جۋىردا عانا الەۋمەتتىك جەلىدە قىزىلوردا وبلىسى شيەلى اۋدانىنداعى قارعالى اۋىلىن ورتالىقپەن جالعاپ تۇرعان پونتون كوپىردى جيناپ جاتقان ءسات جاريالاندى. داريا ارناسىندا مۇز ۇستاساتىن قىس پەن وزەن سۋى مولاياتىن كوكتەمدە مۇنداي كوپىرلەردىڭ ارنادان الىنىپ تاستالاتىنىنان بەيحابار جۇرت پونتوندى سۋعا كەتتىگە جورىپ, ءبىر شۋلاپ بارىپ باسىلدى. قۇرىققا سىرىق جالعاعاندار سۋالعان ساماۋىردى سۋ العان سامارقانعا اينالدىرعانداي بولدى. انىعى – كوپىر امان. قارعالىدان بولەك وسى اۋدانداعى جۋانتوبە, بوتاباي, قىزىلقايىڭ اۋىلدارى مەن كورشىلەس جاڭاقورعاننىڭ ءبىراز تۇرعىنىنىڭ قاجەتىنە جاراپ وتىرعان كوپىر كوكتەمدە قايتا قويىلادى.
ماماندار بيىل داريا ارناسىندا سۋدىڭ مول ەكەندىگىن ايتىپ وتىر. سوڭعى 2-3 جىلدا سولىپ اققان وزەن سۋى وسى قىستا كۇرت كوبەيدى. قىرعىزستانداعى توقتاعۇل سۋ قويماسىنداعى كولەم بىلتىرعىدان 1,3 ملرد تەكشە مەترگە ارتىق. ودان بەرگى قايراققۇم, ءاندىجان, شارباق اياسىنداعى سۋ وتكەن جىلعىعا قاراعاندا الدەقايدا كوپ. ءوزىمىزدىڭ شاردارا دا شىرەپ تۇر. بىلتىر وندا 2 ملرد 387 ملن تەكشە مەتر سۋ بولسا, بۇگىنگى اياسى 4,7 ملرد-قا جەتتى. قاڭتار ايىنىڭ العاشقى 2 كۇنىندە شارداراعا سەكۋندىنا 1 400-1 500 تەكشە مەتر سۋ ءتۇسىپ, ءبىراز الاڭداتقان. قازىر ەداۋىر ازايدى. وسىنىڭ ءوزى بىلتىرعىدان ەكى ەسەدەن استام كوپ.
بيىل توعىزىنشى قاڭتار كۇنى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ءزۇلفيا سۇلەيمەنوۆانىڭ توراعالىعىمەن سىرداريا وزەنى باسسەينىندەگى سۋ شارۋاشىلىعى جاعدايىن تالقىلاعان كەڭەس ءوتتى. كەڭەستە شارداراعا ءتۇسىپ جاتقان سۋ مەملەكەتارالىق سۋ شارۋاشىلىعىن ۇيلەستىرۋ كوميسسياسىنىڭ بولجامدى كەستەسىنەن ەداۋىر ارتىق بولىپ تۇرعانى ايتىلدى. سۋ قويماسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن 2022 جىلعى 13 جەلتوقساننان باستاپ تومەنگە – 700, ودان كەيىن – 800, بيىلعى 4 قاڭتاردان باستاپ 1 مىڭ تەكشە مەتر سۋ تاستالىپ جاتىر. بۇل بىلتىرعى كولەمنەن 10 ەسەگە كوپ. التىنشى قاڭتاردان باستاپ وسى مول سۋدىڭ 400 تەكشە مەترىن كوكساراي سۋ رەتتەگىشى قابىلداي باستادى. سۋ رەتتەگىشتە قازىر 710 ملن تەكشە مەتر سۋ تۇر. بىلتىر وسى ۋاقىتتا ونداعى كولەم بۇدان 29 ەسە از بولاتىن.
– سۋ قويماسىنان داريا ارناسىنا بىلتىر 100, بيىل 1 مىڭ تەكشە مەتردەن سۋ تاستالىپ جاتىر. كوكتەم مەن جازدا بۇل سىردارياعا بۇيىم بولماس ەدى, كۇن رايىنا بايلانىستى قىستا بىردە قاتىپ, بىردە ەرىپ تۇراتىندىقتان مۇز ءبىر يىندە كەپتەلىپ, لىقسىپ كەلگەن مول سۋ ارنادان اسىپ كەتۋى مۇمكىن. جاقىندا جاڭاقورعاندا وسىنداي جاعداي بولدى. وسى كۇنى ارنانىڭ شيەلىدەگى قىزىلقايىڭ, جاڭاقورعانداعى كوكتوبە, تومەنارىق اۋىلدارىنىڭ تۇسىندا جەنتەكتەلگەن مۇز ءجۇرىپ جاتىر. وزەن جاعدايىن باقىلاپ وتىراتىن ءبىزدىڭ «كۇر ءجۇردى» دەپ قاربالاسقا تۇسەتىنىمىز وسى كەز, – دەيدى «قازسۋشار» رمك قىزىلوردا فيليالى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى جورابەك ەرنازاروۆ.
