قازاق دالاسىنىڭ تىلسىمى ءالى تولىق اشىلعان جوق. تالاي سىر مەن قۇپيانى بۇگىپ جاتقان قورعان كوپ. ەلدىڭ باتىس قيىرىنداعى اتىراۋ وبلىسىنىڭ قىزىلقوعا, قۇرمانعازى, ماحامبەت اۋداندارىندا كونە تاريحتان سىر شەرتەتىن كومبەلەر تابىلىپ جاتىر.
ماسەلەن, بىلتىر وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى قۇرمانعازى اۋدانىنداعى اسان اۋىلىنان وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي 22,5 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى قىرىقوبا, بالقۇدىق اۋىلى ماڭىنداعى بالقۇدىق-1 قورعاندار كەشەنىن زەرتتەدى. قىرىقوبا اتالاتىن بيىك توبەدە ءارتۇرلى كولەمدەگى 56 قورعان بار. مۇنداعى قورعانداردىڭ بيىكتىگى 1-دەن 2 مەترگە دەيىن, ديامەترى 30-60 مەتر ارالىعىن قۇرايدى. وبالار باتىس-شىعىس باعىتىندا ۇزىندىعى – 1 600, ەنى 300 مەتر الاڭدا تىزبەكتەلىپ جايعاسقان.
قورعانداردىڭ ۇستىڭگى بولىگىنەن شامامەن IX-XI عاسىرلاردا سولتۇستىك كاسپي ماڭىن مەكەن ەتكەن كوشپەلى تايپالارعا, استىڭعى بولىگىنەن قولا ءداۋىرى مەن ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءىى عاسىرداعى ەرتە تەمىر داۋىرىنە تيەسىلى تاريحي قۇندىلىقتار تابىلدى. ونىڭ ىشىندە قاتتى توتىققان قولا مەن تەمىر جەبە ۇشتارى, كەزدىك بولىگى, قىش ىدىستار, ءتۇرلى ءتۇستى مەتالدان جاسالعان التىن, كۇمىس اشەكەيلەر بار.
ال بالقۇدىق اۋىلىنان وڭتۇستىككە قاراي 3 شاقىرىم قاشىقتىقتا قورعاندار شىعىستان-باتىسقا قاراي قاتارلاسا ورنالاسقان. مۇندا ديامەترى – 12-70, بيىكتىگى – 0,5 جانە 1,6 مەتر ارالىعىنداعى ءۇش قورعان قازىلدى. قورعاندار سازدى-قۇمدى توپىراقتان ۇيىلگەن. ارحەولوگيالىق قازبا كەزىندە تابىلعان بەلبەۋگە التىن, كۇمىس جالاتىلعان 60 دانا مەتالل جاپسىرىلعان. بەلبەۋدىڭ توعالارى, سالپىنشاقتارى وتە جاقسى ساقتالعان. قورعانداعى مۇردەنىڭ وڭ جاق بەل تۇسىندا قورامسا, تەمىر جەبەلەرى, سول جاق تىزەسى مەن كەۋدە تۇسىندا شەڭبەر پىشىنىندەگى مەتالدار بار. ال وكشەدەن تىزەگە دەيىنگى ارالىقتا سىرتىنا مەتالل جاپسىرىلعان قايىستان جاسالعان ماتەريال, قىش ىدىس, مونشاقتار تابىلدى. قويدىڭ 4 اسىعى شىققان.
ارحەولوگتەر قىش ىدىستاردىڭ جاسالۋ تەحنولوگياسىنا, ورنەكتەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. ويتكەنى بۇرىن تۇرعىندار وسىنداي بۇيىمداردى كەزدەيسوق تاۋىپ الىپ, جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى ماقسوت جولجانوۆقا تاپسىرعان ەكەن. قازىر سول بۇيىمدار قۇرمانعازى اۋداندىق مۋزەيى قورىندا ساقتاۋلى تۇر. سوڭعى تابىلعان قىش ىدىستاردىڭ سول بۇيىمدارمەن ۇقساستىعىنا قاراعاندا, بۇل قۇندىلىقتاردىڭ IX-XI عاسىرلاردا سولتۇستىك كاسپي ماڭىن مەكەن ەتكەن كوشپەلى تايپالارعا تيەسىلى ەكەنىن دالەلدەۋدە سەپتىگىن تيگىزۋى مۇمكىن. ال قولا جاپسىرما, قولا بەلدىك توعاسى, ورنەكتى وڭدەلگەن سۇيەكتەر, پىشاق تارىزدەس قۇرال, تەمىر جەبە ۇشتارى, سۇيەك قاسىق, ۇرشىق تاس, راسىمدىك قىش ىدىس, قولا اينا, تەمىر پىشاق ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءىى عاسىرداعى ەرتە تەمىر داۋىرىنە جاتادى.
