ساراندى سەرپىلتەتىن جوبالار

وسىناۋ شاعىن شاھاردىڭ Saran ين­دۋستريالىق ايماعىنداعى ينفراقۇرىلىم جۇيەسى 2023 جىلى تولىق جۇزەگە اسۋعا ءتيىس. بۇل – قاراعاندى جۇرتشىلىعىمەن كەزدەسۋدە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇكىمەت پەن جەرگىلىكتى بيلىككە بەرگەن تاپسىرماسى. وسىلايشا, ساران­نىڭ ينۆەستيتسيالار پۋلىن جاساقتاۋعا ىقپال ەتەتىن ينۆەستورلاردى ءيىرىپ اكەلۋ مىندەت ەتىپ قويىلدى. ەرتەرەكتە رتي اتالعان قالا­نىڭ بۇل بولىگىندە كەشەگە دەيىن ەلى كوشىپ كەتكەن ەسكى جۇرت جاتاتىن. بىلتىر Saran يندۋستريالدى ايماعى اشىلعاننان بەرى وندا قاڭباق قاڭعىمايدى. اراعا جيىر­ما جىل سالىپ, جۇدەگەن جۇرتقا ەندى قۇت قونادى دەگەن ءۇمىت وتى لاۋلاي باستادى.

ينۆەستورعا جاعداي جاسالعان

قۇرىلعانىنا 68 جىل تولعان ساران قالاسىنىڭ جۇپىنى بەينەسى داۋىرىندە داۋرەنى جۇرگەن قالا ەكەنىن ەمىس-ەمىس قانا ەسكە سالادى. بۇگىندە 56 مىڭ حالقى بار قالانىڭ ءبىر كەزدەرى رتي, ياعني رەزەڭكە-تەحنيكا بۇيىمدارى زاۋىتى اتاۋى بار شاعىن كەنتىندە 25 مىڭ تۇرعىن مەكەن ەتكەن. وندا باقانداي ءۇش شاعىناۋدان بار-تىن. 1974 جىلى كەنت پايدالانۋعا بەرىلىپ, 20 جىل زاۋىت ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەدى. زاۋىت ونىمدەرى ۆەنگريا, گۆينەيا, لاوس, نيكاراگۋا, ەفيوپيا, كۋبا سەكىلدى ەل­دەرگە ەكسپورتتالدى. توقسانىنشى جىل­دارداعى «قايتا قۇرۋدان» سوڭ زاۋىت قاي­تا تۇرا الماي, قۇرىعان. مۇندا قازىر بوس تۇرعان 100-دەن استام كوپقاباتتى ءۇي بار. ساران قالاسىنىڭ باسشىلىعى ونىڭ تەك 70-ءى عانا قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە جا­راي­تىنىن بۇعان دەيىن مالىمدەگەن. كە­يىنگى جىلدارى بىرنەشە ءۇي جوندەلدى دە.

ال پرەزيدەنت ينفراقۇرىلىمىن قالپىنا كەلتىرۋدى جەدەلدەتۋدى تاپسىرعان Saran يندۋستريالدىق ايماعى وسى رتي-ءدىڭ ەسكى «جۇرتى». بىلتىر اشىلعان يندۋس­تريالدى ايماقتىڭ اۋقىمى – 180 گەكتار. ونىڭ ىشىندە پايدالى اۋدانى – 160 گەكتار. الدىمەن بۇل يندۋستريالدى ايماقتىڭ ينۆەستور ءۇشىن تيىمدىلىگى نەدە؟ تارقاتايىق.

ەڭ اۋەلى ايماقتا دايىن ونەركاسىپ ين­فرا­­قۇرىلىمى بار. سونىمەن قاتار ينۆەس­تور­دىڭ ادەتتە قولىن بايلايتىن ەنەرگيا رەسۋرس­تارىنىڭ ءتاريفى دەسەك, مۇنداعى ونەر­­­كاسىپتەرگە كىسى قىزىعار­لىقتاي تومەن تا­ريف ۇسىنىلادى. كەز كەلگەن ينۆەستورعا يكەم­دى جاعداي جاساۋعا ءازىر. اتاپ ايتقاندا, جوب­الارعا ء«بىر تەرەزە» قاعيداتى بويىنشا قو­لداۋ كور­سەتۋدى كوزدەيدى. تۇسىنىكتى تىل­مەن ايت­قاندا, ينۆەستوردىڭ جوباسى ىسكە اس­قانعا دەيىن كومەك بەرىپ, قولىنان جەتەكتەپ جۇرۋ­گە ءازىر. كولىك لوگيستيكاسى دا جولعا قويى­لادى. كەز كەلگەن ينۆەستور كوڭىلىنەن شىعۋعا ءتيىس.

