قۇلان دەپ جۇرگەنىمىز دومباي ەمەس

جازۋشى ابىلقايىر سپانوۆ باۋ­بەك اينازار مەرگەننىڭ اڭشىلىق ونە­رىن سيپاتتاعان ءبىر كىتابىندا: «ماڭ­عىستاۋلىقتاردىڭ سويلەۋ مانەرىندە كوبىرەك قولدانىلاتىن «كوكساۋىر ەتىك», «كوكساۋىر جونا» دەگەن تىركەس بار, سونىڭ بىردەن-ءبىر شيكىزاتى – تارى ۇنىن سۇتكە ەزىپ دايىندايتىن, ارناۋلى ادىسپەن يلەنگەن قۇلان تەرىسى. كوكساۋىر ەتىك كيىپ, ابزەل تۇتىنۋ بارلىقتىڭ, بايلىقتىڭ شىرقاۋ بەلگىسى بولۋى سەبەپتى قۇلان الدىمەن وسى تەرىسى ءۇشىن اۋلانىپ, ءبىرجولاتا قۇرتىلىپ جىبەرىلگەن», دەپ جازعان-دى. ابەكەڭنىڭ بۇل دەرەگىن زوولوگ-عالىمدار رەسمي مالى­مەتتەرىمەن راستايدى.

1978 جىلى باسىلعان قىزىل كىتاپتا بىلاي دەلىنگەن: «1855-1876 جىلدارى بۇل اڭداردىڭ تۇياقتارى ساعىز بەن ەمبىنىڭ ارالىعىندا, مۇعالجار تاۋلارى اينالاسىندا, ۇلىتاۋدىڭ جوتالارىندا, ارال تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىن بويلاي, ءۇستىرت پەن ماڭعىشلاق جارتىارالىندا, زايسان كولىنىڭ سولتۇستىگىندە, سەمەي ماڭىندا, ەر­تىستىڭ سول جاعالاۋىندا, ودان ءارى سول­تۇستىك تۇسقا قاراي پاۆلودارعا دەيىن جەتىپ جاتۋشى ەدى. 1897 جىلى قۇلاندار قۇلانوتپەس پەن تەرىساققان وزەندەرىنە دەيىن كەلگەن-ءدى. ...ءحىح عاسىردىڭ 90-جىلدارى قۇلانداردىڭ سانى اسا قاۋىپتى تۇردە ازايا باستادى. قۇلاننىڭ سوڭعى رەت كوزگە ءتۇسۋى 1936-1937 جىلدارى حانتاۋ تاۋلارىندا, ىلەنىڭ تومەنگى ساعالارىندا, ءبىر تارماعى توپاردىڭ بويىندا, تورايعىر مەن شارىننىڭ ارالارىندا جانە قاتۋتاۋ تاۋلارىنىڭ ىلە قىرىنا جاقىن ماڭايلارىندا بايقالعان-دى».

قۇلاننىڭ جوعالۋىنا تەك قانا اڭشىلار كىنالى بولا المايدى. جىل­دامداعى كەي كەزدەردە كوپتەگەن ات الا المايتىن 85 كم/ساعات, ال «ادەتتەگى» ورتا شابىسى ساعاتىنا 60-65 كم بولىپ, ونى­سىن ءبىرشاما ۇزاق ۇستاي الاتىن بۇل قۇلاندارعا اڭشىنىڭ اڭشىسىنىڭ عانا قولى جەتەر. كونەكوز شالداردىڭ اي­تۋىنشا, ولار 1879-1880 جىلعى جۇتتا سيرەپ قالىپ, 1891-1892 جىلدىڭ جۇتىندا كوبىرەك قىرىلىپ, ودان كەيىن ءۇستىرت ۇستىندە, ارال تەڭىزى ماڭىندا, سارى­ارقانىڭ تومەنگى ەتەگىندە جانە باسقا كوپتەگەن جەرلەردە ءتىپتى جوعالىپ كەتكەن.

