التىن دىڭگەك

ساپيەۆتەر اۋلەتى بايقاۋدىڭ ءبىرىنشى جۇلدەسىنە يە بولدى

ەل ماقتانىشى شىققان شاڭىراق

ءيا, ءوز ورتاسىنىڭ عانا ەمەس, ودان دا اسىپ ايماعىنىڭ, قالا بەردى بۇكىل ەلدىڭ ماقتانىشى بولعان وتباسىلار بولسا, سولار­­­­دىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – ساپيەۆتەر اۋلەتى الدىمەن اتالاتىنى انىق. وسى ۇيادان ۇشقان ايگىلى بوكسشىمىز سەرىك ساپيەۆتى بۇگىندە ەڭبەكتەگەن بالادان, ەڭ­كەيگەن قارتقا دەيىن بىلەدى. « ۇلى جول ءۇيدىڭ تابالدىرىعىنان باستالادى» دەگەن وسى شىعار. ال, بۇل تابالدىرىقتىڭ تىرە­گى مەن بەرەكەسى – جۇمانعالي ءداۋىت ۇلى مەن يرينا فومينيچنا ساپيەۆتەر بالالارىن ەڭبەككە ەرتە باۋلىپ, ءتالىمدى تاربيەنى جاستايىنان جاندارىنا سىڭىرە بىلگەن قاراپايىم جۇمىسكەرلەر ەكەنىن اتاپ ايتپاسقا بولمايدى. جۇماعالي اعا قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققانعا دەيىن اباي قالاسىنداعى «اباي» شاحتاسىندا تابان اۋدارماستان جۇمىس ىستەسە, يرينا اپاي دا وسىناۋ ءوندىرىستىڭ بەل ورتاسىنان تابىلعان, جۇمىستان قول ۇزبەي پەرزەنت تاربيەلەۋ قان­شالىقتى قيىن ەكەنىن باستان وتكەرگەن انا. ول بالالارىنا ۇنەمى اكەلەرىنىڭ ەڭبەگىن, ابىروي-بەدە­لىن ۇلگى ەتتى. جۇرەكتەرى ۇندەسىپ, تىلەكتەرى توعىسقان كۇننەن باستاپ ىنتىماقتى ءومىردى جاراستىرعان جاندار بۇگىندە ءۇش ۇل مەن ءبىر قىزدان وربىگەن نەمەرەلەرىنىڭ ءتاتتى قىلىعى مەن شاتتىعىنا بولەنگەن باقىتتى اتا-اجە. جاس شاقتارىندا قيىندىقتى كوپ كورگەن اكە-شەشەگە ۇرپاق قۋا­نىشىنان ارتىق نە بار. ءتورت بالانىڭ ەكەۋى اۋلەت ءداستۇرىن جال­عاس­تىرۋشى كەنشىلەر ساپىنان سانا­لادى. جۇمەكەڭشە اكە كاسىبىنە ادال­دىقتان اينىماۋدى قالايدى. قانشا ايتقانمەن, 30 جىلدان استام ماڭدايتەرى توگىلىپ, ىستىق پەن سۋىققا توزگەن كوڭىلگە ەرەكشە ىستىق ورتا ەمەس پە, اقساقالدىڭ دا شاحتاعا ارا-تۇرا بارىپ, ءىزباسار­لارىنىڭ ءىسىن تاماشالايتىن ساتتەرى بار. سوندايدا ءبىرى ينجەنەر, ءبىرى سلە­سار بولىپ ەڭبەك ەتەتىن تەتەلەس ۇلدا­رى تۋرالى جىلى لەبىزدەر ەستىپ, مارقايىپ قالادى. باس قوسقان ساتتە­رىندە شاحتا جۇمىسىن تالقىعا سا­­لىپ, تاجىريبەسىمەن ءبولىسىپ وتىرادى. ايتپاقشى, كەنجەسى سەرىك تە اۋەلدە اعالارىنىڭ قاسىنان تابىلسام دەگەن. بىراق