دەگەنمەن, بۇل جوبالارعا قويىلاتىن شارتتار دا بار. ماسەلەن, يندۋستريالدى ايماقتا ءوندىرىس اشۋعا نيەتتى ينۆەستور جوعارى ەڭبەك ونىمدىلىگى مەن ەكولوگيالىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن جاڭا تەحنولوگيامەن قاتار, وزىق قۇرال-جابدىقتاردى قولدانۋعا ءتيىس. شىعاراتىن ءونىمىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى دە باستى نازاردا. بۇعان قوسا, دايىن ءونىم ىشكى نارىقتا يمپورتتى الماستىرىپ قانا قويماي, ەكسپورتقا دا ءوتۋى كەرەك. وندىرىلەر تاۋاردىڭ ايماقتا بالاماسى بولماۋى قاجەتتىگى دە قويىلاتىن مىندەتتىڭ ءبىرى. مۇنىڭ سىرتىندا ينۆەستيتسيا اكەلەتىن كومپانيانىڭ اتاق-ابىرويى, تاجىريبەسى دە ماڭىزدى. ەڭ نەگىزگىسى – جوبا تولىق كولەمدە قارجىلاندىرىلۋى قاجەت.

يندۋستريالدى ايماق ءۇشىن تاۋ-كەن كەشەنى, حيميا ونەركاسىبى, ماشينا­قۇرى­لىس, قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋ, كولىك لوگيستيكاسى, ياعني ايماق باسىمدىق بەرەتىن باعىتتار – وسى.

«بىزدەردە مىناداي بار, مىناداي بار»

پرەزيدەنت ارنايى ات باسىن بۇرعان بۇل ايماقتا بۇگىندە نە بار؟ پرەزيدەنتكە «بىزدەردە مىناداي بار, مىناداي بار» دەپ كورسەتكەن جوبالار قازىرگى ۋاقىتتا قاراعاندى وبلىسىنىڭ ءتاپ-ءتاۋىر ماق­تانىشىنا اينالا باستادى.

يندۋستريالدى ايماقتا جۇمىسىن بىلتىردان بەرى جۇرگىزىپ وتىرعان اۆتوبۋس شىعاراتىن QazTehna كاسىپورنى وتكەن جىلدان بەرى 347 اۆتوبۋس پەن ەلەكترموبيلدى ەل يگىلىگىنە ۇسىندى. تاعى دا 700 اۆتوبۋسقا سۇرانىس تۇسكەن. 560 ادام ەڭبەك ەتەدى. ونىڭ باسىم بولىگى – ساراندىقتار.

– رتي تاراعان كەزدە حالىقتىڭ جاع­دايى قيىن بولدى. جۇمىس جوق. جان-جاقتان جۇمىس ىزدەپ كەتتىك. قۇرىلىستا, جول جوندەۋدە جۇمىس ىستەدىك. ايتەۋىر, تابىل­عان جۇمىسقا تۇرا بەرەتىن ەدىك. زاۋىت اشىلعاننان بەرى جاعدايىمىز جاق­ساردى. قالادا وزگەرىستەر بار, – دەيدى زاۋىت جۇمىسشىسى قۋانىشبەك سەرجانوۆ.

جولاۋشىلار كولىگىن شىعارۋدا الەم مويىنداعان Yutong كومپانياسىمەن سەرىكتەستىگى جونىندە جۇرتشىلىق اراسىندا قىتايدىڭ دايىن اۆتوبۋسىن اكەلىپ, دوڭگەلەگىن بۇراي سالادى دەگەن بۇرا تارتقان جاڭساق پىكىر كوپ. الاي­دا ولاي ەمەس. زاۋىت جۇمىسىن كوزى­مەن كورگەن قاراعاندى وبلىستىق قوعام­دىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ني­قانباي ومارحانوۆ جۇمىستىڭ اناۋ ايت­قانداي «وڭاي قۇراستىرىلمايتىنىنا» كۋا.