ك.سەگىزباي ۇلى جوعارىدا اتالعان ماقالاسىندا: «قۇرىپ كەتكەن قۇلاندى قۇتقارامىز» دەپ تۇرىكمەنستاننان جا­نۋاردى ارالداعى بارساكەلمەسكە اكە­لىپ, كوبەيتتىك تە, التىن-ەمەلگە, ودان باسقا جەرلەرگە كوشىردىك. ەڭ باستىسى, ولاردى «پرجەۆالسكي جىلقىسى» دەپ جاريالادىق. راس, «پرجەۆالسكي جىل­قىسى» دەپ جۇرگەنىمىز قۇلان بولاتىن, ال تۇرىكمەنستاننان اكەلىنگەندەر قۇلان ەمەس, جابايى ەسەك – دومباي بولاتىن» دەيدى. اۆتور بۇل جورامالىن ءبىرازدان بەرى ايتىپ جۇرگەنى كورىنەدى. وسىدان 15 جىلداي بۇرىن «الماتى اقشامىندا» (2008 جىل 17 ءساۋىر) «ناعىز قۇلان وسى بولار-اۋ» ماقالاسىندا-اق قازاقستاندا سوڭعى كەزدەردە كوبەيىپ باستاعان قۇلان دەپ جۇرگەنىمىز «دومباي دەگەن اڭ دەگىمىز كەلەدى» دەپ جازعان. ءيا, كادەكەڭ ول ويىنىڭ الدىنا «قولمەن قويعانداي عىلىمي تۇجىرىمىمىز بولماسا دا» دەگەن ەسكەرتپەسىن كەلتىرە كەتۋدى دە ءجون كورگەن. التىنەمەل قورىعىنىڭ ديرەكتورى حالىق ءبايادىلوۆ تە ء«بىزدىڭ قۇلان دەپ جۇرگەنىمىز دومباي» دەگەندى ايتىپ ءجۇر ەكەن.

قۇلان جايىن ءسال كەيىنىرەك قوزعالىق. ال دومباي دەگەن نە ەدى؟ كادەكەڭ ول اتاۋدىڭ عىلىمي ادەبيەتتە اتالمايتىنىن, ون تومدىق «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىندە» دە, ا.قۇرال ۇلىنىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتكە بايلانىستى ىرگەلى ەڭبەگىندە دە جوقتىعىن, تەك ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىن­داعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى شىعارعان «قا­زاق ءتىلىنىڭ سوزدىگىندە» عانا دومبايعا جابايى ەسەك دەيتىن انىقتاما بەرىلگەنىن كورسەتىپ وتەدى. وعان بۇل باعىتتا ىزدەنىس جاساپ كورگەن ءبىزدىڭ دە كوزىمىز جەتتى. ج.كەيكىننىڭ شاعىن ء«تۇز حايۋاندارى» ماقالاسىنداعى (ەگەمەن قازاقستان, 1998. 21 ناۋرىز) «دومباي – جابايى, تاعى ەسەك» دەگەن انىقتاماسىن كورە الدىق. «جابايى ەسەك توبىندا – تەك دومباي عانا» دەگەندى ءا.ءابىلاسان (انا ءتىلى, 1996. 22-ناۋرىز) جازعان. سونداي انىقتامانى ق.قايىم دا (انا ءتىلى, 1996. 5 قىركۇيەك) بەرەدى. بىراق سول كادەكەڭنىڭ «كەڭەس ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىگىندە» ۇلكەن قاپ تاۋىنىڭ (كاۆكاز) سولتۇستىك ەڭكەيىسىندەگى تەبەردا وزەنىنىڭ باسىندا دومباي الاڭى دەگەن جەردىڭ جانە وسى دومباي اتتى ەلدى مەكەننىڭ بارىن, سونداي-اق قاپ تاۋىنىڭ باتىس جو­تا­سىندا «دومباي ولگەن» (ۋلگەن) اتتى بيىك­تىكتىڭ بار ەكەنى, دەمەك بۇل تاۋدا دا دومبايلاردىڭ ءومىر سۇرگەنىن جانە قاراشاي, بالقار سياقتى تۇركىتىلدەس اعايىنداردىڭ دا بۇل جانۋاردى وسىلاي اتاعاندارىنىڭ دالەلى دەگەن تۇسپالىمەن كەلىسە المادىق. دومباي – قاراشاي-بال­قارلاردىڭ دومماي ءسوزىنىڭ ازداعان وزگەرىسكە ۇشىراعان ءتۇرى. ونىڭ ورىس تىلىنە زۋبر دەپ اۋدارىلاتىنىن (رۋسسكو-كراچاەۆو-بالكارcكي سلوۆار) جازىپتى. بۇل جاعداي قاپ تاۋىنداعى «ولگەن» دوممايدىڭ جابايى ەسەككە تۇك تە قاتىسى جوقتىعىن كورسەتەدى.

