پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەلدەگى قانت تاپشىلىعى ماسەلەسىنە توقتالىپ, وسىعان دەيىن پايدالانۋعا بەرىلگەن جەتى قانت زاۋىتىنىڭ تورتەۋى عانا جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن سىنعا الدى. سونداي-اق قانت نارىعىنداعى قازىرگى جاعداي مەملەكەتتىڭ ۇستانىمىن قورعاماعانىن, ۇكىمەت تەز ارادا قانت ونەركاسىبىن دامىتۋدىڭ جەكە سالالىق جوباسىن ازىرلەۋى كەرەكتىگىن اشىپ ايتىپ, ناقتى تاپسىرمالار بەردى.
جوسپار قاعاز كۇيىندە قالدى
«ماقسات – يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ايتارلىقتاي تومەندەتۋ, ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋگە كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشۋ. بۇل سالاعا وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستورلار تاراپىنان قىزىعۋشىلىق ايتارلىقتاي جوعارى, تەك دۇرىس تاسىلدەر قاجەت. بۇل – ىشكى ساياسي ءمانى بار پرينتسيپتىك ماسەلە», دەپ اتاپ ءوتتى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتىڭ سىنىنان كەيىن 15 شىلدە كۇنى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بىرقاتار جۇيەلى جانە جەدەل شارالار قابىلداعانى بەلگىلى بولدى. مينيستر ەربول قاراشوكەەۆ جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە يمپورتتى الماستىرۋ ماسەلەسى كەشەندى تۇردە شەشىلەتىنىن, 2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ بويىنشا 295 ملرد تەڭگەگە 237 ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قانت سالاسىن دامىتۋ جونىندەگى كەشەندى جوسپار ازىرلەنىپ, مەملەكەتتىك رەتتەۋ مەن قولداۋ شارالارى كۇشەيتىلەدى. «اق قانت يمپورتىنىڭ جانە قۇراق قانت شيكىزاتىنىڭ وڭدەۋ كولەمى ۇلعايتىلادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ىشكى نارىقتاعى باعالاردى تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, «اينالىم سحەماسى» شەڭبەرىندە, ونىڭ ىشىندە فورۆاردتىق كەلىسىمشارتتار تەتىگىن دامىتۋ جونىندەگى جۇمىستى جانداندىرۋ جولىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردى قارجىلاندىرۋدىڭ باسىمدىعى ماسەلەسى پىسىقتالادى», دەدى ە.قاراشوكەەۆ.
جالپى, اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا 2021 جىلى قانت قىزىلشاسى القابىن 32 مىڭ گەكتارعا دەيىن جەتكىزۋ, ءونىم كولەمىن 1 ملن تونناعا ءوسىرۋ جوسپارلانعان بولاتىن. ەگەر بۇل باعدارلاما ورىندالعاندا ىشكى نارىقتى وتاندىق شيكىزاتتان الىنعان قانتپەن تولتىرۋ ماسەلەسى شەشىلگەن بولار ەدى. بىراق مۇنىڭ ءبارى قاعازداعى جوسپار بولىپ قالدى. حالىققا ۇكىمەتتىڭ جوسپارىنداعى ەمەس, دۇكەن سورەلەرىندەگى, باعاسى حالىققا قولجەتىمدى قانت كەرەك.