– كوپ ەستىگەننەن ءبىر كورگەن ارتىق. اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلاتىنىن كوزى­مىزبەن كورىپ, زاۋىت باسشىلارى بار­لىق جۇمىس بارىسىمەن تانىستىردى. اۆتو­بۋس شىعاراتىن زاۋىت رامادان باستاپ, ءىرى ءتۇيىندى قۇراستىرۋ تەحنولوگياسى­مەن اۆتوماتتى بوياۋعا دەيىن تولىق اۆتوبۋس شىعاراتىن كونۆەيەرىن ىسكە قوسقان. قازاقستاندىق اۆتوبۋستاردى شىعارۋدى مەڭگەرگەن ەكەن. جەكەلەگەن پەسسيميست بلوگەرلەردىڭ  قىتايدان دايىن اۆتوبۋس­تاردى اكەلىپ, دوڭگەلەگىن بۇراي سالادى دەگەن ءپالساپالارى بوس ءسوز ەكەنىنە كوزىمىز جەت­تى. ارينە, قانداي دا بولسىن, جاڭا قۇ­رى­لىم باستاۋىندا دا­يىن بۇيىمداردى اكە­لىپ, تولىق زەرتتەپ, تەحنولوگياسىن مەڭ­گەرۋى – زاڭدىلىق. زاۋىتتى قالاي ىسكە قوس­­قان­دارى تۋرالى تولىق تەحنولوگيالىق پرو­­تسە­سىن كور­سەتتى. ەلىمىزدەگى جولاۋشى تا­­سىم­الى كولىك­­تەرىنىڭ بۇگىنگى تاڭدا 75%-ى

توز­عان نەمەسە قاۋىپسىزدىك نورماسىنا ساي­­كەس كەلمەيدى. ءۇش جىلعا دەيىنگى جاڭا اۆتو­بۋس­تار ۇلەسى 7 % عانا ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل زاۋىت ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن وتە قا­جەت­تى قۇرىلىم ەكەنى ءسوزسىز. كەلەشەكتە زاۋىت دامۋىنا كەدەرگى بولاتىن ۇلكەن ما­سەلە بار. بۇل – جۇمىسشى كادرمەن قام­تام­اسىز ەتۋ. مىنە, وسى ماسەلەدە جاپپاي اتسالىسىپ, كومەكتەسۋ كەرەك. ويت­كەنى ءىس تەتىگىن كادرلار شەشەدى. پرەزيدەنت ەڭبەك ادامىن تاربيەلەۋ, جاستارعا مامان­دىق الىپ, ەڭبەككە ارالاسۋ تۋرالى ءجيى ايتىپ ءجۇر. كەشەگى وبلىس اكتيۆىمەن كەزدەسۋىندە دە ەڭبەك نارىعىنداعى ەڭبەك ادامىن تاربيەلەۋ, جاستاردى ەڭبەككە تارتۋ تۋرالى تاعى باسا ايتتى. بۇل ارادا زاۋىتتىڭ نەمەسە اكىمدىكتىڭ جەكە شەشە المايتىنى – تۇرعىن ءۇي ماسەلەسى. رتي شاعىن اۋدانىنداعى اكىمدىكتىڭ جوندەپ جاتقان 4-5 ءۇيى, زاۋىتتىڭ سالىپ جاتقان جاتاقحاناسى پروبلەمانى تۇبەگەيلى شەشپەيدى. سول سەبەپتى زاۋىت باسشىلىعىنا, جۇمىسقا تۇرۋشىلارعا 5 ملن تەڭگە قايتارىمدى نەسيە بەرىپ, تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ۇسىنىلدى. بۇل وبلىستا ءبىرىنشى رەت باستالعان, كەشە پرەزيدەنتتىڭ ءوزى ماقۇلداپ, قولداۋ كورسەتكەن, قاراعاندى وبلىسىنىڭ «جاس­تار يپوتەكاسى» باستاماسىن بۇكىل رەسپۋب­ليكاعا تاراتۋ تۋرالى تاپسىرماسىنا ۇنقوسۋ بولماق. زاۋىت باسشىلىعى بۇل ۇسىنىستى قاراستىراتىندارىن ايتتى, – دەيدى نيقانباي ومارحانوۆ.

زاۋىت باسشىسى ارعۇلان مايكونوۆتىڭ ايتۋىنشا, زاۋىتتىڭ جوبالىق قۋاتى جىلىنا ءارتۇرلى ماركاداعى 1 200 بىرلىك اۆتوبۋس قۇراستىرۋعا جەتەدى. زاۋىت تولىق جوبالىق قۋاتىنا 2023 جىلى شىعۋدى كوزدەيدى. سوندا  تۇراقتى جۇمىس ورنىمەن 760  ادامدى قامتىماق.

– ەكى جىلدا 400-گە جۋىق اۆتوبۋس دايىنداپ, ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنە جىبەر­دىك. تاپسىرىسپەن جۇمىس ىستەيمىز. اۆتو­بۋ­ستى ونەركاسىپتى دامىتۋ قورىنىڭ قولداۋىمەن وتە ءتيىمدى شارتتاردا ليزينگكە الۋعا بولادى, – دەيدى QazTehna باس ديرەكتورى ارعۇلان مايكونوۆ.