وسى جابايى جىلقىلار مەن ەسەكتەر تاقىرىبى ەلىمىزدىڭ قازاقتىلدى باسىلىمدارى بەتىندە 1996 جىلدارى دا كوتەرىلگەن. ۇلتتىق «انا ءتىلى» اپتالىعىنىڭ 1996 جىلدىڭ 22 ناۋرىزىنداعى سانىندا ءابىلاسان ءابىلحاننىڭ «قۇلانداي اششى داۋىستىم...» ماقالاسى جاريالاندى. وندا: «... ماحامبەتتىڭ «تاعىداي تاڭداپ سۋ ىشكەن, تارپاڭداي تىزەسىن بۇگىپ وت جەگەن» دەيتىن جولدارىنداعى «تاعىداي» دەگەن ءسوز دە شىن قۇلانعا باعىتتالعان تەڭەۋ ءسوز دەپ بىلەمىز. سۋدى تاڭداپ ىشەتىن ءتۇز اڭدارىنىڭ ىشىندە جابايى جىلقى تۋىس­تارىنان باسقا قايسىسى بولۋى مۇمكىن؟ ءۇي حايۋاناتتارىنىڭ ىشىندە سۋدى جىلقى عانا تاڭداپ ىشەدى. ەڭ تازا ءشوپ, تازا جەم جەيدى. ونىڭ تۇزدەگى تۋىسى – قۇلان. بۇ­گىنگى ەمەس, ەرتەدەگى قۇلان... سونداي-اق بۇ­رىنىراق جويىلىپ كەتكەن – تارپاڭ. قۇلان سول تارپاڭ تۋىسىنىڭ كەبىن كيە جازداپ بارىپ, قۇداي جارىلقاپ, ءبىرلى-جارىمىنىڭ تۇياعى حايۋانات­تار باعىنا ىلىنگەن عوي. بىراق ءوز اتىن جوعالتقان. ايىرماسى اسپان مەن جەردەي دومباي تاقىلەتتەس ءبىر ءتۇز اڭى مۇنىڭ اتىن جامىلىپ ءجۇر», دەپ جازىلادى. ابەكەڭ بۇل جەردە قازىرگى قازاق جەرىندەگى قۇلان دەپ جۇرگەنىمىز شىنىمەن دە قۇلان, تەك كەيبىرەۋلەر وعان دومباي اتىن تەلىپ ءجۇر دەگەن ويىن جەتكىزەدى. بۇعان بەرىلگەن مامان-بيولوگتىڭ جاۋابى قۇلاق اسارلىق. قايىم قابدىلراشيد وسى گازەتتىڭ سول جىلعى 5-قىركۇيەگىندەگى سانىندا جاريالانعان «دومباي جانە ءتۇزات – قۇلان ەمەس...» ماقالاسىندا بىلاي جازادى: «جىلقى تۇقىمداستار 3 تۋىستى بولىپ كەلەدى, ولار: زەبرا, ەسەك, جىلقى. جابايى ەسەك دومباي دەپ اتالادى. قازىر دومبايدىڭ ەكى ءتۇرىن تابيعاتتان كەزدەستىرۋگە بولادى. الاياق دومباي سو­ماليدەگى ادەن بۇعازى جاعالاۋىندا, بالكىم ەفيوپيادا عانا ازداپ كەزدەسەدى, اياقتارىندا قوشقىل جولاقتارى بولادى, ءتۇسى دە قوشقىل. ال ەريترەيدە, سۋداندا جانە سولتۇستىك ەفيوپيادا اق­قارىن دومباي تىرشىلىك ەتەدى. جىلقى تۋىستاستىڭ 4 ءتۇرى بار, ولار قۇلان (كيانگ, وناگر), تارپاڭ, ءتۇزات». اۆتور ولاردىڭ ء«تورتىنشى» ءتۇرىن كورسەتپەي كەتكەن, اسىلى بارى ۇشەۋ بولسا كەرەك-ءتى.