بۇدان ءبىر اي بۇرىن قىزىلقوعا اۋدانىندا ورنالاسقان ساعىز اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى «تاسقارا» قورعانىنان بالبالتاس تابىلدى. ارحەولوگتەر بالبالتاستى شامامەن ءىح-ءحى عاسىرعا تيەسىلى دەگەن بولجام جاساپ وتىر. مۇنايلى وڭىردە بۇرىن كەزدەسپەگەن, ارحەولوگيالىق ولجا سانالاتىن بالبال تاستىڭ بيىكتىگى – 1 مەتر 20 سم, ال ەنى – 50 سم.
– بالبالتاستى وعىز-قىپشاق داۋىرىنەن قالعان دەپ بولجاۋعا بولادى. كونە تۇركى عۇرپىنان سىر شەرتەتىن كونە جادىگەرمەن بىرگە تابىنۋعا ارنالعان قۇرالدار تابىلىپ وتىر. مۇنداي بالبالتاستار IX عاسىردان باستاپ يسلام ءدىنى تاراۋىنا بايلانىستى دالامىزدان جويىلىپ كەتكەن. ويتكەنى يسلام دىنىندە ادام بەينەسىن سالۋعا رۇقسات ەتىلمەيدى, – دەيدى تاريح ماگيسترى سەيىلحان ميراش.
وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ جانىنان قۇرىلعان ەكسپەديتسيا قىزىلقوعا اۋدانىنداعى ميالى اۋىلىنان 6 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان №3, 4 جانە 5-قورعاندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدى. قازبا جۇمىستارىنا ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ دوكتورانتى ەردەن ورالباي جەتەكشىلىك ەتتى. مۋزەيدەگى ارحەولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ايدوس قالشاباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازبا جۇرگىزىلگەن قورعاندار ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى VI-IV عاسىرلارداعى ساۆرومات-سارمات داۋىرىنە جاتادى. قازبا كەزىندە №3 قورعاننىڭ ورتالىق جەرلەۋ ورنى تونالعانى انىقتالدى. ودان ءارتۇرلى تۇستەگى مونشاق تىزبەسى, قايراق تاس, ال ادام جەرلەنبەگەن بوس قابىردەن (كەنوتاف) تەمىر قانجار (اقيناق) شىققان. ءجاسوسپىرىم جەرلەنگەن قابىرگە 2 قىش ىدىس قويىلعان. ال №4 قورعاندى زەرتتەۋ كەزىندە ەكى ادامنىڭ شاشىلعان سۇيەگى مەن بىرقاتار قولا جەبە تابىلعان. ءبىر تاڭدانىس تۋدىراتىن جايت, اتالعان قابىردەگى ءبىر ادامنىڭ ۇستىنگى تىستەرى تولىق ساقتالىپتى.
قوسالقى قابىردىڭ بىرىنە جاس قىز ەتپەتىنەن جاتقىزىلىپ, ەكى قولى بۇگىلگەن كۇيدە جەرلەنگەن. تاعى ءبىر قابىردەن جاۋىنگەر سۇيەگى شىققان. ونىڭ جامباس سۇيەگىنىڭ جوعارعى جاعىندا تەمىر قانجار (اقيناق) قويىلعان. سول اياعىنىڭ استىڭعى جاق سىرتىندا 20-دان اسا اعاش سابى ساقتالعان قولا جەبە, تاس قايراق, ورنەكتەلگەن سۇيەك, قابان تىسىنەن جاسالعان بويتۇمارى بار اشەكەيلەر كومىلگەن. قورعانداعى ءبىر قابىرگە ايەل جەرلەنگەن ەكەن. ونىڭ جانىنان بەتىنە سارى ءتۇستى مەتالل جالاتىلعان تۇتقاسى بار قولا اينا, قولا ءبىز قويىلعان. مۇردەنىڭ ەكى قولىنىڭ بىلەك تۇسىندا تەمىر بىلەزىك, موينىندا شار ءتارىزدى پىشىندەردەن قۇرالعان التىن القا بولعان. اياق جاعىندا ۇساق مالدىڭ جىلىكتەرى مەن قابىرعالارى, تەمىر پىشاق بار.