ەكى زاۋىت ەڭسە تىكتەۋگە سەپ

يندۋستريالدى ايماقتا اشىلۋعا ءتيىس تاعى ەكى زاۋىت تا ءوڭىردىڭ ءورىسىن كەڭەيتەدى دەگەن سەنىم بار. ونىڭ ءبىرى – Silk Road Electronics زاۋىتى. زاۋىت تۇرمىستىق تەحنيكا بۇيىمدارىن شىعارۋدى ەكى جىلدان سوڭ باستاماق. اتاپ ايتقاندا, Artel برەندىمەن تەلەديدار, ەلەكتر سۋجىلىتقىش, شاڭسورعىش, ءاسۇي پليتاسى مەن جەلدەتكىش سەكىلدى تۇرمىستىق تەحنيكالار ساراندا جاسالعان ماركاسىمەن نارىققا شىعادى. جوبا جەتەكشىسى مۇحتار وماروۆ كاسىپورىن 1 ملن 100 مىڭ تۇرمىستىق تەحنيكا شىعارىپ, 1 500 جاڭا جۇمىس ورنىن ۇسىناتىنىن ايتادى. كاسىپورىن بۇگىندە ماماندارىن وقىتۋدى باستادى. زاۋىت ەسەبىنەن وزبەكستاندا ماماندار دايارلىقتان ءوتىپ جاتىر. سونىمەن قاتار Samsung, Indesit برەندتەرىمەن كەلىسسوزدەر قولعا الىنعان.

– تۇرمىستىق تەحنيكالارعا سۇرانىس جوعارى. بۇگىندە ءبارىن شەتەلدەن الۋعا ءماجبۇرمىز. زاۋىتتى تولىق ىسكە قوسساق, وندا يمپورتتىق ونىمدەردى ىعىستىرىپ, ىشكى سۇرانىستىڭ 25%-ىن قامتيمىز. ءارى باعاسى دا ارزانداۋ بولادى, – دەيدى زاۋىت باسشىسى مۇحتار وماروۆ.

ءۇشىنشى – KamaTyresKZ دوڭگەلەك زاۋىتى. جەڭىل جانە جەڭىل جۇك كولىكتەرىنە ارنالعان دوڭگەلەكتەر شىعارادى. جىل سوڭىنا دەيىن جۇمىسىن باستاۋ كوزدەلگەن. جوبالىق قۋاتى جىلىنا – 3,5 ملن دانا دوڭگەلەك. بۇل ارادا بيۋدجەتكە تۇسەر كىرىس تە كولەمدى, ياعني جىلىنا – 43 ملرد تەڭگە. 

زاۋىت جۇمىسىن ءۇش كەزەڭدە جۇرگىزبەك. ءبىرىنشى كەزەڭدە – جەڭىل جانە جەڭىل جۇك كولىكتەرىنە دوڭگەلەكتەر شىعارسا, ەكىنشى كەزەڭدە – ترانسپورتەر, كونۆەيەر لەنتاسى سياقتى رەزيناتەحنيكالىق بۇيىمدار,  ءۇشىنشى كەزەڭدە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ دوڭگەلەكتەرىن شىعارماق.

KamaTyresKZ ديرەكتورى الەكساندر سمىش­لياەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە,  ونىمگە سۇرا­­نىس بار. بۇيىرسا, جىلدىڭ سوڭىندا زاۋىت­تىڭ العاشقى ونىمدەرى نارىققا شىعادى.

ەسكى جۇرتقا ەل قونادى

سونىمەن, اتالعان ءۇش زاۋىت جۇمىسقا كىرىسىپ, جوبالىق قۋاتىنا شىققاندا 5 مىڭ جۇمىس ورنى پايدا بولادى. ال باس جوسپار بويىنشا مۇندا 17 مىڭ ادام تۇرماق. ول ءۇشىن ۇيلەر قالپىنا كەلتىرىلىپ, سۋ جۇيەسى دە تارتىلۋدا. جىلۋ بەرۋ جۇيەسىن جاڭارتۋ دا جوسپاردا تۇر. نەگىزى, ساران قالاسىنىڭ سوڭعى ءۇش جىلدا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى 260 پايىزعا ارتقانىن اتاپ وتكەن ءلازىم. 2022 جىلى 250 پاتەر بەرۋ كوزدەلگەن.

سوندىقتان, قاڭىراعان ۇيلەر قايتا جوندەلىپ, ەسكى جۇرتقا ەل قايتا قونار كۇن الىس ەمەس. ساراننىڭ ساعى ەندى قايتا سىنبايدى دەگەن ءۇمىت شوعى قايتا جاندى.

قاراعاندى وبلىسى