ءا.ءابىلاسان جوعارىدا اتالعان ما­قا­­لاسىندا كوپشىلىك قۇلان دەپ قا­بىلداپ كەلگەن, قازىر پرجەۆالسكي جىل­قىسى دەلىنىپ, ال بەلگىلى ەتنوگراف ج.با­بالىق ۇلى كەرقۇلان دەپ اتايتىن جابايى جىلقىنىڭ تۇرىنە ق.قايىم ءتۇزات دەگەن اتاۋدى ۇسىنعانىن جازادى. سونىمەن ك.سەگىزباي ۇلى بۇلار قۇلان ەمەس, دومباي عوي دەپ جۇرگەن جىل­­قى تۇقىمداستىلاردىڭ ءبىرىن ق.قايىم قاراجال قۇلان دەيدى. قاراجال قۇ­لان­داردىڭ عىلىمي اتاۋلارىنىڭ ءبىرى – تۇركىمەنستان قۇلانى. وسى تۇركىمەننىڭ قاراجال قۇلاندارىنىڭ ەلۋ قارالتىسى 1953-1961 جىلدارى ارالداعى بارسا­كەلمەسكە اكەلىنىپ, ولاردىڭ باس­تارى كادىمگىدەي كوبەيە باستايدى, الايدا تەڭىز­دىڭ تارتىلىپ, ارالداعى سۋ قورىنىڭ اشىپ, تۇششى سۋ كوزىنىڭ قاتتى ازايىپ كەتۋى ءبىرشاما ەكولوگيالىق قاۋىپ تۋعى­زۋىنا بايلانىستى حايۋانداردى جەتىسۋداعى مىڭبۇلاققا – «التىن-ەمەل» ۇلتتىق پاركىنىڭ اۋماعىنداعى قا­پشاعاي اڭ-قورىق شارۋشىلىعى مەن انداساي مەملەكەتتىك قورىعىنا كوشىرۋ ويعا الىنادى. ول جاققا 1982 جىلى ەكى كەزەڭمەن 51 قۇلان جەتكىزىلەدى. ولاردى انداساي قورىعىنا جەتىستىرۋ ءىسى 1990 جىلدارى دا جالعاسىن تابادى. ونىڭ سوڭىن الا ماڭعىستاۋ وڭىرىنە دە ءبىر توبى جونەلتىلىپ, «اقتاۋ-بوزاشى» مەم­لەكەتتىك قاۋمالىنا جىبەرىلەدى دە, بۇل جاڭا مەكەندى تەز جەرسىنگەن ولار­دىڭ باستارى ازعانتاي ۋاقىتتا 150-گە جەتىپ قالادى. بۇل جاقتا قايتادان پايدا بولعان مەزگىلىندە وسى ءبىر جابايى جىلقىلار كوزىنە تۇسكەن تۇرعىنداردىڭ بايقاۋلارىنشا, ولاردىڭ قىلىقتارى ەسەكتەردىكىنە ءتىپتى دە ۇقساڭقىرامايتىن كورىنەدى. وزدەرىن تىم ەركىن سەزىنىپ, ماڭىندا جايىلىپ جۇرگەن جىلقى بيەلەرىن «ەسىكتەن كىرىپ, ءتور مەنىكىگە» سالىپ, قۋالاپ كەتەتىنىن كورگەندەر از ەمەس ەكەن. الايدا جەرگىلىكتى تۇرعىندار ولاردىڭ سانىنىڭ كوبەيىپ جاتقانىنا كۇماندى-اق. اسىلى, براكونەرلەرگە توسقاۋىل قويىلعانشا ولار شارۋالارىن تىندىرىپ العان سىقىلدى. بالكىم, اۋرۋ-سىرقاۋلىقتارى سەبەپ بولعان بولار, قالاي بولعاندا دا جۇرت ەندىگى ولاردىڭ قالعانى نەكەن-ساياق دەسكەن-ءدى. سول اڭگىمەنىڭ ىزىمەن وبلىستىق اڭ جانە ورمان شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىلىعىنا حابارلاسقانىمىزدا, ولار بۇل كوڭىلدەگى كۇدىكتى وكىنىشتى تۇردە راستاپ بەردى. بۇگىنگى تاڭدا ماڭعىستاۋ جەرىندە قۇلاندار قالماعان كورىنەدى.