ساراپشىلار ءبىر جىلدا 450-500 مىڭ توننا قانت تۇتىناتىن قازاقتىڭ ىشكى نارىعى وداقتاعى وزگە ەلدەر, اتاپ ايتقاندا رەسەي مەن بەلارۋس ءۇشىن كوزدىڭ قۇرتىنا اينالعانىن تالاي ايتىپ كەلەدى. وسىدان ءتورت جىل بۇرىن 2018 جىلى رەسەي ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ كوميسسياسىنا قانت يمپورتىن شەكتەۋ تۋرالى ۇسىنىس ءتۇسىردى. 2019 جىلدىڭ العاشقى ايىندا رەسەي ۆيتسە-پرەمەرى ءارى قارجى ءمينيسترى انتون سيلۋانوۆ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق كوميسسياسى مەن كەڭەسىنەن قازاقستانعا قانت يمپورتتاۋعا بەرىلگەن جەڭىلدىكتى الىپ تاستاۋدى سۇرادى. سالىستىرمالى تۇردە ايتار بولساق, كورشىلەس رەسەيدە ءبىر جىلدا ورتا ەسەپپەن 6 ملن, ال بەلارۋس 4 ملن توننا قانت قىزىلشاسىن جينايدى. قازاقستاندا وسەتىن 460-500 مىڭ توننا قانت قىزىلشاسىنان 50-75 مىڭ توننا قانت الىنادى. ال رەسەي نەمەسە بەلارۋستە بۇل كورسەتكىش شامامەن – 100-120 مىڭ توننا. اراداعى 50-70 مىڭ توننا ايىرماشىلىق بىزگە – شىعىن. الايدا بەلارۋستىڭ ۆيتەبسك قالاسىندا جۇما كۇنى وتكەن ەەك كەڭەسى وتىرىسىنىڭ قورىتىندىسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا بىرقاتار شەشىم قابىلدانعانى بەلگىلى بولدى. كوميسسيانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى حابارلاعانداي, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى ەاەو ەلدەرىنىڭ ۋاكىلەتتى ورگاندارىنا ىشكى قاجەتتىلىكتەردى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءوزارا ساۋدا شەڭبەرىندە قانت جەتكىزىلىمدەرىنە كەلىسىمشارت جاساسۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋدى تاپسىرعان. بۇل رەتتە تاراپتار مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ىشكى نارىعىنا قانتتى ساتۋ باسىمدىعىنا, سونداي-اق رەسەيدە قولدانىستاعى 2022 جىلعى 31 تامىزعا دەيىن مۇنداي جەتكىزىلىمدەرگە شەكتەۋلەر ۇزارتىلمايتىنىنا سۇيەنۋگە ءتيىس. «ەەك الاڭىنداعى كونسۋلتاتسيالار قورىتىندىسى بويىنشا كەلىسىمشارتتار جاساسۋ جانە قاجەتتى قانت كولەمىن 1 قىركۇيەكتەن كەيىن جەتكىزۋ مۇمكىندىگىنە قاتىستى كەپىلدىكتەر بەرىلدى. اتاپ ايتقاندا, رەسەي جانە قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرى جىل سوڭىنا دەيىن 168 مىڭ توننا جوسپارلى كولەمدى ۇلعايتۋعا كەلىستى. وسى جاڭالىقتاردان كەيىن نارىقتاعى بارلىق الىپساتارلىق اياقتالاتىنىنا كۇمانىم جوق», دەپ اتاپ ءوتتى كوميسسيانىڭ ساۋدا جونىندەگى ءمينيسترى اندرەي سلەپنەۆ.
قازىر ەلىمىزدىڭ ىشكى نارىعىنداعى قانت تاپشىلىعىنا قاتىستى سۇراققا رەسمي ورىندار تولىققاندى جاۋاپ بەرە المايدى. وسى ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگى اڭعارىلا باستاعانعا دەيىن قۇزىرلى ورىندار قانت قورى جەتكىلىكتى دەپ كەلگەن. ايتالىق, بيىلعى ناۋرىزدا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ەلدە شامامەن 90 مىڭ توننا قانت قورى بار ەكەنىن ايتقان. ال جەمىس-جيدەك ءپىسىپ, توساپتىڭ ماۋسىمى تاياپ قالعاندا «قانت قايدا جوعالدى؟» دەگەن سۇراققا ەشكىم جاۋاپ بەرە الماي قالدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ە.قاراشوكەەۆتىڭ «ەلگە قانتتىڭ تۇراقتى جەتكىزىلىپ جاتىر» دەگەن مالىمدەمەسىن ستاتيستيكا دا, دۇكەن سورەلەرى دە جوققا شىعاردى. ال قارا بازارداعى قانت باعاسى قازىر 700-1000 تەڭگە ارالىعىندا. وسىدان كەلىپ, ەل كوڭىلىندە «بۇل قاتەلىك پە, الدە ديۆەرسيا ما؟» دەگەن كۇماننىڭ بوياۋى قالىڭداپ كەتتى.