– قازاقستان اۋماعىنداعى قورعانداردىڭ 95 پايىزى وتكەن عاسىردا تونالعان. قورعانداردى توناۋشىلار, اسىرەسە باسقارۋشىلىق, جاۋىنگەرلىك قابىلەتىمەن, بايلىعىمەن تانىمال بولعان ادامدار جەرلەنەتىن ورتالىق بولىگىن «تازالاپ» كەتەدى. ال ارحەولوگتەر قازبا جۇمىستارى كەزىندە قورعاننىڭ شەتكى بولىگىنەن باعالى جادىگەرلەردى تاۋىپ ءجۇر. ماسەلەن, قىزىلقوعا اۋدانىنداعى قورعاننان التىن اشەكەيلەرىمەن, التىن جالاتىلعان ايناسىمەن جەرلەنگەن ايەلدىڭ تابىلعانىن ۇلكەن ولجا دەي الامىز. ءدال وسى اۋداندا سىرى اشىلماعان 18 قورعان تابىلدى. كەيىن ونىڭ سانى بۇدان دا كوپ ەكەنى انىقتالدى. بىراق ونىڭ كوبى جەر رەلەفىمەن بىردەي بولىپ, تەگىستەلىپ قالعان, – دەيدى مۋزەيدىڭ كىشى عىلىمي قىزمەتكەرى ەرلان تلەكقابىلوۆ.
وتكەن جىلى ماحامبەت اۋدانىنداعى سارايشىق اۋىلىنان 15 شاقىرىم قاشىقتىقتا قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. سول كەزدە جەبە ۇشتارى, اينا, كەراميكا سىنىقتارى, تيىن ساقتايتىن شاعىن قۇمىرا, وزبەك حان تۇسىنداعى تەڭگەلەر مەن مونەتالار تابىلعان ەدى. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, اششىساي وزەنىنىڭ جاعاسىندا كەرۋەن سارايى, حالىق تۇراتىن تۇتاس ءبىر ەلدى مەكەن بولعان.
ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماماندارى جالعاستىرعان بيىلعى قازبا جۇمىستارىنا ورتاعاسىرلىق سارايشىق قالاشىعىندا جۇرگىزگەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنا وبلىس اكىمدىگى قولداۋ ءبىلدىردى. ارحەولوگ امانگەلدى زاينوۆتىڭ ايتۋىنشا, وبلىستىق مادەنيەت, مۇراعاتتار جانە قۇجاتتامالار باسقارماسىنا قاراستى تاريحي-مادەني مۇرانى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ تاپسىرىسىمەن قولعا الىنعان جۇمىس كەزىندە كولەمى 600 شارشى مەتر, تەرەڭدەگى 2 مەتر جەر اۋماعى زەرتتەلدى.
ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى ناتيجەلى بولدى. ورتاعاسىرلىق قالانىڭ تۇرعىن جايلارى, كارىز جۇيەسى, كەراميكالىق ىدىستار, مونشاقتار, وڭدەلگەن سۇيەكتەر, ديىرمەن, ۇرشىق پەن قايراقتىڭ تاستارى, تەمىر بۇيىمدار فراگمەنتتەرى, تۇرعىن ۇيلەردىڭ جىلۋ جۇيەسى تابىلدى.
– قازبا ورنىنان ءحىV عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنا, التىن وردا داۋىرىنە سايكەس كەلەتىن كۇمىس, مىس تيىندار كومبەسىنە كەزىكتىك. كومبەدەن 200-گە جۋىق كۇمىس, 50-گە جۋىق مىس تيىن شىقتى. بۇل تيىندار التىن وردا داۋىرىندە, جانىبەك پەن ازيز-شەيح حانداردىڭ تۇسىندا سوعىلعانى انىقتالىپ وتىر, – دەيدى ارحەولوگ امانگەلدى زاينوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ورتا عاسىرداعى سارايشىق قالاشىعىنا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى 15 ماۋسىمدا باستالىپ, ءبىر ايعا سوزىلعان. ءۇي جانۋارلارىنىڭ سۇيەكتەرى مەن بالىق قالدىقتارى, وزگە دە ارتەفاكتىلەردىڭ ناقتى دەرەگى لابوراتوريالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلگەننەن كەيىن بەلگىلى بولادى.
اتىراۋ وبلىسى