ولاردىڭ ءبىز بىلەتىن وتانى بولىپ سانالاتىن بادحىز قورىعى ورنالاسقان تۇرىكمەنستاننىڭ مارى وڭىرىنەن اتا­مەكەنى ماڭعىستاۋعا كوشىپ كەلگەن اعايىن­دار دا بۇل قۇلانداردىڭ جابايى ەسەك­تىڭ اۋىلىنان قاشىق ەكەنىن انىق ايتادى. سول قانداستاردىڭ ءبىرى, مۇنايلى اۋدانى ماڭعىستاۋ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ «بەس شوقى» الابىنىڭ تۇرعىنى, ەسكە ساقتاۋ قابىلەتىن جوعالتپاعان 93 جاستاعى قاراباي ۇلى جۇماقان اقساقال بىلاي اڭگىمەلەيدى: «بۇل قۇلاندار ءۇيىر-ءۇيىر بولىپ جۇرەدى, ءبىز كورە قالعان ولاردىڭ ۇيىرلەرىندە بيەلەرى جۇزدەن كەم بولمايدى. ايعىرلارى ءوزارا قىرقىسىپ جاتادى. وڭدەرى – وڭكەي سۇرعىلتقا جاقىن, سارعىش قۇم تۇستەس. نازار اۋاتىنى – ءبارىنىڭ تۇستەرى ءبىر زاۋىتتان شىق­قانداي بىركەلكى, ال ەسەك دەگەندەردىڭ وڭ­دەرى ءارتۇرلى – اقشىلدان قاراعا دەيىن بولا بەرەتىنى بەلگىلى عوي. بۇل قۇلاندار جىلقىداي كىسى­نەمەيدى, ەسەك سياقتى اقىرادى, بىراق ول اقىرۋى ولاردىكىنەن بولەكتەۋ, ءسال باسەڭكى, قارلىعىڭقىلاۋ بولىپ ەستىلەدى. قۇيرىعى دا جىلقىنىكىندەي ۇزىن ەمەس, قۇلاقتارى دا ۇزىنداۋ, بىراق ەسەكتىكىنە قاراعاندا قىسقاراق, بىراق تۇرقى ءىرى, بويلارى ولارعا قاراعاندا بيىگىرەك. قاندارى تازا ەكەنى بايقالادى, لاس جەردە جۇرمەيدى, لاي سۋ ىشپەيتىنىن بايقادىق. بۇلار قولعا ۇيرەتۋگە, ءتىپتى دە كونبەيدى. شابىستارى دا جوعارى, ولارعا ەسەكتەر, ءتىپتى دە ەرە الماس. بۇل ەكەۋىن ءوزارا, ءتىپتى دە شاتىستىرۋعا بولمايدى». اقساقال وسىلاي دەپ ايتىپ, ەن دالادا, بوتەن كوزدەن تىس جەرلەردە ولاردىڭ بىرەن-سارانىن اتىپ, ەتىن جەگەنىن دە مويىنداپ قويدى. ءدامدى, كادىمگى جىلقىنىكىندەي دەيدى. «راس, – دەگەن-ءدى اقساقال, – ول جاقتىڭ تۇرىكمەندەرى جىلقىنى دا, سول قۇلانداردى دا جەمەيتىن. ال قاي قا­زاقتىڭ بالاسى ەسەكتى جەۋشى ەدى؟ ول جاقتا دومباي دەگەن ءسوزدى بىلمەيدى دە. بىراق ونىسى بۇل حايۋاننىڭ ەسەك بولۋ مۇمكىندىگىن بىلمەگەنىنەن ەمەس قوي. مال باققان قازاق جىلقى مەن ەسەك تۇقىمداستاردى ايىرار-اۋ». اتا-باباسى مالمەن عانا كۇن كورگەن, ءوزى دە جاسىنان سول شارۋاشىلىقپەن ابدەن-اق جەتكىلىكتى اينالىسقان اقساقال وسىلاي دەيدى.

