اۋەزوۆ جانە ۇلت وركەنيەتى

الدىمەن اباي وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلان ۇرانحاەۆ باستاعان ەلىمىزدىڭ زيا­لى قاۋىم وكىلدەرى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى الاڭ­دا ايالداپ, جازۋشىنىڭ ەسكەرت­كىش­تە­رى­نە گۇل شوقتارىن قويىپ, رۋحىنا تاعزىم ەتتى.

تۇعىرى بيىك تۇلعانىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي قالاداعى شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىندە وتاندىق ادە­بيەت پەن رۋحانياتتىڭ كورنەكتى وكىلدەرى «مۇحتار اۋەزوۆ جانە ۇلت وركەنيەتى» اتتى حا­لىق­ارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كون­فەرەن­تسيادا باس قوستى.

القالى باسقوسۋدا بەلگىلى اۋەزوۆ­تا­نۋشى عالىمدار, مەملەكەت جانە قو­عام قايراتكەرلەرى, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەس­سورلىق-وقىتۋشىلار قۇرامى, وب­لىس­تىق اكىمدىك پەن ءماسليحات وكىلدەرى, سون­داي-اق نيدەرلاندى, تۇركيا, قىتاي جانە وز­بەكس­تاننان كەلگەن عالىمدار م.اۋە­زوۆ­تىڭ كەمەڭگەرلىگى مەن قازاق جانە الەم ادە­بيەتىندەگى اۋدارما ماسەلەسى جايلى وي ءور­بىتىپ, جازۋشىنىڭ دارالىعىن تانىتۋدىڭ جانە رۋحاني مۇ­را­سىن ناسيحاتتاۋدىڭ تىڭ جولدارىن پىسىقتادى.

عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك, ابايتانۋشى عالىم, مەم­­لەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى عاري­فوللا ەسىم مەن تاشكەنتتەگى الىشەر ناۋاي اتىن­داعى وزبەك ءتىلى مەن ادەبيەتى مەم­­­لە­­­كەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ابدۋللا ۋلۋگوۆ م.اۋەزوۆتىڭ ۇلى­لار ەلىن­­دەگى ورنى مەن ەلىمىزدىڭ وركەن­دەپ دا­مۋى­نا قوسقان ۇلەسى جايلى توق­تا­لىپ, كون­فە­­رەنتسيانىڭ تابىستى وتۋىنە تىلەكتەرىن جەت­كىزدى.

«اباي, شاكارىم جانە مۇحتار اۋەزوۆ­تىڭ شىعارمالارى ارقىلى جەتكەن قازاقتىڭ كوركەم, ادەبي ءتىلى – سەمەي وڭىرىندە ساق­تال­عانى كۇمانسىز. سوندىقتان دا تاعى­لى­مى مول القالى جيىننىڭ شاكارىم ۋني­ۆەر­سيتەتىندە ءوتۋى زاڭدى», دەدى مينيستر س.نۇربەك.

قاتىسۋشىلار اۋەزوۆتىڭ الەمىنە بوي­لاعان كەز كەلگەن ادام ز ۇلىمدىقتان ادا, ادامگەرشىلىكتى تۋ ەتەتىن كەمەل تۇلعا بولىپ قالىپتاساتىنىن ايتتى.

«وقۋ ورنىمىزدىڭ ميسسياسى – ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى بويىنا سىڭىرگەن بىلىكتى ماماندى دايارلاۋمەن بىرگە اباي اڭساعان, اۋەزوۆ ارمانداعان تولىق ادام, كەمەل تۇلعانى قالىپتاستىرۋ.

اباي الەمىنە قانىققان ءاربىر ستۋدەنت ابايتانۋشى, مۇحتارتانۋشى بولىپ كەتپەيتىن دە شىعار, بىراق ىزگىلىككە شا­قىر­عان تۇلعالار ءسوزى كەز كەلگەن جاستىڭ جۇ­رەگىنە تۇنسا – وندا ءبىزدىڭ ماقسا­تى­مىزدىڭ ورىندالعانى», دەدى Shakarim University باسقارما توراعاسى باۋىرجان ەردەمبەكوۆ.

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋني­­ۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, بەلگىلى عا­لىم دانداي ىسقاق ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قازىر وزەكتى بولىپ تۇرعان ادامي كاپيتال ماسەلەسىن شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولى مۇحتارداي الاش ارداقتىلارىنىڭ مادە­ني مۇراسىندا جاتىر. تەك سول مۇرانى زەرتتەۋگە تىڭ كوزقاراسپەن كەلىپ, زاڭعار تۇل­عا­­لارىمىزدىڭ ەڭبەگى مەيلىنشە لايىقتى دەڭ­گەيدە ناسيحاتتالسا يگى.