بوكسپەن شۇ­عىلدانۋى بارىسىندا ونىڭ بويىنان ەكىنىڭ بىرىنە داري بەرمەيتىن بەيىمدىلىك پەن باتىلدىقتى باي­قاعان جاتتىقتىرۋشىلارى قوياردا قويماي ۇگىتتەگەن سوڭ سولار­­­دىڭ تاۋىن شاقپاۋعا كونىپتى. ارينە, ول ۋاقىتتا وليمپيادا چەمپيونى بولادى دەپ ويلاپ پا, ايتەۋىر قا­لاۋىنا قارسى تۇرماعانىن سەرىك­تىڭ ۇزاق جىلدان بەرگى سەنىمدى باس­ باپكەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىر­گەن جاتتىقتىرۋشىسى الەك­ساندر سترەلنيكوۆ ۇدايى سۇيسىنە ايتادى. «اكە – بالاعا سىنشى» دەگەن وسى شىعار. بالكي, ءوزى دە بۇل­قىن­عان جاس جۇرەك ۇشقىنىن سەزگەن بولار. بالاسىنىڭ بەيجىڭ وليم­پياداسىندا كوزدەگەن ماقسا­تىنا جەتە الماي, بوكستان قول ۇزۋگە ­دەي­ىن­­ بارعان قينالعان شاعىندا ونى اكەسىنىڭ قايراتتىلىققا قايراۋىن بىرەۋ ءبىلىپ, بىرەۋ بىلمەگەن سىر. – ءبىزدى اتا-انامىز ءبىر-بىرىمىزگە مەيىرىمدى بولۋعا, ادامداردىڭ بار­لىعىمەن سىيلاستىققا, تاتۋ­لىق­قا, مەيىرباندىققا, ادەپتى­لىك­كە تاربيەلەدى. وتباسى وشاعىن جار­قىراتا بىلۋگە باۋلىدى. وسى ونە­گەنى ارقايسىمىز بەرىك ۇستا­نامىز, دەيدى ەل داڭقىن لوندوندا اسىرعان سايىپقىران بوكسشى. ۇلكەن شاڭىراقتان ۇيالاعان ۇلگىلى بەرەكە-بىرلىك سەرىكتىڭ ءوز وتباسىنا دا ءتان. اۋىلدان قانات­تانعان, قازاقى تاربيەلى, اتا-ەنەگە ينا­باتتى, كايناعا-جەڭگەگە كىشىپەيىل­دى قوساعى ءمولدىر اۋلەت­تىڭ سۇيىك­­تىسى. بۇلدىرشىندەرى اققۋ مەن الۋا اتا-اجەسىنىڭ قۇشا­عىنان اجىراماسا, تاياۋدا دۇنيە ەسىگىن اشقان ايسۇلۋ ءوز باۋىرلارىندا. «دۇنيە­دە بال ءتاتتى, بالدان بالا ءتاتتى» دە­گەن عوي, سەرىك تە مەن سياقتى بالالى بولا ءتۇسۋدى جاقسى كورەدى. ارمانىمىز ورتاق», دەپ كەلىنشەگى ءومىر قىزىعى بالادا ەكەنىن ايتادى. جاپىراعى جايىلعان ماۋەلى بايتەرەكتەي جۇمانعالي مەن يرينا ساپيەۆتەردىڭ ونەگەسى ۇرپا­عىنا وسىلايشا جۇعىستى بولىپ كەلەدى. اۋلەتتىك ادەمى ساباق­تاس­تىقتى جالعاستىرۋشى سەرىك پەن ءمول­دىردىڭ دە مەرەيلى وتباسى شۋ­اق­­­­­تى شاڭىراق ىرگەسىن قالاپ وتىر. «مەرەيلى وتباسى» ۇلتتىق بايقاۋىنىڭ وبلىستىق كەزەڭىندە ءبىرىنشى جۇلدەگەر اتانعان ساپي­ەۆ­تەر ايماق نامىسىن استا­نادا قورعاماق. قاندايلىق تا مارتەبەگە لايىقتىعىن بىلەتىن ابايلىقتار جەڭىسپەن ورالۋلارىنا ۇمىتتەنەدى.

