كەشە تۇركى اكادەمياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «ماقتىمق ۇلى جانە ءداستۇرلى تۇركى پوەزياسى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى. القالى جيىنعا تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ استاناداعى ەلشىلەرى, كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ جانە ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, تانىمال قالامگەرلەر, ءتۇبى ءبىر تۋىس مەملەكەتتەردىڭ بەلگىلى عالىمدارى مەن عىلىمي مەكەمەلەردىڭ باسشىلارى قاتىسىپ, باياندامالار جاسادى. اتالعان شارادا تۇركى اكادەمياسىنىڭ ۇيعارىمىمەن تۇركسوي-دىڭ ارنايى «ماقتىمق ۇلى» مەدالىمەن ماراپاتتالعان قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى ءابىش كەكىلباي ۇلى ءسوز سويلەدى. نازارلارىڭىزعا زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسىنىڭ كونفەرەنتسياداعى كىرىسپە ءسوزىن ۇسىنىپ وتىرمىز.
ۇشبۋ ۇشىراسۋعا ءدان رازىمىز. دۇنيە جاراتىلىپ, سۋ اققالى وقيعالار ويعا ورالۋدا.تۇرىكمەنستانداعى تىرشىلىك قالىڭدىعى كەرەقارىس كونە شەجىرەگە يە. ارعى ءتۇبى سينايداعى نافۋتيدەن وربىگەن وندىرمەلى شارۋاشىلىق مەسوپاتاميانى وركەندەتىپ, قالعان دۇنيەگە اياق باستى. بۇكىل ەۋرازيانى دەندەي ورىستەدى. تەرىسكەي يرانداعى بەلت ۇڭگىرى, كاسپيدىڭ شىعىسىنداعى جەيحۋن مادەنيەتى, جەبەل, ۇدەك, قۇلالى, ءبايتى, توقسانباي تۇراقتارى بولاشاق پارفيا, باكتريا, حورەزمنىڭ ءىزاشارلارى ەدى. كوپەتداگ, گيسسار, تيان-شان باۋرايلارىن, ءۇستىرت, تۇران, ماۋرەنناحر, جەتىسۋ جازيرالارىن يگەرگەندەر كاۆكاز, ەدىل ءوتىپ كەلگەندەرمەن ارالاسىپ, التاي اسىپ, بايقال بويلاتىپ, تىنىق مۇحيت جاعالاۋلارىندا باتىسقا بەتتەگەندەرگە قارسى جولىعىپ, قايتا سەرپىلدى.
ولاردىڭ اراسىندا كوشپەلى وعىز تايپالارى دا بار ەدى. ولار ءسىبىر, التاي, جەتىسۋ, ىستىقكول, سىرداريا جاعالاۋلارىن بىرتىندەپ جايلاي باستادى. سارى ارقاداعى ەرتىس, بالقاش, ىرعىز بويلارىن, قاراتاۋداعى تاراز, سايرام, سوزاق, سىر بويىنداعى وتىرار, ياسسى, ساۋران, سىعاناق, جانكەنت, قىزىلقۇمداعى جەنت قالالارىن يەمدەنىپ, ءوز استانالارىن تۇرعىزدى.
ولكەنى يسلامداندىرۋعا دا بەلسەنە اتسالىستى. كوشپەلىلەردى دىنگە كىرگىزگەن ياساۋيا, وتىرىقشىلىققا باۋىر باستىرعان ناقشىبانديا ۇردىستەرىن دامىتتى. تۇرىكمەن, تۇرىك, ازەربايجان ۇلتتارىنىڭ قالىپتاسۋىنا تىكەلەي اسەر ەتتى.