بيولوگ-عالىم ق.قايىم قۇلان سىرت ءپىشىنى ەسەككە ۇقساعانىمەن دە, جىلقى تۇقىمداس بولعاندىقتان جىلقىنىڭ قاسيەتتەرىن بويىندا ساقتايدى دەپ اتاپ كورسەتەدى. دەگەنمەن ولاردىڭ كەيبىر جىلقىعا ءتان ەمەس بولىپ كورىنەتىن قا­سيەتتەرى دە بار بولدى. قازىرگى (قاراجون) قۇ­لانداردىڭ كىسىنەمەي, اقىراتىنى, ال جۇمەكەڭ اعامىز (ج.ق.) ايتقانىنداي ءوز ەلىندە (تۇركىمەن جەرىندە) تازا سۋ ىزدەپ, لايىنان پىسقىرىنىپ, مۇرنىن ءشۇيىرىپ, جيىركەنىپ جاتسا-داعى, سىرتتا ءشول ابدەن قىسقاندا, ءتىپتى ارالدىڭ ابدەن اشىعان, مينەرال قالدىقتارىنىڭ قۇرامى ءار ليترىنە 18 گراممنان كەلگەندە دە, ادەتتە ىشە قالسا جىلقىنى قاتىرىپ تۇسىرەتىندەي اششى سۋدى ءىشىپ جۇرە بەرۋىنە, ءتورت ت ۇلىك جولامايتىن ءدامى دە, ءيىسى دە جاعىمسىز ءشوپتى ازىق قىلۋىنا عالىم­داردىڭ كۋالىك ەتۋى (سوتنيكوۆ ۆ.ل.كۋ­لانى. 1986) ولاردى جىلقىداي تەكتى مالدان كادىمگىدەي الىستاتىنى دا انىق. بىراق ولاردىڭ جابايى ەسەك ەمەس, كادىمگى قۇلاننىڭ ءبىر ءتۇرى ەكەنى دە تاعى كۇمانسىز.

1972-1978 جىلدارى حالىقارالىق تابيعات جانە تابيعي رەسۋرستاردى قورعاۋ كوميسسياسىنىڭ ۆيتسە-توراعاسى بولعان بەلگىلى كەڭەس زوولوگى, عىلىم دوكتورى, قۇلانداردى سوناۋ 1942 جىلداردان باستاپ اۋەلى ماڭعوليا جەرىندە, كەيىن – 1959-1980 جىلدارى تۇرىكمەنستانداعى بادحىز قورىعى مەن ارالدىڭ بارساكەلمەس ارالىندا زەرتتەگەن ا.باننيكوۆتىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى تۇياعى قازاقستاندا 1930 جىلداردىڭ اياعىندا جوق بولعان قۇلاندار (Equus hemionus finshi Matschie) ول تۇ­قىمداستاردىڭ ءىرى تۇرلەرى ەدى, ال تۇ­ر­كى­مەن­نىڭ مارىسىنان قازاق جەرىنە اكە­لىنگەن قۇلاندار (Equus hemionus onager Boddaret) – ولاردىڭ تۇرقى كىشكەنە عانا تۇرلەرى.

