ەكونوميكامىز وتە كۇردەلى ءساتتى باستان كەشىرىپ جاتىر. جىلدان استام ۋاقىت ينفلياتسيا سالتانات قۇرىپ تۇر. بيلىكتىڭ باعالاۋىنشا, بىزدەگى ينفلياتسيانىڭ سەبەبى سىرتقى فاكتورلاردىڭ اسەرىنەن تۋىنداپ ءوربىپ وتىر. وسىنداي سىلتەمە جاساۋ ۇكىمەتىمىز ءۇشىن وتە ىڭعايلى. «ينفلياتسيا قارقىنىن تاپسىرىلعان دالىزگە مال قوراعا قۋىپ تىققانداي قىلار ەدىك, اتتەڭ, ەگەر ول ىشكى ەكونوميكانىڭ ماسەلەسى بولسا. ال بۇل جولعى ينفلياتسيا الەمدىك ەكونوميكانىڭ دۇمپۋىنەن تۋىنداپ وتىرعان جوق پا, سوندىقتان ول بىزگە باعىنىشتى ەمەس. ءبىز الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءتارتىبىن وزگەرتە المايمىز» دەي سالۋ ۇتىمدى امال, ارينە.
ماسەلەنىڭ بايىبىنا كەلەر بولساق, ماكروەكونوميكا ينفلياتسيانىڭ ەكى سەبەبىن تارقاتادى. ءبىرىنشىسى – سۇرانىس ينفلياتسياسى, ەكىنشىسى – ۇسىنىس ينفلياتسياسى. العاشقىسى, نارىقتاعى سۇرانىستى قالىپتاستىراتىن فاكتورلار اسەرىنەن تۋىندايدى. ماسەلەن, تۇتىنۋشىلار تاراپىنان سۇرانىس دەڭگەيىنىڭ كۇرت ءوسۋى. ياعني حالىقتىڭ تابىسى ارتسا, تاۋار تاپشىلىعى بولسا, بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى كوبەيسە, ءتۇرلى الەۋمەتتىك جاردەماقىلار مولايا تۇسسە, سۇرانىس ينفلياتسياسى قالىپتاسا جونەلەدى. وسىنداي ساتتە «اقشاڭ كوپ ەكەن, ساعان كەرەگى وسى ما؟» دەپ ەت, ءسۇت, نان, كيىم-كەشەك, جيھاز, ىدىس-اياق, بارلىعىن ءۇيىپ-توگىپ ساۋداعا سالار وتاندىق ءوندىرىس بولسا عوي, شىركىن! سوندا ينفلياتسيانىڭ قاراسىن دا كورمەس ەدىك. دەمەك, سۇرانىس ينفلياتسياسىنىڭ اۋىزدىعى – ارتاراپتاندىرىلعان, قۋاتى مول, قۇدىرەتى كۇشتى وتاندىق ءوندىرىس. ال باعانى كۇشتەپ ءتۇسىرۋ, ساتۋشىلاردى جازالاۋ, وڭدى-سولدى ناۋقانشىلاپ شاپقىلاۋ, ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزۋ, ءتارتىپتى كۇشەيتۋ, شەنەۋنىكتەرگە سوگىس بەرىپ, ورنىنان الۋ, مۇنىڭ ءبارى دە قۇر اۋرە.
ال ۇسىنىس ينفلياتسياسى ءوندىرىستى جۇرگىزۋگە قاجەتتى قۇرال-جابدىق, شيكىزات, ەنەرگيا, كولىك, كوممۋنالدىق قىزمەتتەر, سۋمەن جابدىقتاۋ, سالىق, كرەديت تاعى باسقا تاۋارلار مەن قىزمەتتەر قىمبباتتاعان كەزدە ورنايدى. ەگەر ءوندىرۋشى ءوزىنىڭ تاۋارى مەن قىزمەتىنىڭ باعاسىن شاراسىزدىقتان كوتەرسە, وندا مۇنى ۇسىنىس ينفلياتسياسى دەپ تۇسىنگەن ابزال.
الەمدىك ەكونوميكاعا ويران سالىپ وتىرعان فاكتور – مۇناي-گاز باعاسىنىڭ ءوسۋى. بۇعان وتاندىق ءوندىرىس تە قالقان بولا الماس ەدى. ماسەلەن, بەنزين باعاسى وسسە, تىزبەكتەلىپ كولىكپەن تاسىمالداۋ باعاسى (تاريف) عانا ءوسىپ قويمايدى, تاسىمالداناتىن كوپتەگەن تاۋار باعاسى, ءتىپتى نان دا (ونى دا تاسيدى) قىمباتتايدى. جالعاستىرساق, كومىر, مازۋت, گاز, ەلەكتر ەنەرگياسى قىمبباتتاسا, كوممۋنالدىق تولەمدەر تاريفى (باعاسى) وسەدى. ال سالىق قۇنى, كرەديت پايىزى كوتەرىلسە, كاسىپورىندار ءوندىرىپ ساتاتىن يگىلىكتەرىنىڭ باعاسىن كوتەرۋگە ءماجبۇر بولادى.
