ەكىباستۇزداعى اپات ەسىمىزدى جيعىزدى. ەلەۋسىز قالىپ كەلگەن ۇلكەن پروبلەماعا بەتىمىزدى بۇرعىزدى. ەندىگى قادام – اپاتتى جاعدايدى بولدىرمايتىنداي ارەكەت ەتۋ.
ياعني ەلدەگى جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارى مەن ستانسالارىنا ورتاق ماسەلەنى جەدەل شەشۋ. ايتپەسە, الەگى باستان اسقالى تۇر. الدىمەن از-كەم ستاتيستيكا. ەلىمىزدە 37 جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعى بار.
ونىڭ 22-ءسى – جەكە مەنشىكتىڭ قولىندا. 10-ى – مەملەكەتتىڭ يەلىگىندە, بەسەۋى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورعا بەرىلگەن. ءبارى كەڭەس وداعىنان مۇرا بوپ قالعان. وكىنىشكە قاراي6 تاۋەلسىزدىك العان 30 جىلدا بىردە-ءبىر ورتالىق سالىنعان جوق. جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارى مەن ستانسالارىنداعى نەگىزگى قۇرىلعىلار 66 پايىزعا توزىپ تۇر. دەمەك, ەكىباستۇزداعىداي كەلەڭسىز جاعداي باسقا قالادا دا قايتالانۋى مۇمكىن.
اپاتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بىرنەشە كۇن بۇرىن تىعىرىقتان شىعار ءبىر جول ۇسىندى. ول – پروبلەما ءجيى تۋىندايتىن ەنەرگەتيكالىق اكتيۆتەردى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ. سەبەبى جەكە مەنشىككە وتكەن جىلۋ-ەلەكتر ستانسالارى اپاتقا ءجيى ۇشىرايدى. تيىسىنشە, ولار تۇتىنۋشىلاردى ەلەكتر قۋاتىمەن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتە الماي وتىر. الايدا مۇنداي قادامنىڭ ەكى جاعى بار. سوندىقتان جاعدايدى ءجىتى زەردەلەمەي, شەشىم قابىلداۋعا بولمايدى.
– وسى كۇنگە دەيىن جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارىن وليگارحيالىق توپتار س ۇلىكشە سورىپ, يگىلىگىن كورىپ كەلدى. ال ماسەلە تۋىنداعان كەزدە, توزىپ تۇرعان نىسانداردى مەملەكەتكە ىسىرا سالماقشى. ماسەلەن, ەكىباستۇز قالاسىنا بارعان ساپارىمدا جەرگىلىكتى جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىنىڭ قوجايىنى الەكساندر كلەبانوۆپەن بەتپە-بەت جۇزدەستىك. كوكەيدەگى سۇراعىمىزدى قويدىق. ول ورتالىق مەنشىگىنە وتكەن 2007 جىلدان بەرى ءبىر تيىن دا پايدا كورمەگەنىن, كەرىسىنشە شىعىن شەگىپ وتىرعانىن ايتتى. قاجەت بولسا نىساندى مەملەكەتكە تەگىن وتكىزە سالۋعا دايىن ەكەنىن دە جەتكىزدى. جاۋاپكەرشىلىكتەن بۇلاي قۇتىلا سالۋعا بولمايدى. تولىقتاي تەحنيكالىق اۋديت جۇرگىزىلۋى كەرەك, – دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرلان سايروۆ.
جەكەمەنشىكتەگى جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارى مەملەكەتكە قايتارىلدى دەلىك. بۇدان ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى تارقاي ما؟ ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە زەر سالساق, نىساننىڭ مەنشىك يەسى وزگەرگەنىمەن, جۇيەلىك پروبلەمالار سول كۇيى قالادى. ويتكەنى ماسەلەنىڭ ءتۇپ تامىرى تەرەڭدە جاتىر.
– نىساندى مەملەكەت جاقسى باسقارادى دەگەن قاعيدا جوق. بۇل جەردەگى باستى ماسەلە – تاريفتە. ءبىز ۇزاق جىلدار بويى ءتاريفتى قولدان تومەندەتىپ كەلدىك. تيىسىنشە, ارزان جىلۋ الدىق. ءبىر جاعىنان بۇل جاقسى. ال ەكىنشى جاعىنان زيانى دا بار. ءتاريفتىڭ تومەندىگىنەن سالاعا ينۆەستيتسيا تارتۋ مۇمكىن بولمادى. ەنەرگوتيىمدىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن ءتيىستى شارۋالار تىندىرىلمادى, – دەيدى ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ ساراپشىسى اسەت ناۋرىزباەۆ.
بۇل پىكىردى ەكونوميست الماس چۋكين دە قۇپتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەگەر تاريف شىعىنداردى وتەۋگە, كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزۋگە, جابدىقتاردى جاڭالاۋعا جەتپەسە, ورتالىقتىڭ مەنشىك يەسىن وزگەرتكەننەن ەشتەڭە شىقپايدى. دەسە دە, جەكەمەنشىك كومپانيالارعا قاراعاندا, مەملەكەتتىڭ قولى ۇزىن ەكەنىن دە ەسكەرۋ كەرەك. تيىسىنشە, ونىڭ سالاداعى جيناقتالىپ قالعان ماسەلەلەردى شەشە الاتىن مۇمكىندىگى دە جوعارى.
– جەكەمەنشىك كومپانيانىڭ قاراجاتى شەكتەۋلى. سوندىقتان قالتاسىنان ارتىق اقشا شىعارا المايدى. ال مەملەكەت مۇنى بيۋدجەتكە ەنگىزە الادى. بىراق قازىناعا, ياعني بۇقارا حالىققا سالماق تۇسەتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. ويتكەنى ءبىر ەمەس, وننان اسا شاھاردىڭ جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعى توزىپ تۇر. سوندىقتان مەنشىك يەسىنە قاتىستى ماسەلەمەن باس قاتىرۋدىڭ قاجەتى جوق. دۇرىسى – ناقتى مىندەتتەر قويۋ. ماسەلەن, گازداندىرۋ, جاڭا جىلۋمەن جابدىقتاۋ توراپتارىن سالۋ سەكىلدى جۇمىستاردى قولعا الۋ ماڭىزدى, – دەيدى ا.چۋكين.
ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
مەملەكەت باسشىسى تاريف ماسەلەسىن بيىلعى جولداۋدا كوتەرگەنى ەسىمىزدە. پرەزيدەنت مونوپوليالى نارىقتاردا ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» دەگەن جاڭا تاريف ساياساتىنا كوشۋ كەرەكتىگىن تاپسىرعان ەدى. بۇل جەلىلەر مەن قۋات كوزدەرىنىڭ توزۋ دەڭگەيىن كەمىندە 15 پايىزعا تومەندەتۋگە جول اشادى دەگەن بولجام بار. ساراپشىلاردىڭ مەڭزەپ وتىرعانى دا ءدال وسى تاريف ساياساتى. ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆ تا پرەزيدەنتتىڭ اتالعان باستاماسىنان ءۇمىت كۇتىپ وتىر. الايدا باعدارلاما ءالى دايىن ەمەس. ونى ازىرلەۋدىڭ ءوزى ءبىرشاما ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى.
– ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» ءادىسى – قازىرگى شەكتى تاريف ساياساتىنان الشاقتاۋدىڭ جولى. قازىر بىزدە شەكتى تاريف ءادىسى قولدانىلادى. ياعني ارنايى بەكىتىلگەن شەك بار. سودان اسپاۋ كەرەك. بىراق بۇل ادىلەتتى ولشەم ەمەس. ويتكەنى ونى ەسەپتەپ جاتقان ەشكىم جوق. ال ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» ءادىسى جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارىنىڭ جىرتىعىن بۇتىندەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسى كۇنگە دەيىن قارجىنىڭ ازدىعىنان اتقارىلماي كەلگەن جۇمىستاردى اتقارۋعا جول اشادى. بۇل جەردە باسىن اشىپ الاتىن ءبىر ماسەلە بار. ەگەر جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعى جەكە مەنشىك كومپانيا بولسا, وندا ول ينۆەستور رەتىندە ستانسانىڭ مودەرنيزاتسياسىنا ءوز قالتاسىنان دا قارجى شىعارۋعا مىندەتتى, – دەيدى بەلگىلى ەنەرگەتيك-ساراپشى جاقىپ حايرۋشەۆ.
