ديپلوماتيالىق قاتىناستى نىعايتقان تۇلعا

1989 جىلدان 2002 جىلعا دەيىن قىتاي كومپارتياسىنىڭ باس حاتشىسى جانە 1993 جىلدان 2003 جىل­عا دەيىن قحر توراعاسى قىزمەتىن اتقارعان تسزيان تسزەمين بيلىككە اتاقتى تيانانمەن الاڭىنداعى نا­رازىلىقتاردان كەيىن كەلگەن ەدى.

تسزيان تسزەمين – قازاقستان –قىتاي قاتىناستارىندا ەرەكشە ءرول اتقارعان ساياسي تۇلعا. ءدال سونىڭ تۇسىندا قحر كسرو-دا بولعان كورشى رەسپۋبليكالارعا نازار اۋدارا باستادى. تسزيان تسزەميننىڭ تۇسىندا قىتاي – 1991 جىلعى 27 جەلتوقساندا قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەل­سىزدىگىن مو­يىنداۋ تۋرالى جاريالاعان ءۇشىنشى ەل, ال قازاقستان – قىتايمەن ەلشىلىكتەر دەڭگەيىندە ديپلوماتيالىق قاتى­ناستار ورناتقان ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ ءبىرىنشى مەملەكەتى.

قازاقستان مەن قىتاي اراسىن­داعى ديپلوماتيالىق قاتىناس­تار­دىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر دەسەك, ەكى ەل اراسىنداعى باي­لانىستىڭ بەرىك­تىگى ءدال وسى تسزيان تسزەمين تۇ­سىن­دا ورنىققانىن ايتا كەتكەن ءجون. ويتكەنى جىلدار بويعى قىتاي مەن قازاقستاننىڭ تابىستى ىنتىماق­تاستىعىنىڭ ەڭ جوعارى باعاسى – شەكارا­لىق پروبلەمالاردى جان-جاق­تى جانە تۇپكىلىكتى شەشۋ وسى كەزبەن – تسزەميننىڭ ەل تىزگىنىن ۇستاعان ون­جىل­دىقپەن تۇسپا-تۇس كەلەدى. ول ءتىپتى قىتاي – قازاقستان شەكاراسى «ەكى ەل حالىقتارى اراسىنداعى دوستىقتىڭ باي­لانىستىرۋشى بۋىنىنا اينالاتىنىن» مالىمدەگەن ەدى.

ەستەرىڭىزدە بولسا, قازاقستان مەن قىتاي 1994 جىلى 26 ساۋىردە قازاقستان مەن قحر اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكارا تۋرالى تاري­حي كەلىسىمگە قول قويدى. بۇل – قازاق تاريحىنىڭ جاڭا بەتىن اشقان ماڭىزدى قۇجات. بۇ­لاي دەۋىمىزگە سەبەپ – عاسىرلار بويى مو­يىندالماي كەلگەن ءبىزدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىمىزدى الىپ قىتايدىڭ مو­يىنداپ, شەكارا تۋرالى شارتقا قول قويۋىنا الەمدىك قوعامداستىق سوڭعى ساتكە دەيىن سەنىمسىزدىك تانىتقان ەدى.

1997 جىلدىڭ 24 قىركۇيە­گىندە «قازاقستان مەن قحر ارا­سىنداعى قازاقستان – قىتاي مەم­لەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى قوسىمشا كەلىسىمگە» قول قويىل­دى. ال 2002 جىل – قحر توراعا­سى قىزمەتىنەن كەتەردەن ءبىر جىل بۇرىن بەيجىڭ قالاسىندا «قازاق­ستان – قىتاي شەكاراسىن دەماركاتسيالاۋ تۋرالى حاتتاماعا» قول قويىلدى. وسىلايشا, قازاقستان – قىتاي مەملەكەتتىك شەكاراسىن حالىق­ارالىق-قۇقىق­تىق رەسىمدەۋدىڭ ناتيجە­سىندە ۇزىندىعى 1783 شاقىرىم بولاتىن مەملەكەتتىك شەكاراعا 688 شەكارا بەلگىسى ورناتىلدى. ونىڭ 346-سى ەلىمىزگە تيەسىلى بولسا, 342-ءسى قىتاي جا­عىن­دا. ەكى ەل­دىڭ مەملەكەتتىك شەكارا­لار تۋرالى تو­لىق ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزۋىنىڭ ماڭىزدىلىعى – قازاق­ستان­نىڭ بۇكىل تاري­حىندا تۇڭعىش رەت قىتايمەن حالىق­ارالىق دەڭگەيدە تانىل­عان جانە زاڭدى رەسىمدەلگەن مەم­لەكەتتىك شە­كاراعا يە بولعان­دىعىندا جاتىر.

ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزى ەرەك, تاريحي ءما­نى بولەك وسى ءۇش قۇجات تسزيان تسزە­مي­ن­نىڭ بيلىك باسىندا وتىرعان كەزىن­دە جاسالعان ەدى. تاتۋ كورشىلىك پەن دوس­تىقتى نىعايتۋ, كورشى قازاقستانمەن دوس­تىق قارىم-قاتىناستى ساقتاۋ جانە ەلىمىز­دى ستراتەگيالىق سە­رىكتەس رەتىندە قاراس­تىرۋ – مىنە, تسزەميننىڭ بيلىكتە وتىر­عان كەزىندە قحر-دىڭ بەلگىلەنگەن باعى­تى پەن مەملەكەتتىك ساياساتى وسىنداي.

قىتاي – قازاقستان بايلانىس­تارىن ودان ءارى نىعاي­تۋ جونىن­دە تسزيان تسزەمين ەنگىز­گەن ۇسىنىستاردىڭ ال­دىڭ­عى قاتا­رىندا ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق­تى ۇرپاقتان-ۇرپاققا دامىتۋ يدەياسى تۇردى. قحر مەن قازاقستان اراسىنداعى تاتۋ كورشىلىك, دوستىق جا­نە ىنتى­ماقتاستىق تۋرالى ەڭ ال­عاش­قى كەلىسىمگە قول قويىلار تۇستا دا قىتايدىڭ سول كەزدەگى باسشىسى «ەكى ەل حالىقتارىنىڭ دوستىقتى ۇر­پاقتان-ۇرپاققا تەرەڭدەتۋگە دەگەن شىن جۇرەكتەن ۇمتىلعانىن قالايمىن» دەگەن ەدى. سوندىقتان دا بولار, ءححى عاسىر­داعى ەكى­جاقتى قاتىناستاردى كەڭەي­تۋ باعىت­تارىنىڭ بىرىندە ءوزارا سەنىم­دى­لىكتى تەرەڭ­دەتۋ جانە ىنتىماق­تاستىق­تى جانداندىرۋ قاجەتتىگى تۇردى. سول سەبەپتى دە, قازاق ەلى تسزەمين بيلىگىن «ەكى ەل اراسىنداعى بەرىك دوستىقتى نىعايتۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسقان كەزەڭ» دەپ باعالايدى.