اباي قالاسى.

كوشەۆەتستەر ەكىنشى جۇلدەگە لايىق دەپ تانىلعان وتباسى بولدى

ونەرپازدار ۇياسى

قاي ۋاقىتتا دا شاڭىراعى شاتتىققا تولى وسى ءبىر ۇيگە قىزىعىپ, سۇيسىنبەگەن جان جوق. وبلىستىڭ وساكاروۆ كەن­تىن­دەگى ۆلاديمير ني­كو­لا­ەۆيچ پەن تاتيانا پەتروۆنا كوشەۆەتستەر وتباسىن دۋماندى ورتا دەۋگە بولادى. ءۇش بالادان وربىگەن ۇيا ءاردايىم بۇلدىرشىندەر كۇلكىسىمەن سىڭعىرلاپ جاتسا, سونداي-اق, ۇلكەندەردىڭ ارقايسىسى گيتارا شەرتىپ, بايان تارتىپ, كۇيساندىقتا ويناپ, ادەمى اۋەندەردى اۋەلەتۋىمەن قىزعىلىقتى. وتاعاسى توعىز جول تورابى بويىنداعى كەنتتىڭ بايىرعى تۇرعىنى. ونىڭ وتباسى تىڭ يگەرۋ كەزىندە ۋكراينادان كەلگەن ەدى. سوندا ۆلاديمير اكەسى مەن شەشەسىنىڭ جەتە­گىندەگى بالدىرعان بولاتىن. اعاش ۇستاسى بولىپ ەڭ­بەككە ارالاسقاننان-اق كور­كەمونەرپازدار ۇيىر­مەسىنىڭ بەلسەندى مۇشەسىنە اينالىپ, انشىلىگىمەن تانىلدى. قاراعاندى مادەني-اعارتۋ ۋچيليششەسىن ءبىتىرىپ, تۋعان توپىراققا ورالىسىمەن ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت سالاسىنداعى ۇلگىلى قىزمە­تىمەن جەرلەستەرىنىڭ قۇرمە­تىنە بولەنىپ, اۋدانعا, قالا بەردى وبلىسقا تانىمال بولدى. اۋىل ەڭبەككەرلەرى ءۇشىن كونتسەرتتىك ساپارلارمەن ايماقتا بارماعان جەرى از. جەكە ەسەبى بويىنشا 2 مىڭعا تارتا كونتسەرتكە قاتىسىپتى. تالاي ايتۋلى بايقاۋلاردا كوزگە تۇسپەي كەلگەن كەزدەرى دە سيرەك. ءۇيىنىڭ تورگى بولمە­سىنىڭ قابىرعاسىن الىپ تۇرعان ءتۇرلى مەدالدار مەن ماراپاتتاۋ بەلگىلەرى سونىڭ ايعاعى. ۆلاديمير نيكولاەۆيچ­تىڭ انشىلىك دارىنى ۇلدارى­نا دا دارىعان. ولارعا كەلىن­دەرى قوسىلىپ, وتباسىلىق ونەر ءانسامبلى رەتىندە الىس-جاقىنداعى مادەني شارالاردان قالىسپايدى. ەكى ۇلى دميتري مەن الەكساندر – ۇستاز. بيولوگيا جانە اعىل­شىن ءتىلى پاندەرىنەن ساباق بەرە­تىن اعايىندىلار «ۇزدىك ۇستاز» مارتەبەسىنە يە بولدى. ۇستاز دەمەك­شى, بۇل اكەلەرىنىڭ جولى. العاش­قى اسكەري دايىندىق