ونى بۇل اتىراپتىڭ ادەبي ومىرىنەن ايقىن اڭعارامىز. «مالىك-نامە» مەن «سەلجۇك-نامەنىڭ» ايتۋىنشا, وزەن جاعالاپ, تال قيىپ, كيىز ءۇي جاسايتىن شەبەر كەرەكۋشى قوجا ۇيىقتاپ جاتىپ, ءوز دەنەسىنەن اتا بايتەرەكتىڭ ءوسىپ شىعىپ, بۇتاقتارىمەن بۇكىل دۇنيەنى قامتي باستاعانىن كورىپ, شوشىپ ويانادى. ەل اراسىندا ۋاعىز ايتىپ جۇرگەن قورقىت باباعا بارىپ جورىتادى. ول «ۇرپاقتارىڭ بۇكىل دۇنيەنى بيلەيدى ەكەن» دەيدى. سول ايتقانى اۋماي-توكپەي كەلەدى دە قويادى. ونىڭ تۇعشىرماش دەگەن بالاسىنان سارشىق تۇعاق, توعرۇل, ارسلان دەگەن نەمەرەلەرى مەن سەلجۇك دەگەن شوبەرەسى اراب حاليفاتىنىڭ اسكەرىن باسقارىپ, بۇكىل يسلام ەلدەرىنە بيلىك جۇرگىزەدى. سول اۋلەتتەن تۇلەگەن جالەلەتدين مەليكشاح پەن ونىڭ ۇلى سانجار داڭقتى قولباسشىلار بولۋمەن قوسا, جۇرتتى اۋىزدارىنا قاراتقان اقىندار ەدى.
ول تۇستا قۇسامەدين چەلەبي, جالەلەتدين رۋمي, بۋرحاناددي سيۆاسي سياقتى اسا ءىرى رۋحاني ابىزدار بوي كورسەتەدى. ءامىر تەمىر سارايىندا, يندياداعى ۇلى موعول ورداسىندا حيلالي شاعاتاي, بايرام حان, ونىڭ ۇلى راحىم حان, مىرزا بەركادار تەگى تۇركى بولعاندارىمەن, سول داۋىردەگى سالت بويىنشا فارسي تىلىندە ولەڭدەر جازىپ, كەلە-كەلە مۇنداي پوەزيا ءتۇر جاعىنان فارسىلانىپ, ءتىل جاعىنان تۇركىلەنە بەرەدى. شاعاتاي ادەبيەتى وسىلاي پايدا بولىپ, قوجا احمەت ياساۋي شاعاتايشا جازدى.
تۇرىكمەن ادەبيەتىنىڭ شاعاتايشا جازعان ەڭ سوڭعى ءىرى وكىلى ازادي داۋلەتمۇحامەت دەگەن كىسى ەدى. ول 1700 جىلى تۋىلىپ, 1760 جىلى ولەدى. سۋفيزم جولىن قۋعان ءدىندار بولاتىن. اۋىل مەكتەبىندە ساباق بەردى. سۋفيزم كوزقاراسى بويىنشا ادامگەرشىلىككە نەگىزدەلگەن قوعام قانداي بولۋ كەرەك دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرەتىن «باعام ازادي» («ءازاديدىڭ وسيەتتەرى») دەيتىن كىتاپ جازدى. ول تۇسىندا كەڭىنەن تانىمال ەدى.
ونىڭ ۇلى ماقتىمق ۇلى فراگي دا اكە جولىن قۋدى. اكەسى ساباق بەرگەن مەكتەپتە وقىدى. حيۋاداعى شەرعازى حان سالدىرعان مەدرەسەنى ءبىتىردى. ول مەدرەسەنى بەكەت اتا دا تاۋىستى. ەل اۋزىنداعى كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, ماقتىمق ۇلىدان ءبىر جىل كەيىن, 1813 جىلى دۇنيە سالدى. سوعان قاراعاندا ماقتىمق ۇلى 1733 جىلى تۋىپ, 1812 جىلى قايتىس بولعانعا ۇقسايدى. ون قولىنان ونەر تامعان زەرگەر ەكەن. ارتىندا ول سوققان التىن, كۇمىس بۇيىمداردان باسقا, ون مىڭ جولداي ولەڭ قالدىرىپتى. ءبارى دە تازا تۇرىكمەن تىلىندە جازىلعان.