ەكولوگ لاۋرا مالىكوۆانىڭ مالىمەتىنشە, كومىردى پايدالاناتىن جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارىنداعى ءتاريفتىڭ باعاسى 1 كيلوۆاتت ءۇشىن 10 تەڭگەدەن اسپايدى. ال جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنەن الىناتىن 1 كيلوۆاتقا 34 تەڭگە بەلگىلەنگەن. ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي. جۇرگىزىلگەن ناقتى ەسەپكە سايكەس, جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارىنان وندىرىلەتىن 1 كيلوۆاتقا شامامەن 190 تەڭگە تولەنۋى كەرەك. ءتاريفتىڭ ءدال وسىنداي مولشەرى عانا ستانسالاردىڭ شىعىنىن جابۋعا, جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
– كومىردى جاعۋ ارقىلى جىلۋ ەنەرگياسىن ءوندىرىپ وتىرعان جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارىنىڭ ءتاريفى تىم تومەن. مۇنى ەۋروپالىق ساراپشىلاردىڭ ءوزى تالاي مارتە ايتقان ەدى. ءدال مۇنداي تاريفپەن ورتالىقتاردىڭ شىعىنىن جابۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل سالادا جۇمىس ىستەيتىن مامانداردىڭ ەڭبەكاقىسىنىڭ تومەندىگى دە سوندىقتان. وسىنىڭ سالدارىنان ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى بىلىكتى ماماندار رەسەيگە قاراي جىلىستاپ جاتىر. تۇپتەپ كەلگەندە بۇل سالاداعى كەز كەلگەن ماسەلەنىڭ استارىنا ۇڭىلسەڭىز, تاريف ساياساتى الدىدان شىعادى. شىنى كەرەك, ءبىزدىڭ ەلدەگى جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارى جۇرت ايتىپ جۇرگەندەي تابىس كوزى بولا المايدى. ەل اۋزىندا جۇرگەن الەكساندر كلەبانوۆتى مىسالعا الايىق. ول ەلدەگى جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارىن ساتىپ العانعا دەيىن ميلليونەر رەتىندە قالىپتاسىپ قويعان ادام. سوندىقتان ونىڭ جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارىنان قىرۋار تابىس تاپتى دەگەنىنە يلانا المايمىن. قولدانىستاعى تاريف مولشەرىن ەسكەرسەك, بۇل مۇمكىن ەمەس دۇنيە, – دەيدى ل.مالىكوۆا.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنەن تۇيگەنىمىز, جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارىندا قالىپتاسىپ وتىرعان ماسەلەلەردى وڭتايلى شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولى – ءتاريفتى كوتەرۋ. الايدا تاريف كوتەرىلسە, حالىقتىڭ قالتاسىنا تۇسەتىن سالماق تا اۋىرلايدى. ونسىز دا ايلىعىن شايلىعىنا زورعا جەتكىزىپ وتىرعان بۇقارا ءۇشىن مۇنىڭ ءوزى ايتارلىقتاي شىعىن بولماق. سوندا نە ىستەۋ كەرەك؟ ساراپشىلار تىعىرىقتان شىعۋدىڭ بىرنەشە جولىن ۇسىندى. ءبىرىنشىسى – گازداندىرۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋ. ەكىنشىسى – كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا كوشۋ. مۇنىڭ ارعى جاعىندا اتوم ەلەكتر ەنەرگياسىن سالۋ باستاماسىنىڭ باسى قىلتيىپ تۇر.