جاراتۋشىمىز قازاق حالقىنىڭ تابيعاتىن مولىنان جارىلقاپ, ۇسىنىس ينفلياتسياسىن بولدىرماۋعا بۇكىل مۇمكىندىكتى بەرە سالعانىنا قايرانمىن. بىزدە مۇناي دا, گاز دا, كومىر دە, ۋران دا بار. بالامالى ەنەرگيا كوزى بولا الاتىن سۋ دا, جەل دە, شاقىرايعان كۇن دە بار. وسىنىڭ ءبارىن ىشكى ەكونوميكانى دامىتۋدا قولدانا الساق يگى ەدى. ارينە, ەكونوميكا جانە قىمباتشىلىق تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا نەسيە مەن سالىق ماسەلەسىن اينالىپ وتە الماسىمىز تاعى بەلگىلى. ەگەر سالىق قۇنى وسسە, وندا كاسىپكەر دە تاۋار باعاسىن قىمباتتاتۋعا ءماجبۇر بولادى. بىراق بۇل دا ۇكىمەتتىڭ ءوزى شەشەتىن ماسەلە. ءوندىرىستى باسىپ-جانشىپ, باعانى شارىقتاتامىن دەسە سالىق دەڭگەيىن جوعارىلاتىپ, ال وندىرۋشىلەردى قولداپ, دەمەيمىن, ينفلياتسيانىڭ قارقىنىن باسامىن دەسە, سالىقتى قىسقارتىپ, جەڭىلدىكتەر, كانيكۋلدار جاساۋى كەرەك. بۇل جەردە ەشقانداي سىرتقى فاكتور اسەرىن بولدىرماۋعا 100 پايىز مۇمكىندىك بار. ول ءۇشىن بيلىككە ۇلت قامىن جەگەن ازاماتتار كەرەك. ينفلياتسيانىڭ قولتىعىنا سۋ بۇركىپ وتىرعان تاعى ءبىر سەبەپ – نەسيە مولشەرلەمەسى. ءCىز وتىنىشپەن بارعان ەكىنشى دەڭگەيلى بانك بەرگەن كرەديتىنە جىلدىق تولەم پايىزىن 35-40 پايىز دەپ مالىمدەيدى. كالكۋلياتورعا سالىپ ەسەپتەسەڭىز, پايدا تابۋ ءۇشىن ءسىز كەتكەن شىعىندارىڭىزدىڭ ۇستىنەن كەم دەگەندە 70 پايىز جىلىنا ءتۇسىم الۋىڭىز شارت. ويتكەنى 10 پايىز پايدادان سالىق تولەيسىز, 5 پايىز قامسىزداندىرۋ, م ۇلىك سالىعى تاعى بار. جاعدايدى تۇزەۋدىڭ جالعىز امالى – تاۋاردى قىمباتقا ساتۋ, ءسويتىپ ينفلياتسيانى ورشىتە ءتۇسۋ.
ۇلتتىق بانك ينفلياتسيامەن كۇرەسىپ جاتىرمىز دەپ بازالىق مولشەرلەمەنى قايتا-قايتا كوتەرىپ جاتىر. دەمەك, ۇلتتىق بانك بانكتەرگە نەسيەنى 16 پايىزدىق بازالىق ستاۆكا مولشەرىمەن ەسەپتەپ ۇسىنادى. بانك سول 16 پايىزعا اعىمداعى ينفلياتسيا پايىزىن قوسىپ, وعان ءوزىنىڭ 5-6 پايىز تابىسىن قوسىپ قويادى.
اينالىپ كەلگەندە ۇلتتىق ءوندىرىستى دامىتۋ, يمپورت كولەمىن ازايتۋ عانا قىمباتشىلىقتى تەجەيتىن شىنايى قۇرال ەكەنىن تۇسىنەمىز. ونى بيلىك تە, مۇددەلى ورگاندار دا ءتۇسىنۋى كەرەك جانە سوعان بەيىمدەپ ارەكەت جاساعانى ءجون. ايتپەسە, مىنا ينفلياتسيانىڭ زاردابى جىلدارعا سوزىلۋى ىقتيمال.
جانكەلدى شىمشىقوۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور