ساحنا ونەرىنىڭ ايىمتورىسى

قازىرگى قازاق تەاترىنىڭ تاريحىنا كوز جۇگىرتەتىن بولساق, ءومى­رىن ونەرمەن ورنەكتەپ, تەاتر الەمىنە جانىن بەرگەن مايتالمان تۇلعالار قاتارى از ەمەس. سولار­دىڭ بىرەگەيى, قازاق تەاترى ساحناسىندا 40-قا جۋىق قاي­تالانباس بەينە جاساپ, كورەر­مەن جادىنىڭ ءبىر بولشەگىنە اينال­عان تالانت يەسى – ايىمتورى تايعارينوۆا.

دارا تالانت يەسىنىڭ تاعى­لىم­دى دارا جولى, شىعار­ما­شى­لىق ەڭبەگى مەن تاريح بەتتەرىن­دەگى وشپەس ونەرى ورنەكتەلگەن كەش جينالعان قاۋىمنىڭ جانىن­ا جى­لى­لىق ۇيالاتتى. ادەبيەت­تىڭ كلاسسيك قالامگەرلەرى اتان­عان عابيت مۇسىرەپوۆ, شىڭعىس ايتماتوۆ, تاحاۋي احتانوۆتار ءوز ۋاقىتىندا ساحنا تورىندە وتكىر وبرازدا­رىمەن جارقىلداعان ايىمتورى تايعارينوۆانىڭ ونە­رىن ارداق­تاپ, ءادىل باعاسىن بەرگەن.

ايىمتورى تايعارينوۆا 1938 جىلى 16 اقپاندا اقمولا وبلى­سىنا قاراستى شالقار كەڭشارىندا دۇنيەگە كەلگەن. ونەگەلى ونەر جولىن كورشى قىر­عىز ەلىنەن باستاعان اكتريسا, الماتىعا كەلىپ ءانۋار مول­دابەكوۆ, ەسبولعان جايساڭباەۆ سىندى جاستارمەن قاتارلاسا اك­تەر­لىك ونەرگە وقۋعا تۇسۋگە اسىق بولدى. اكتريسا تەاتر­ تا­ري­حىنان تاۋسىلماس سىر شەر­­تەتىن ەنتسيكلوپەديا ىسپەت­تى نۇر­مۇحان ءجانتورين, ءازىر­بايجان مامبەتوۆ, حاديشا بوكەەۆا, ماكەن يساقىزى سەكىلدى ونەر مايتالماندارىنان ءتالىم الىپ, ونەردىڭ بيىگىنە ۇمتىلعان جاس­تاردىڭ ءبىرى بولدى. جۇرە كەلە ءومىردىڭ اعىسىمەن جۇمات شا­نين اتىنداعى شىمكەنت قالا­لىق اكادەميالىق قازاق دراما تەاترى­نا جۇمىسقا ورنالاسىپ, قالا حالقى ونەر يەسىن ء«بىزدىڭ ايىمتورى» دەپ اتاپ كەتكەن دە­سەدى. ونەردەگى ەڭ تابىستى جىل­دارىنىڭ بارلىعىن وسى تەاترمەن بايلانىستىراتىن اكتريسا: ء«ار قويىلىم بىتكەندە كورەرمەن زالدان كەتپەي, مەنى كۇتىپ تۇراتىن ەدى. ساحنادا تۇرىپ كوز جاسىمدى ءسۇرتىپ, توبەسىن كورگەننەن ەرەكشە اسەر الاتىن جاقىن ادامداردى كورگەندە, ىشتەي شاتتانىپ, قاناتتانىپ قالاتىنمىن...» دەپ ەسكە الادى.

قازاق تەاترى ونەرىندە ساپالى سپەكتاكلدەر سانىن ارت­تىرۋدا «اكە تاعدىرى» – جەڭىسبەك, «ابايدىڭ ءولىمى» – ايەل, «گوريانكا» – گوريانكا رولىندە, «ساۋلە» – گۇلجان, «مەنىڭ ماحابباتىم» – بيكە, «ۆولچونوك پود شاپكوي» – مار­فۋعا, قازاق كينەماتوگرافياسىندا «تەڭىز وقيعاسى», «جاس شوقان» فيلمىندە شوقاننىڭ اپكەسى سەكىلدى رولدەرىن اسقان شەبەرلىكپەن سومداپ, بىرەگەي بەينەسىمەن تەاتر جانە تەلە­كو­رەرمەندەر جادىندا ساقتالعان.