«بىرىنشىدەن, ادام كاپيتالى مىقتى بولۋ كەرەك. ادام كاپيتالىن دامىتساق, ماتەريالدىق ءارى رۋحاني جەتىستىكتەرىمىز ەسەلەي تۇسەرى انىق. تۇركى حالىقتار ىشىندە قازاقتاردىڭ اراسىندا دا ادامي رەسۋرستىڭ الەۋەتى زور. البەتتە, كەيبىر باعىتتاردا تىڭ­نان تۇرەن سالۋعا تۋرا كەلەدى.

حالقىمىزدىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋى ىقىلىم زامانداردان, كۇلتەگىن, مايقى بي, اسان قايعىلاردان باستاۋ الىپ, حاكىم ابايدىڭ داۋىرىندە شىرقاۋ شىڭعا جەتكەن سىندى. ال ءاليحان بوكەيحان جانە مۇحتار اۋەزوۆتەي الاش ازاماتتارى ونى ءبىلىم مەن عىلىمعا اينالدىرىپ, ۇلتتىق يدەولوگيا­مىزدى قالىپتاستىرۋعا سۇبەلى ۇلەستەرىن قوستى», دەدى د.ىسقاق ۇلى.

قازاق ادەبيەتىنىڭ الەمدىك ارەناعا كە­ڭىنەن تارالۋىنا باۋىرلاس تۇرىك اعايىن­داردىڭ دا اتسالىسىپ كەلە جات­قانىن ايتا كەتكەن ورىندى. ماسەلەن, كاس­تا­مونۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ورحان سويلەمەز اباي مەن مۇحتاردىڭ شىعار­ما­لارىن تۇرىك جانە اعىلشىن تىلدەرىنە اۋدارىپ, ونىڭ ءبىرازى باتىس باسىلىمدارىنان كورىنىس تاپقان.

«وسىدان 30 جىل بۇرىن اقش-تاعى كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىندە دوكتورانتۋرادا وقىپ جۇرگەن كەزىمدە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىنىڭ تارجىمالانعان نۇسقاسى قولىم تۇسكەن بولاتىن. ودان بۇرىن ايگىلى اكادەميك, عالىم راحمانقۇل بەردىباي ۇلىنىڭ شاكىرتى اتانىپ, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنە دەگەن قۇشتارلىعىم ارتقان ەدى. «اباي جولى» رومانى ماعان كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىندە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيامدى قورعاۋعا وڭ ىقپالىن تيگىزدى. ديسسەرتاتسيامنىڭ تاقىرىبى «قا­زا­ق­تىڭ مادەني بىرەگەيلىگىن ساقتاۋ» دەپ اتالدى.

تاياۋ كەلەشەكتە تۇركى حالىقتارىنىڭ ىنتىماق-بىرلىگى بۇگىنگىدەن دە نىعايىپ, ونىڭ جەمىسىن ۇرپاقتارىمىز كورەدى دەگەن ۇمىتتەمىن», دەدى و.سويلەمەز.

بۇدان بولەك پروفەسسور اراپ ەس­پەنبەتوۆ «مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءبىر ماقا­لاسى حاقىندا», دوتسەنت جاندوس اۋباكىر «مۇحتار اۋەزوۆتىڭ دارالىعى», س.امان­جولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ پروفەسسورى ايجان قار­تاەۆا «مۇحتار اۋەزوۆ مۇراسىنداعى تۇركى الەمى» عىلىمي تۇجىرىمداسىن كوپ­شىلىككە ۇسىندى. 

كونفەرەنتسيا اياسىندا قاتىسۋشىلار جازۋشىنىڭ ادەبي مەكتەبى, ءوزى نەگىزىن قالاعان «اباي» جۋرنالىنىڭ بۇگىنگى تاعدىرى, عىلىمي ءومىربايانى, ۇلتتىق قۇن­دى­لىق, انا ءتىلى, اۋەزوۆ شىعارمالارىن ساح­­نالاندىرۋ ماسەلەلەرى توڭىرەگىندە پىكىر الماستى.

سونىمەن قاتار جيىندا الەمدىك دەڭ­­گەي­­­دەگى مونۋمەنتالدى ونەر تۋىندى­لارىن اۋەزوۆتىڭ كوركەم شىعار­ما­لا­­رىن­داعى كەيىپكەرلەرگە ارنالعان كوم­پوزيتسيالىق ەسكەرتكىشتەر مەن IT ونىم­­دەر, انيماتسيالىق تۋىندىلارىن جاساۋ كەرەكتىگى ايتىلدى.

ارمەن قاراي مەرەيتويلىق ءىس-شارالار لەگى زاڭعار جازۋشىنىڭ تۋعان جەرى اباي اۋدانىندا جالعاسىن تاپتى. مارتەبەلى مەيماندار م.اۋەزوۆتىڭ اكە-شەشەسى ومارحان مەن نۇرجامالدىڭ كەسەنەسىنە بارىپ قۇران باعىشتاپ, رۋحىنا تاعزىم ەتتى.