پانى­نەن ساباق بەرە ءجۇرىپ, شاكىرتتەرى «الاۋ», «ۇلان», «قالقان» اسكەري-پاتريوتتىق ويىن-جاتتى­عۋلار بايقاۋلارىندا بىرنەشە مارتە جەڭىمپاز بولدى. كەنجەسى پەتر مۇناي بۇرعىلاۋدى مەڭگەرگەن. ۇزاق جىل بويى اۋدان­­دىق اۋرۋحانادا مەدبيكە بولىپ ەڭبەك ەتكەن تاتيا­نا پەتروۆنانى جۇرت سىرقات­­تانۋ­شىلارعا مەيىرىن سەبە بىلگەن مەيىرىمدى جان رەتىن­­دە بىلە­دى. ءوزى مادەني شارالار­دان باس الا الماي جۇرگەندە ۇلدا­رىن تاماشا تاربيە­لەۋدەگى ەڭبەگىنە ەرىنىڭ ريزالىعى – ءوزارا سىيلاستىقتىڭ سىرى. – ءبىزدىڭ قۇت قونعان ءوڭىر كوپ ۇلتقا قاسيەتتى مەكەن. تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ كەڭ قۇشاعى, باۋىرمالدىعى تارتىپ, بىرلىككە ۇيىستىرعان شۋاعى ءبارىمىزدى تاتۋلىق پەن تۇتاستىققا بولەدى. بىرلىك بار جەردە بەرەكەنىڭ دە بەرىك قالاناتىنىنا تىكەلەي كوز جەتكىزىپ ءجۇرمىز. اۋدان ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى استىقتى اي­ماق سانالادى. كۇش-الەۋەتى كۇننەن-كۇنگە ءوسىپ كەلەدى. نەگىزگى ءونىم – بيداي ەكسپورت­قا شىعارىلا باستادى. ءوتىم­دى ءداندى-داقىلدار تۇرلەرىن ەگۋ ۇلعايدى. گەرمانيا كاسىپ­كەرلەرىمەن بىرلەسىپ قى­مىز ءوندىرۋ قولعا الىندى. مۇنىڭ ءبارى اۋدانىمىزدىڭ ەكو­نوميكاسىنىڭ كەلەشەگى كەمەلدىگىن كورسەتەدى. سون­دىقتان بالالارىم مەن نە­مە­رە­لەرىمنىڭ بولاشاعىنا ەش الاڭدامايمىن. ولاردىڭ بويىندا قازاقستاندىق ءپات­ريوتيزمنىڭ بارىن بايقاپ, كوڭىلىم ءوسىپ قالادى. ءبارى دە قازاقستاندى ءوز وتانىم دەپ سۇيەدى, – دەيدى ۆلاديمير ني­كولاەۆيچ. قاراپايىم جانە اقپەيىلمەن ايتىلعان سوزىنەن ەل ومىرىنە ريزا­لىق­تى سەزىندىك. ول ءالى كۇنگە قوعام­دىق شارالاردىڭ بەل ورتاسىندا. قاشانعىداي ور­تانى دۋمانداتىپ, جۇرت كو­ڭىلىن ءوسىرىپ جىبەرەدى. قازاقستاندىقتار شات تۇرمىسىنىڭ, بەرەكە-بىر­لىگىنىڭ تاماشا ءبىر كورىنىسىنە وسى كوشەۆەتستەر وتباسى كۋا. ولار ەلباسىنىڭ ىنتىماقتى ۇيىتقان ساياساتىنا مىڭ العىس ايتادى.