بىلتىر جەلتوقساننىڭ سوڭعى كۇندەرىندەگى ايازدا داريادا مۇز تولىق ۇستاستى دا, كەيىننەن ەري باستادى. مۇنداي كەزدە كوپ سۋ قابىلداۋ قاۋىپتى. ەگەر وزەن بەتىن قالىڭدىعى 30-35 سانتيمەتر مۇز جاپسا, مول سۋدى سونىڭ استىمەن جىبەرىپ, ارنانى قايىردان تازارتىپ الۋعا بولار ەدى. قايىر دەمەكشى, وزەن سۋىمەن جىلىنا جوعارىدان 180-190 مىڭ توننا لاي اعىپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارى اعىس باياۋلاپ, وسى قوقىس وزەن تابانىن قالىڭداتىپ جاتىر.
مول سۋ سوڭعى 12 جىل ىشىندە كولەمى 7 ملرد تەكشە مەترگە ازايىپ, جاعالاۋىنان الىستاپ كەتكەن كىشى ارال ايدىنىن تولتىرىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ارال-سىرداريا باسسەيندىك ينسپەكتسياسى مەن «قازسۋشار» رمك وبلىستىق فيليالى ماماندارى قازىر وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتىر. تەڭىز دەڭگەيى 42 مەترلىك مەجەگە جەتكەندە كەمەرىنە كەلىپ, ونداعى سۋ كولەمى 27 ملرد تەكشە مەتر بولادى. قازىرگى ەسەپ بويىنشا وندا 18,5 ملرد تەكشە مەتر كولەمىندە سۋ جيناقتالىپ تۇر.
– قازىر قىرعىزستان سۋ قويمالارىن ەنەرگەتيكالىق ماقساتتا عانا پايدالانىپ وتىر. وزبەكستان دا بىلتىر, بيىل ارناسايدى اشقان جوق. بۇل شارداراعا تۇسەتىن سۋدىڭ مولايۋىنا اسەر ەتتى. وسى كۇنى وبلىس شەكاراسىنا جوعارىدان سەكۋندىنا 620 تەكشە مەتر سۋ جەتىپ تۇر. ونىڭ 20 پايىزدان استامى قىزىلوردا سۋ تورابىنا دەيىنگى كولدەر جۇيەسى مەن كانالدارعا جىبەرىلىپ جاتىر. كىشى ارالعا بىلتىر 24 تەكشە مەتر عانا جىبەرۋگە مۇمكىندىك الساق, قازىر 116 تەكشە مەتر سۋ تەڭىز ايدىنىنا قۇيىلىپ تۇر, – دەيدى فيليال ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى.
قازىر ماماندار الدىندا «وسى تەلەگەي سۋدى قالاي پايدالانامىز؟» دەگەن ماسەلە تۇر. باستى ءۇمىت – مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس سالىنۋعا ءتيىس قاراوزەك سۋ قويماسى. بىراق تەحنيكالىق ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى مەن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماسىنداعى سايكەسسىزدىكتەن باستامانىڭ ىسكە اسۋى ازىرشە كىدىرىپ تۇر.
بىلتىرعى جىل سوڭىندا وڭىرگە جاساعان ساپارىندا ۇكىمەت باسشىسى ءاليحان سمايىلوۆ اتالعان ماسەلەنى زاڭ اياسىندا جەدەل شەشىپ, سۋ قويماسىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى ءبولۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى تاپسىردى. ەگەر باستاما جۇزەگە اسىپ جاتسا العاشقى كەزەكتە بايگەلدى, كارتونكومبينات جانە قوجاتاي ۋچاسكەلەرىندە قۇرىلعى سالىنادى. وسى ارقىلى جيناقتالاتىن 775 ملن تەكشە مەتر سۋ سىرداريا, جالاعاش جانە قارماقشى اۋداندارىنداعى كولدەر جۇيەسىن مولىقتىرىپ, بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا, شابىندىق-جايىلىمدىق القاپتاردى, قازالى اۋدانىنىڭ ەگىستىك القاپتارىن سۋلاندىرۋعا جۇمسالادى.
وسى قىستا كورشىلەس تۇركىستان وبلىسى اۋماعىنا قار مول ءتۇستى. بۇل كوكتەمدە دە ارنا دەڭگەيى تومەندەمەيتىنىن بىلدىرەدى. وسىعان بايلانىستى ماماندار تاراپىنان داريا بويىنا كەزەكشىلىكتەر ۇيىمداستىرىلىپ, سۋ تاسقىنى بولا قالعان جاعدايدا قاۋىپتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن اۋدان ورتالىقتارىندا ورنالاسقان وندىرىستىك ۋچاسكەلەردە ينەرتتى ماتەريالدار قاتارى تولىقتىرىلىپ جاتىر.
بار تىرشىلىگى داريانىڭ دەڭگەيىنە بايلانىستى بولعاندىقتان ديقانداردى بيىلعى وزگەرىس قۋانتىپ تۇر. بىراق مول سۋدى مالدانىپ, كۇرىش كولەمىن نەگىزسىز ۇلعايتۋعا جول بەرىلمەيدى. ويتكەنى 2030 جىلعا قاراي ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە سۋ تاپشىلىعى ارتا تۇسەتىنى بولجانىپ وتىر. سوندىقتان دا سۋدى مەيلىنشە از قاجەت ەتەتىن داقىلدار ەگىپ, ەگىن شارۋاشىلىعىن ءارتاراپتاندىرۋ باستاماسى جالعاسا بەرەدى.
قىزىلوردا وبلىسى