اكەسى شاعاتايشا جازعان ەڭ سوڭعى ءىرى اقىن بولسا, بالاسى تۇرىكمەنشە تازا جازعان ەڭ ءىرى اقىن بولىپتى. ول فارسي ادەبيەتتى دە جاقسى بىلگەن. سويتە تۇرىپ, تۇرىكمەنشە جازۋ ول ءۇشىن ەڭ باستى مۇرات بولسا كەرەك. تۋعان اعالارى جاۋدا ءولىپتى. ءوزى دە بىرنەشە جىل تۇتقىندا بولعان. ول ولەڭدەرىندە شىعىستىڭ ارۋز, تۇرىكمەننىڭ سيللابيكالىق ولشەمىن جەتە مەڭگەرگەن. حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەپ, مۇڭىن مۇڭداعان. ۇلتتىق پوەزيانى كلاسسيكالىق ورەگە جەتكىزگەن. وزىمەن زامانداس, جەدەلدەس اعا-ءىنى بولعان ءدۇردى شايىر, حاتتام شايىر, سەيدي, زەليلي, كاتيبي, كەمينە, موللانەپەس, مىسىقىلىش اقىنداردىڭ ءبارى دە ماقتىمق ۇلىنى ءپىر تۇتىپ, تۇتاس حالىقتىق پوەزيانى قالىپتاستىرعان.
اسا زور گۋمانيستىك مازمۇنعا, الەۋمەتتىك سەرپىنگە, فيلوسوفيالىق ماعىناعا يە تۇرىكمەن جىرى, ماقتىمق ۇلى ءسوزى ۇلتىن ءسۇيىپ, ادامزاتتى ارداقتايتىن بيىك ادامگەرشىلىككە شاقىرادى. وعان مىناۋ مەن قازاقشالاعان ءوز ەلى مەن ءوز جەرى تۋرالى تولعاۋى دا ايقىن كۋا بولا الادى.
اۋەل باستان ءتاڭىر ءوزى تولعان ايداي تولىقسىتىپ جاراتتى,
نۇر ديدارلى, كۇن سيپاتتى, گۇل راۋشانداي ءبىزدىڭ تۇرىكمەن تاراپتى.
ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت بولگىزىپ, توسىن بىرەۋ قاقپاسىن,
شىرت ۇيقىدا جاتقان ەلدىڭ تارس بەكىتىلگەن قاقپاسىن.
شاح جىبەرگەن جارق تا جۇرق ءجۇز مىڭ نوكەر قارا ءنوپىر دۇلەيمەن
تالاي جەردە قاپيادا تاپ بەرگەن-ءدى ءجامشيت, رۇستەم, سۇلەيمەن.
قاقپالاردى قاعىپ كورگەن, مىزعىتا الماي شارشاعان,
قارا سەلدەي قانعا بوككەن قانشا ماق ۇلىق, قانشا جان؟!
تەكە, ءجاۋمىت, يازعىر, گوكلەن, احالدى الىپ قاتارعا,
شىققان تالاي جاۋدى جايپار جويقىن جورىق ساپارعا.
دۇشپان ءيتتى ءوزى قازعان ارام ورعا سۇلاتقان,
ازان-قازان بوپ جىلاعان اجەپتارقى داۋسى كەتپەي قۇلاقتان.
وكىر, باقىر, وكىر, «اھ» ۇر, وزىڭە ءوزىڭ قولىڭ جۇمساپ, ءول, مەيلىڭ,
ءبىزدىڭ تۇرىكمەن ءمۇساپىر بولىپ, قولعا ءتۇسىپ, قور بولۋدى بىلمەيدى.
قوناق كەلسە, قولىن الىپ, قۇشاق جايىپ, جىك-جاپار بوپ قالادى,
اۋزىندا ارۋاق, ايتقانى اقيقات ويىندا جوق ايار ايلا-امالى.
ماقتىمقۇلدىڭ بۇل ايتقانى اۋماي-توكپەي كەلەدى –
بار تىلەۋىن باق تىلەگەن يماندى ەلدىڭ قۇداي ءوزى بەرەدى.
اقىننىڭ بۇل تىلەگى دە قابىل بولدى.
ماقتىمق ۇلى ءالى ءتىرى. ول ولمەيدى.
ءابىش كەكىلباي ۇلى.