ايىمتورى كاسپيقىزى ەڭبەك جولىندا بىرنەشە جىل الماتى قالاسىنداعى عابيت مۇسى­رەپوۆ اتىنداعى قازاق مەم­لەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاس­وپىرىمدەر تەاترى مەن مەم­لەكەتتىك قۋىرشاق تەاترىندا قىزمەت اتقارعان.

تەاتر ساحناسىندا ءجۇرىپ ءتۇر­لى سيپاتتاعى كەيىپكەردى شەبەر ­بەي­نەلەگەن ايىمتورى اكتريسا­نىڭ بويىندا ونەرمەن شىڭدال­عان شىمىر مىنەزدىڭ تابى ءالى جاتىر. تاعدىردان جەڭىلمەگەن, قايراتتى, جايدارى قالپىن جو­عالتپاعان. مەرەيتوي يەسىنىڭ كەشىن كونتسەرتپەن كومكەرگەن تەاتردىڭ تالانتتى ارتىستەرىنىڭ تارتۋىن ريزاشىلىقپەن قا­بىل العان اكتريسا ءوزى دە ساحناعا ارقالانا كوتەرىلىپ, جان سىرى­مەن ۇيلەسەتىن وتتى ولەڭ دە وقىدى, كۇمىس كومەيىنەن سۇلۋ سازدى ءاندى دە اقتاردى. ءوزىن قۇر­مەتتەگەن كورەرمەنىمەن كەش بويى ونەر تىلىندە سىرلاستى. «تەاترىم كەرەمەت سىي-قۇرمەتىنە بولەپ جاتىر. بارشاڭىزعا راحمەت. قارتتار ۇيىندە تۇرىپ جات­قانىما قاراماي, كوڭىلىمدى قۋا­نىشقا بولەگەنى توبەمدى كوككە جەت­كىزىپ وتىر. ساحنادا تالاي ءرولدى وينادىم, حالىقتىڭ قۇر­مەت-قوشەمەتىنە بولەندىم, ەرەكشە سىيعا, جاقسىلىققا يە بولىپ ءجۇردىم. ومىرىمدە تالاي جاق­سى ادامدار كەزدەستى, شۇكىر» دەي­دى ءومىردى سۇيۋدەن جالىقپاعان جايساڭ مىنەزدى اكتريسا.

اكتريسانىڭ شىعارماشى­لى­عىنا ارنالعان بەنەفيس كەشكە الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ وكىلى ارمان حالبەكوۆ, قازاقستان­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ءانشى ساكەن مايعازيەۆ, تەاتر قايراتكەرلەرى وداعىنىڭ وكىلى رابيعا بيبوشقىزى, «شاڭى­راق» الەۋمەتتىك ورتالىعىنىڭ دي­رەكتورى تۇراربەك تۇمانشيەۆ, مادەنيەت قايراتكەرى, ع.مۇ­سىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەم­لەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوپىرىمدەر تەاترىنىڭ ديرەكتورى تالعات ەسەناليەۆ, «رۋحاني جاڭعىرۋ داۋىلپازدارى» قايىرىمدىلىق قورىنىڭ توراعاسى بەرىكقاجى ابديەۆ قا­تىسىپ, مەرەيتوي يەسىنە اقجار­ما اق تىلەكتەرى مەن ىستىق لەبىز­دە­رىن ارناپ, ارنايى سىي-سياپات­تا­رىن تابىستادى.

«ايىمتورى اپامىز ۇزاق جىلدار قۋىرشاق تەاترىندا قىزمەت ەتكەن ەكەن. تاعدىرلى كىسى. ونىڭ ءومىر تاريحىن ەستىگەننەن كەيىن تەاتر بەيتاراپ قاراي المايدى. كوڭىلىن كوتەرىپ, جىل سايىن تۋعان كۇنىندە قۇتتىقتاپ تۇراتىن ەدىك. ال بيىل مەرەيتويىن اتاپ وتۋگە شەشىم قابىلداپ, تەاتر ارتىس­تەرى وسى شاراعا بار كۇشىن سالدى», دەدى تەاتر باسشىسى المات ابدراحمانوۆ.

سونىمەن قاتار ونەر يەسىنە ج.شانين اتىنداعى شىمكەنت قا­لا­لىق اكادەميالىق قازاق دراما تەاترى, اقتوبە وبلىستىق «الا­قاي» قۋىرشاق تەاترى, استانا قا­لاسى اكىمدىگىنىڭ قۋىرشاق تەاترى,­ شىمكەنت قالالىق قۋىر­شاق جانە جوسوسپىرىمدەر تەاترى­ جانە ماڭعىستاۋ وبلىستىق قۋىر­شاق تەاترى ۇجىمدارى اتىنان ار­نايى قۇتتىقتاۋ حاتتار ۇسى­نىلدى.

الماتى