تۇقىم شارۋاشىلىعىنداعى تۇيتكىل

ارينە, ىشكى نارىقتاعى ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا الەمدىك وقيعالاردىڭ شيەلەنىسۋى دە اسەر ەتىپ جاتىر. اسىرەسە كورشى رەسەي مەن باتىس ەلدەرى اراسىنداعى اسكەري جانە ەكونوميكالىق تەكەتىرەس دۇنيە ءجۇزىنىڭ ساۋدا نارىعىنا كەرى ىقپالىن تيگىزۋدە. بۇدان ەكسپورتقا يەك ارتقان دامۋشى ەلدەر زارداپ شەگىپ وتىر. سونىڭ ءبىر كورىنىسىن استىق نارىعىنان بايقاۋعا بولادى. بۇل جەردە تەك نان جانە نان ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسى قينالىپ وتىرعان جوق, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بىرنەشە سالاسى تۇرالاۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر ەكەن. ماسەلەن «اتامەكەن» كاسىپ­كەر­لەر پالاتاسىنا شاعىمدانعان وتان­دىق وندىرىسشىلەر بيداي باعاسىنىڭ 40 پايىزعا دەيىن كۇرت وسۋىنەن ەلدە­گى ناۋبايحانالار عانا ەمەس, قۇس شار­ۋا­شى­لىعى دا زيان شەگىپ وتىر­عا­نىن ايتۋدا. بۇلارعا ءسۇت فەرماسىن اشىپ, ەت پەن ءسۇت دايىنداپ وتىرعان شارۋالار دا قوسىلىپ جاتىر.

– قۇس فابريكالارىنىڭ يەلەرى قازىر ۇلكەن ماسەلە كوتەرىپ وتىر. ويتكەنى بي­دايدىڭ باعاسى وسىدان 2 اپتا بۇ­رىن 120 تەڭگە بولسا, بۇگىندە 180 تەڭ­گەگە ءوسىپ كەتتى. بۇل پروب­لەما ءبىزدىڭ كا­سىپ­كەرلەردى قاتتى الاڭ­­دا­تۋ­دا. رەسەي 15 ناۋرىزدان باستاپ قانت پەن استىق ەكسپورتىنا تى­يىم سالدى. شەكتەۋ بىرنەشە ايعا جالعاسادى. مۇنداي شۇعىل شە­شىم­نەن ەلىمىزدىڭ ناۋبايحاناشىلارى شي­كىزات تاپشىلىعىنا ۇشىرادى. ەگەر ءبىز شەشىم قابىلداپ, ەكسپورت ما­سە­لەسىن ۋاقىتشا جاۋىپ, شەكتەيتىن بول­ساق, ىشكى نارىقتا باعا تۇسەدى. بۇ­گىندە قازاقستان ورتالىق ازيا ەل­دە­رى­نە استىق جەتكىزىپ وتىر. بىراق ءدال قازىرگى جاعدايدا وعان كۆوتا ەنگىزۋ نەمەسە تۇبەگەيلى تىيىم سالۋ قاجەت, – دەيدى «اتامەكەن» ۇلتتىق پالاتاسى باسقارما توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ناريمان ابىلشايىقوۆ.

الايدا بۇل ەلدەگى استىق ونىمدەرى­نىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ مەن ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنىڭ الدىن الاتىن جول ەمەس. ماسەلەنى ارىدەن قوزعاپ, ناقتى جۇمىس ىستەلمەي ىلگەرى باسۋىمىز قيىن. مۇنى كۇنى كەشە الماتى وبلىسىنا جۇمىس ساپارىمەن كەلىپ, تۇقىم شارۋاشىلىعىنا ارنالعان جيىنعا قاتىسقان سەناتور اقىلبەك كۇرىشباەۆ ايتتى.

– وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى باعاسىنىڭ جوعارى بولۋى دەلدالداردىڭ كوپتىگىنەن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ونىمدەردىڭ وزىن­دىك قۇنىنىڭ جوعارى بولۋىنا دا بايلانىستى. تابيعي-كليماتتىق جاع­داي­لارى بىردەي ەلدەرگە قاراعاندا قازاق­ستاندا اۋىل شارۋاشىلىعى دا­قىل­دارىنىڭ ونىمدىلىگى الدەقايدا تو­مەن. بىزدەگى ونىمدىلىگى جوعارى جانە قۇر­عاقشىلىققا ءتوزىمدى سورتتار مەن بۋدانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى – وسىنىڭ باستى سەبەبى دەپ سانايمىن, – دەدى سەناتور اقىلبەك كۇرىشباەۆ.

الماتى وبلىسىنىڭ ىرگەلى اۋىلىن­­دا ورنالاسقان قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتىندا وتكەن كەزدەسۋ بارىسىندا وتاندىق جانە شەتەلدىك جەتەكشى عالىمدار ەلىمىزدەگى سەلەكتسيا مەن تۇقىم شارۋاشىلىعىن جەدەل دامىتۋ ءۇشىن قانداي شارالار قولدانۋ كەرەكتىگىن دە تالقىلادى. ساراپشىلار شەتەلدىك ۇزدىك سەلەكتسيالىق جاڭا­لىق­تاردى ترانسفەرتتەۋ جانە بەيىم­دەۋگە بايلانىستى ەلىمىزدىڭ سولتۇس­تى­گىندە – باراەۆ اتىنداعى استىق شارۋا­شىلىعىنىڭ عوو بازاسىندا جانە وڭتۇستىگىندە – قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتىنىڭ بازاسىندا قا­زىر­گى زامانعى جانە مولەكۋليارلىق بيولوگيا ادىستەرى نەگىزىندە وتاندىق سورتتار مەن بۋدان شىعاراتىن ەكى سەلەك­تسيالىق ورتالىقتى جەدەل تۇردە قۇرۋ­دى ۇسىندى.

جيىندا ەلىمىزدىڭ تۇقىم شارۋاشى­لى­عى تىعىرىققا تىرەلىپ تۇرعانى دا ايتىلدى. عالىم, سەناتور اقىلبەك كۇرىش­باەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ۋا­قىت­تا قولدانىستاعى سورتتىق تۇقىم­دار­دىڭ 60 پايىزى, ال بىرقاتار اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ 100 پايىزى شەتەلدەن, كوبىنەسە رەسەيدەن اكەلىنەدى ەكەن. سايكەسىنشە, بۇل ەل­دە­گى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر تون­دى­رەتىن جاعداي.

– سانكتسيالىق تەكەتىرەستىڭ قازىرگى جاعدايىندا ارىپتەستەرىمىز سۇرىپتىق تۇقىم ەكسپورتىن توقتاتاتىن بولسا, وندا قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋا­شى­لىعى ساپالى تۇقىم ماتەريالىنسىز قالۋى مۇمكىن. وتاندىق تۇقىم شارۋا­شى­لىعىندا قالىپتاسقان جاعدايدان شىعۋدىڭ جالعىز جولى – قازىرگى زا­مانعى سەلەكتسيالىق ورتالىق قۇرۋ. جوعارى ءونىمدى جانە قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى, جەرگىلىكتى اۋا رايىنا بەيىم­دەلگەن ءوزىمىزدىڭ سورتتارمەن اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىندەگى تۇراق­تى­لىق پەن ونىمدىلىكتى ارتتىرۋدا اي­تار­لىقتاي سەرپىلىس جاساي الامىز. وتاندىق عالىمدار شەتەلدىك ارىپ­تەس­تەر­مەن بىرلەسە وتىرىپ, ۇكىمەت تاراپىنان ءتيىستى مەملەكەتتىك قولداۋدى تالاپ ەتەتىن سەلەكتسيالىق ورتالىقتار قۇرۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋگە دا­يىن, – دەدى جيىنداعى سوزىندە سەنات دەپۋتاتى.

الماتى وبلىسى