«ناعىز قۇلان وسى بولار-اۋ» دەپ جورامالداناتىن, كەرقۇلان دەلىنەتىن, ال بيولوگ-عالىم ءتۇزات دەۋدى ۇسىنعان گەرمانيادان اكەلىنگەن «قۇلاندار» – بۇگىنگى تاڭدا الەمنىڭ زووباقتارىندا عانا ساقتالىپ قالعان پرجەۆالسكي جىلقىلارى. بۇل حايۋانداردىڭ ق ۇلىن­دارى بيزنەسى زوولوگيا الەمىنە قاتىستى مامانداردىڭ ارنايى تاپسىرىسىمەن الدەبىر ن.اسسانوۆ دەيتىن كوپەس جالداپ العان اڭشىلاردىڭ كومەگىمەن جوڭعار گوبيىنەن (ولاردىڭ الەكتەنىپ اكەلە جات­قان ق ۇلىندارىن جاعىمسىز ءسۇت بەرىپ ءولتىرىپ العان ساتسىزدىگىنەن كەيىن) 1899 جىلدىڭ كوكتەمىندە بيسكىگە الدىرىلىپ, ول جاقتان وڭتۇستىك ۋكرايناداعى اسكونيا-نوۆا پاركىنە اپارىلسا, 1901 جىلى گامبۋرگتىك بەلگىلى اڭ ساتۋشى ك.گاگەنبەك سول ن.اسسانوۆتان اۋەلى 28, كەلەسى جىلى تاعى 11 باس ق ۇلىن ساتىپ الىپ, ەۋروپانىڭ ءارتۇرلى زووباقتارىنا جەتكىزىپتى. سول كەزەڭدەردە ەۋروپاعا الدىرىلعان 52 تازا قاندى پرجەۆالسكي جىلقىسى مەن ونىڭ 2 گيبريدىنىڭ ء(ۇي بيەسى مەن جابايى ايعىردان تاراعان) تەك ءۇش قوساعىنان ولاردىڭ ۇرپاعى جاڭا مەكەندەرىندە جالعاسىپ كەتكەن كو­رىنەدى. ميۋنحەننىڭ حەللابرۋني زووبا­عىنان قازاقستانعا 2003, 2007 جىلدارى اكەلىنگەن جابايى جىلقىلار – سول ار جاعى جوڭعارلىق گوبيدەن ق ۇلىن كەزىندە ەۋروپا ەلىنە اسىرىلعان پرجەۆالسكي جىلقىلارى ء(تۇزاتتار). بۇلار قۇلانعا جاتپايدى.

ال ەندى «قۇلان بولىپ جۇرگەن» دومبايعا قايتىپ كەلەلىك. بۇل جابايى ەسەكتەر قازاق جەرىندە انىق بولسا, ولار­دىڭ باسى باعزى زامانداردا قۇرىپ كەتكەن. ال بۇل حايۋاندى ولاردىڭ الەمدەگى تۇقىمى ساقتالعان جەرلەردەن ءبىزدىڭ ەلگە اكەلىپ, «تىرىلتۋگە» باعىتتالعان ءىس قاجەت دەپ تاپپاۋعا بايلانىستى قولعا الىنباعان. دومبايلار جىلقى تەكتەس قۇلانداردان تەك تۇياقتارى مەن جال, قۇيرىقتارىنىڭ تۇرلەرىمەن, تەرىسىنىڭ وڭىمەن جانە دە باسقالاي جايلارىنىڭ (شابىس جىلدامدىعى, جەم-شوپتەرىنىڭ ارقيلىلىعى, قولعا ۇيرەنىمدىگى, ت.ب.) وزگەشەلىگىمەن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ومىرتقالارىنىڭ دا, حروموسامالارىنىڭ سانىمەن دە ەرەكشەلىنەدى.

تۇركىمەنستاننىڭ بادحىز قورىعىنان سوناۋ 1953 جىلداردان باستاپ ارالعا اكەلىنىپ, كەيىن قازاقستاننىڭ وزگە جەرلەرىنە تاراتىلعان, «وسىنىڭ ءوزى دومباي ەمەس پە ەكەن» دەگەن كۇدىككە ۇشىراعان جىلقى تۋىستاس حايۋانات وكىلى – عىلىمي ادەبيەتتە تۇرىكمەنستان قۇلانى دەپ اتالاتىن قاراجال قۇلان. بۇگىنگى تاڭدا قازاق جەرىندە ودان باسقا قۇلان بالاسى جوق.

ءازىرباي وراز

ماڭعىستاۋ وبلىسى