– قازاقستاننىڭ جىل سايىن شامامەن 400 ملن توننا CO2 شىعاراتىنىن جانە رەسپۋبليكادا ەنەرگيانىڭ كوپ كولەمى كومىر ەلەكتر ستانسالارىندا وندىرىلەتىنىن ەسكەرسەك, كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ وڭاي ەمەس. سونداي-اق بىزدە ەلەكتر ەنەرگياسى مەن جىلۋ ءوندىرۋ پروتسەسىندە كومىرگە دەگەن تاۋەلدىلىك جوعارى. ەلىمىز پارنيكتىك گازدىڭ جوعارى شىعارىندىلارىمەن جانە باسقا دا قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلۋگە ءماجبۇر. ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ەنەرگەتيكالىق جۇيەنى قايتا قۇرۋعا قاتىستى بىرقاتار ماڭىزدى ساياسي شەشىمدەر قابىلداۋ قاجەت. ءبىرىنشى كەزەكتە ورگانيكالىق وتىننان بىرتىندەپ باس تارتىپ, تازا, بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنە كوشۋ ماڭىزدى. عالىمداردىڭ قازاقستانعا اتوم ەنەرگەتيكاسى قاجەت دەگەن قورىتىندى جاساۋى دا سوندىقتان. حالقىنىڭ 40 پايىزى اۋىلدىق جەردە تۇراتىن رەسپۋبليكا ءۇشىن گازداندىرۋدىڭ دا الەۋمەتتىك ماڭىزى زور. قىسقاسى, كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا كوشۋ قاۋىپ ەمەس, مۇمكىندىك, – دەيدى عالىم قانات بايعارين.
ينجەنەر-ەنەرگەتيك ولجاس تۇرمانوۆتىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق نىساندارىندا ورىن الىپ جاتقان ماسەلەلەردىڭ ءبارى ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان ورتاق ستراتەگيالىق جوسپاردىڭ جوقتىعىنا بارىپ تىرەلەدى. سوندىقتان وتاندىق ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ دامۋ ستراتەگياسى قاجەت جانە وسى ستراتەگيادان اۋىتقىماعان دۇرىس.
– ءبىزدىڭ الداعى ماقساتىمىز ايقىن ەمەس. سول سەبەپتى الدىدان شىققان فاكتورلاردىڭ ىڭعايىنا قاراي جىعىلا بەرەمىز. بۇل دۇرىس ەمەس. مەملەكەتتىك تۇرعىدان بەكىتىلگەن جوسپار بولۋى كەرەك. ناقتى ماقسات-مىندەتتەر ايقىندالۋى قاجەت. ستراتەگيادان اۋىتقىماي, جوسپارمەن جۇرگەندە عانا قيىندىقتاردى ەڭسەرە الامىز. جان-جاققا تارتقاننان تۇك وڭبەيدى. اعىمداعى ماسەلەنى شەشكەنمەن, ارعى جاعىنداعى ۇلكەن پروبلەماعا بويلاي الماعان كۇيى وتىرا بەرەمىز, – دەيدى ولجاس تۇرمانوۆ.
تاعى ءبىر قىزىق جاعداي بار. بىزدەگى جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسىن ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى قاداعالايدى. ال قالا ىشىندەگى ينجەنەرلىك جەلىلەرگە يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى جاۋاپتى. سوندىقتان شىعار, ەكىباستۇزداعى اپات كەزىندە ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ وكىلى «جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىنداعى جاعداي قالىپتى, ماسەلەنىڭ ءبارى ينجەنەرلىك جەلىلەرگە قاتىستى بولىپ وتىر» دەپ جاۋاپكەرشىلىكتى باسقا ۆەدومستۆوعا ىسىرا سالعىسى كەلگەندەي كورىندى. پارادوكس!
ايتپاقشى, مەملەكەت باسشىسى ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قىسقى جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىعىن تەكسەرۋ ءۇشىن كوميسسيا قۇرۋدى تاپسىردى. كوميسسيا قۇرامىنا باس پروكۋراتۋرانىڭ, جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ جانە باسقا دا ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى كىرەدى. پرەزيدەنت جۇمىستى ون كۇن ىشىندە ناقتى قورىتىندىلارمەن جانە ۇسىنىستارمەن اياقتاۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى. دەمەك تاعى ءبىراز بىلىقتىڭ بەتى اشىلۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ قازىر كورىپ وتىرعانىمىز ايسبەرگتىڭ باسى عانا.