا كەلىستى, قاتارىنىڭ الدى بولىپ ءومىر سۇرگەنىمەن, تابيعاتى ۇلتتىق سيپاتتان جۇرداي. ول ءۇشىن وتان, تۋعان جەر, اتا-انا, جار, ۇرپاق سىندى ادام ومىرىندەگى اياۋلى ۇعىمداردىڭ قۇنى قۇلدىراپ, الدەقاشان جۇتاڭ تارتقان. ول ەتەكتەگى اۋىلى – بەك-القاعا ەلىم دەپ ەمىرەنگەندىكتەن ەمەس, سۇيگەن كەلىنشەگىن كورىپ, شارۋانىڭ جاي-كۇيىن قاداعالاۋ ءۇشىن عانا بارادى. «ول جىلىنا بەك-القاعا ءبىر رەت مىندەتتى تۇردە قاتىنايتىن. تۋعان ەل-جۇرتىن ەزىلە ۇزىلە ساعىنعاندىقتان ەمەس, جىل بويعى تابان ەت, ماڭداي تەردىڭ قۇنىن شىعارۋ ءۇشىن, ۇشى-قيىرى تاۋسىلماس شارۋانىڭ شالعايىن قايىرۋ ءۇشىن ەتەكتەگى ەلگە – ۇلكەن جەرگە اسىعاتىن».

شىعارماداعى بۇل جولدار ەرىكتىڭ ىشكى نيەت-پيعىل, وي-تانىمىن انىق اڭعار­تا­دى. ەرىك ءۇشىن نەعۇرلىم اقشانى كوپ ­تاۋىپ, پايداعا كەنەلۋدەن وزگە بۇل ءومىر­دىڭ ادامگەرشىلىك, ۇلتىن ءسۇيۋ, حالقىنا بورىشتى بولۋ, ادامدارعا قايىرىمدى­لىق ەتۋ سىندى ىزگى قاسيەتتەرى باعاسىن جويىپ, باستى ورىنعا ماتەريالدىق قۇن­دىلىقتار شىقسا, روماننىڭ كەلەسى كەيىپ­كەرى تاعانننىڭ ۇعىمىنداعى باقىت, ءومىر جايلى تۇسىنىك مۇلدەم بولەك, ەرىك تانىمىنا كونتراست.

جازۋشى تاعان تاعدىرى ارقىلى قوعامداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى جان-جاقتى قىرىنان سارالاپ, ساراپتاي كورسەتۋگە ۇمتىلادى. تۋىندىدا تا­عان ادامزاتتىق پروبلەمالاردى ارقا­لاۋ­شى, شىعارماننىڭ نەگىزگى وزەگى رەتىندە كورىنگەنىمەن, ونىڭ ءوزى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ورتاعا سىڭىسە الماي جاتسى­نۋى, ءوز قوعامىنان ءوزى جەرۋى – قو­عام تۇيتكىلىمەن تىزبەكتەلە ورىلگەن تاعان تاع­دىرىنىڭ, بالكىم, ادامزات تاع­دى­رىنىڭ باستى تراگەدياسى. مىنە, وسى تۇس­تان ۇلتتىق ءدىلىن تابانعا تاپتاپ, ءتۇپ-تامىر, ازا­ماتتىق بولمىسىنان جات­سىنعان ەرىكپەن ەكەۋىنىڭ اراسى ەكىگە جارىلادى. شىعارماداعى بىتىس­پەيتىن, قابىسپايتىن ىشكى رۋحاني تارتىس تا وسى تۇستان باستالادى. كەيىپ­كەر تاعاننىڭ اۋزىمەن ايتىلار «نەگە ءبىز وسى؟» دەگەن ساۋالدىڭ ىشىن­دە قوعامنىڭ, ۇرپاق كەلەشەگىنىڭ, تۇتاس­تاي ۇلت بولاشاعى­نىڭ تراگەدياسى سۋرەتتەلەدى. امەريكادان التايعا ار­نايى الدىرتقان بۋدان ارا­لاردىڭ ولەر­مەندىگىن, قاتىگەزدىگىن بۋدان ۇر­پاق­تىڭ ىشكى الەمى, پسيحولوگيا­لىق بول­مىسىمەن پاراللەل الا وتىرىپ, شەبەر شەندەستىرگەن قالامگەر اۋىل­داس­تارىنىڭ اۋزىنا: «جات جۇرتتىق ەش­قاشان جارىتقان دا, جەرسىنگەن دە ەمەس, بۇگىن بالىن ۇسىنسا, ەرتەڭ ۋىن ۇسى­نادى» دەگەن ءسوزدى سالۋ ارقىلى قاتاڭ ەسكەرتپە جاسايدى. وقىرمانىن ويلا­نۋعا جەتەلەيدى. «اپتالىق الىس جول, مىڭ­داعان شاقىرىمدىق قاشىقتىق­تى ات­تاپ ءوتىپ, التايعا قونىس اۋدارعان بۋدان ارا – «قاۋىپتى گيبريد» بۇگىندە قاۋ­لاپ ءوسىپ كەلەدى...» دەپ ءتۇيىن جاساي­دى. «اتاۋ كەرە» – قالامگەردىڭ قازاق حال­قىنا جاساعان ەڭ سوڭعى ەسكەرتپەسى.