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, ۇلتتىق عى­لىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ەرلان سىدىقوۆ بۇل مەرەيتوي پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «جاڭا قازاقستان» تۇجىرىمداماسى اياسىندا اشىلعان اباي وبلىسىندا ءوتىپ جاتقان العاشقى حالىق­ارالىق دەڭگەيدەگى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ, مادە­نيەت پەن رۋحانياتتىڭ توعىسقان تويى ەكەنىن جەتكىزدى.

ء«بىز تۇرعان قاسيەتتى ولكەنى ەل تاريحىن­دا مارتەبەسى ەرەكشە, تىپتەن قۇت قون­عان ىرىستى, بەرەكەلى توپىراق دەپ ءاربىر قازاق ماق­تانىشپەن ايتادى. ويتكەنى اباي ءوڭىرى ءدۇيىم قازاققا اقىل ايتقان ابىز انەت بابانىڭ, كەمەڭگەر كەڭگىرباي ءبيدىڭ, مارعاسقا ماماي, قول باستاعان توقتامىس باتىرلاردىڭ, سونىمەن بىرگە قۇدىرەتتى قۇنانباي سىندى سۇڭعىلا اعا سۇلتاننىڭ ءىزى قالعان كيەلى مەكەن. قازاقتىڭ باس اقىنى حاكىم اباي وسى شىڭعىستاۋ باۋىرىنداعى اقشوقى مەن جيدەبايدا وتىرىپ كۇللى الەمگە «ادامزاتتىڭ ءبارىن, ءسۇي باۋىرىم دەپ» دەگەن ساۋلەلى ءسوزىن شاشتى. ال دالا دا­نىشپانى اتانعان شاكارىم بابامىز دا وسى ولكەدە كەلەشەكتىڭ ويىن اشىپ, ءوزىنىڭ تانىمى تەرەڭ تاريحي-فيلوسوفيالىق ەڭبەكتەرىن جازعانى بارشاڭىزعا ايان. ابايدىڭ اقىندىق ءداستۇرىن جالعاستىرعان كوكباي, اقىلباي, ماعاۋيا, تۋراعۇلدىڭ دا ەلگە بەلگىلى مۇرالارى وسى وڭىردە دۇ­نيەگە كەلدى.

«مۇڭلى قوڭىر تۋعان انام, تۋعان جەرىم ءبورىلى» دەپ ءوزى جازعانداي, اياققاراعاندا كىندىك قانى تامىپ, بورىلىدە بالالىق بال­داۋرەنى وتكەن مۇحتار ومارحان ۇلى اۋە­زوۆ­تىڭ ەل تاريحىنداعى ورىنى اي­رىقشا. حح عاسىردا قازاقتى الەمگە تانىت­قان ەكى تۇلعا بولسا, سونىڭ ءبىرى – مۇحتار ومار­حان ۇلى.

اباي مەن مۇحتار ەگىز ۇعىم. مۇحاڭنىڭ باسقا دا كوركەم شىعارمالارى مەن عىلى­مي زەرتتەۋلەرىن بىلاي قويعاندا, تەك اباي تاقىرىبىنىڭ ءوزى ونىڭ دارالىعىن اي­قىنداپ بەرەدى. وزدەرىڭىز جاقسى بىلە­تىن­دەي, مۇحاڭ ەل تاريحىندا كوپتەگەن العاش­قى باستامانىڭ نەگىزىن قالادى. سەمەيدە قۇرىلعان «يارىش» فۋتبول كومانداسى, ويقۇدىقتا قويىلعان «ەڭلىك-كەبەك» سپەكتاكلى, جۇسىپبەك ايماۋىت­ ۇلى­مەن بىرگە شىعارعان «اباي» جۋرنالى, العاشقى ادەبي «اباي» مۋزەيىنىڭ اشىلۋىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى اۋەزوۆتىڭ جان-جاقتىلىعىن ايعاقتايدى», دەدى ە.سىدىقوۆ.

اباي اۋدانىندا جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر مەن اۋدان حالقىنىڭ قولداۋىمەن كەڭ­گىرباي بيگە ەسكەرتكىش ورناتىلدى. سونداي-اق «ەڭلىك-كەبەك» كەسەنەسىنە دە جوندەۋ جۇر­­گىزىلگەنىن ايتا كەتكەن ءجون.

ۇلى تۇلعانىڭ مەرەيتويىنا بايلا­نىس­تى قاراۋىلدا قازاق كۇرەسىنەن ءدۇبىرلى سايىس ۇيىمداستىرىلىپ, الامان بايگە مەن جورعا جارىستا ناعىز تۇلپارلار انىق­تال­دى. بۇدان سوڭ مەرەكەلىك ءىس-شارالار كون­فەرەنتسيا, فۋتبول سايىسى جانە گالا كونتسەرتپەن تۇيىندەلدى.

اباي وبلىسى