وساكاروۆ اۋدانى.

ءۇشىنشى جۇلدە بەرىلگەن وتباسى تىرەگى قاپقاەۆ

بالالارىنا دەيىن كەنشى

«شاحتينسك» شاحتاسىندا ەڭبەك ەتەتىن مانسۇر, ميحايل, الەكسەي قاپقاەۆتاردىڭ ەسىمدەرى كەنشىلەر اراسىندا ۇلكەن قۇرمەتپەن اتالادى. وتاعاسى مانسۇر مۇحامەدجان ۇلى كوپ جىلدان وسى ۇجىمنىڭ بەلدى مۇشەسى, كولىك ۋچاسكەسىنىڭ باسشىسى رەتىندە تانىمال بولسا, ۇلى ميحايل­دىڭ دا شاحتەرلەر قاتارىنا قوسىلعانىنا 15 جىلدان اسىپتى. ول تاۋ-كەن ءىسىنىڭ بىلگىر مامانى, ال كىشى ۇلى الەكسەي قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋدىڭ شەبەر كومباينشىسى. قاپقاەۆتىڭ كەنجەسى ۆالەنتينا دا كومىر ءوندىرىسى سالاسىنان الىس ەمەس مامان, اتا-اناسىنا ءۇش نەمەرە سۇيدىرگەن انا. شاڭىراقتىڭ بەرەكەسىن كىرگىزىپ وتىرعان وتاناسى زويا لەونيدوۆنانىڭ ەرى مەن بالالارىنىڭ ەڭبەكتەرىنە شۇكىرشىلىك ەتىپ وتىرعان جايى بار. بويجەتكەن شا­عىندا جۇرەگىنە شوق تۇسىرگەن مانسۇردى الىستاعى وقۋىن ءبىتىرىپ ورالعانشا كۇتۋى تەگىن بولماعانىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, وتبا­سىنداعى شاحتەرلىك كاسىپ ارىدەن باستالادى. كەزىندە بۇكىلوداقتىق سىي­لىقتىڭ لاۋرەاتى اتانعان, شيرەك­ عاسىر بويى كومىر ون­دىرۋ­دەن جالىقپاعان مۇحا­مەد­­جان اقساقال وسىناۋ كاسىپ­تى قالاعان-دى. ول كىسى­نىڭ ستاليندىك ساياسي قۋعىن-سۇر­گىنگە ۇشىراپ, قارا­عاندىدان ارىپ-اشىپ كەل­گەنىندە ەرەن ەڭبەگى ارقىلى قاتارعا قو­سىلىپ قانا قوي­ماي, وزا كوزگە ءتۇسۋى وسىناۋ اۋلەت باقىتىن اشقانداي ەدى. مانسۇر دا اكە جولىن قۋىپ شاحتاعا جۇمىسقا تۇردى. مۇنىسى كوپشىلىككە توسىن كورىنگەنى دە ەسىندە. اۋەلدە استراحانداعى بالىق ءوندىرىسى ينستيتۋتىن اياقتاپ كەلگەن جوعارى ءبىلىمدى جاستىڭ اۋىر ەڭبەكتى قالاۋى كوپشىلىكتى تاڭداندىرعانىن ۇمىتقان جوق. بىراق جۇرەككە ءامىر جۇرە مە؟ سول ءبىر شەشىمىنە وكىنبەيدى دە. شاحتانىڭ قيىن دا قاۋىپتى جۇمىسىن كوتەرە ءجۇرىپ, سىرتتاي وقۋعا دا ۋاقىت تاپتى. شاحتا قۇ­رىلىسىنىڭ ينجەنەرى ما­ماندىعىن مەڭگەرىپ, ونىڭ ينفراقۇرىلىمىن جەتىل­دىرۋدىڭ جاۋاپتى بۋىن­دارىنىڭ باسىندا بولدى. پەرزەنتتەرىنىڭ اكەلەرىن­دەي ءوز مىندەتىنە ادال, ال­عا قويعان ماقساتىنا بە­رىك, قيىندىققا ءتوزىمدى, ادامدارمەن ءتىل تابىسا ەڭبەك ەتە ءبىلۋ قاسيەتتەرىن ۇيرەنۋىنە انالارىنىڭ تاربيەسى مەن ىقپالى از بولمادى. ءار ۋاقىتتا وسىنى بويلارىنا ءسىڭىرىپ وتىردى. بۇگىندە قاپقاەۆتار وتباسىنان تاراعان ۇل-قىزداردىڭ ارقايسىسىنىڭ جەكە وتاۋى بار. مانسۇر مۇحامەدجان ۇلى مەن زويا لەونيدوۆنانىڭ التى نەمەرەسىنىڭ الدى ۆلادتىڭ كەلەشەكتە قانداي ماماندىقتى قالايتىندىعى ازىرگە بەلگىسىز. دەگەنمەن, اتا-اجەسى شاحتەر بولۋىن قۇلاعىنا قۇيا بەرۋدەن جالىقپايدى. كورىپ جۇرگەنى, كوز ۇيرەتىپ جۇرگەنى بار كىم بىلەدى, ەرتەڭ قاپقاەۆتار تاعى ءبىر شاحتەرعا تولىعىپ جاتسا, البەتتە تاڭدانىس بولمايدى. اۋلەت ۇلكەنى ءالى دە قاشان­عى قالپىنشا قايناعان ەڭ­بەكتىڭ بەل ورتاسىندا. بىلتىر شاحتا باسشىلىعى قيىن دا كۇردەلى بۋىن – اۋىر رەلستى ۋچاسكە جۇمىسىن ۇيلەستىرۋدى سەنىپ تاپسىرعان بولاتىن. بيىل مۇندا ءتارتىپ ورناعانى دا, ءىس قيۋلاسۋى دا بايقالىپ وتىر. مانسۇر قاپقاەۆ بىلىكتى ينجەنەر جانە قابىلەتتى ۇيىمداستىرۋشى ەكەنىن تاعى دا تانىتا ءبىلدى. شاڭىراق ىنتىماعى بيىكتىگىمەن دە, ءوز ورتا­لارىن­داعى ەڭبەك ۇلگىسىمەن دە جاراستى قاپقاەۆتار اۋلەتىندە ۇرپاقتار ساباقتاستىعى جال­عاسىن تابا بەرمەك.

شاحتينسك قالاسى.

ماقالالار توپتاماسىن ازىرلەگەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ

قاراعاندى وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى ايقىن نەسىپباي.

سۋرەتتەردى تۇسىرگەن دميتري كۋزميچەۆ.