ەكونوميست ارمان بيسەمباەۆ نارىقتا كەز كەلگەن جاعداي قالىپتى قۇبىلىس بولىپ سانالۋى ءتيىس. ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, رەسەي ۇكىمەتى قانت ەكسپورتىنا شەكتەۋ قويعان كۇننەن باستاپ, باعانى بوساتۋ كەرەك ەدى. كەلەسى 400 نەمەسە 800 تەڭگە بولاتىن قانت باعاسى ءبىراز ادامدار ءۇشىن قولجەتىمدى. ال باعا 1.5 نەمەسە 2 مىڭ مىڭ بولسا, جۇرت ويلانادى نەمەسە باعانىڭ تومەندەۋىن كۇتەدى. «بۇل شەشىم قانتتىڭ سىرتقا نەمەسە ترەيدەردەردىڭ قولىنا ءتۇسىپ كەتۋىنىڭ الدىن الاتىن ەدى. ال قازىر بۇل مۇمكىندىك ۋىستان شىعىپ, قولداعى ءبىراز قانتتى سىرتقا جىبەرىپ الدىق», دەيدى ساراپشى.
ەكونوميست ۋاليحان تولەشەۆ قانتقا بايلانىستى قالىپتاسىپ وتىرعان جاعداي ترانسكاسپي باعدارى كاسپي قۇبىرىنا قاتىستى ماسەلە اراسىنداعى ۇقساستىق بارىن ايتتى: پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كەسىمدى شەشىمى ەەك-ءتى, رەسەيدى رايىنان قايتارىپ, ەاەو-داعى قانت يمپورتىنا جول اشىپ بەردى. بىراق مۇنى قازاقستاننىڭ تۇپكىلىكتى جەڭىسى نەمەسە ءبىزدىڭ پايدامىزعا جۇمىس ىستەيتىن تۇبەگەيلى شەشىم دەپ قابىلداۋعا بولمايدى. قانت يمپورتىنىڭ كۆوتاسى 100 مىڭ تونناعا, ال كەسىمدى مەرزىم 2022 جىلدىڭ قاراشا ايىنا دەيىن عانا ۇزارتىلدى. بىزگە قانت يمپورتىنىڭ كۆوتاسىن 100 مىڭ تونناعا كوبەيتەمىز دەپ وتىرعان رەسەي 2022 جىلى قانت قىزىلشاسىنىڭ ءتۇسىمى 42 ميلليون تونناعا, قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگىس القابىن 9,45 پايىزعا, ياعني 1,1 ملن گەكتارعا دەيىن ۇلعايتۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل كەم دەگەندە 42 ملن توننا ءونىم الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 2 پايىزعا كوپ. بۇل دەرەك رف اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ سايتىندا جازىلعان.
قاراشادان كەيىنگى جاعدايدى كورشى ەلدىڭ قانت ەكسپورتىنىڭ مۇمكىندىگى شەشەدى. «كەشەگى شەشىم, باسقاشا ايتقاندا, قازاقتىڭ قانتقا دەگەن تاۋەلدىلىكتىڭ تۇساۋىن قاراشاعا دەيىن عانا شەشتى. قاراشا ايىندا ءونىم قامباعا ءتۇسىپ, كەلەر جىلعى يمپورتتىڭ بەتالىسى سول كەزدە ايقىندالىپ قالادى», دەيدى ساراپشى.
جەتى زاۋىتتى جۇمىس ىستەتسەك تە – ۇلكەن جەتىستىك
ساراپشىلاردىڭ سوزىنە قاراعاندا ءبىزدىڭ كەمشىلىگىمىز – قانتتى ستراتەگيالىق-الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك ءتۇرى دەپ تانىماعانىمىز, ديحانداردى ءونىمنىڭ وسى ءتۇرىن وسىرۋگە ىنتالاندىرا الماعانىمىز. وسى رەتتە ۋ.تولەشەۆتىڭ پىكىرىنشە قانت قىزىلشاسىن وزىمىزدە كوپتەپ ءوسىرىپ, وڭدەۋ ارقىلى پروبلەمانى شەشۋگە بولمايدى. بار پروبلەما جۇيەلىلىكتىڭ جوقتىعىندا: فەرمەرلەردە قانت قىزىلشاسىن ەگۋگە قىزىعۋشىلىق جوق. قانت قىزىلشاسىن ساقتايتىن قويمالار از بولعاندىقتان, جينالعان ءونىمدى تەزىرەك وتكىزۋگە تىرىسادى. جارتى جىل بويى تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەمەي بوس تۇرعان زاۋىتتار ماۋسىم كەزىندە شيكىزاتتى قابىلداپ ۇلگەرە المايدى. ماسەلە بۇلاي جالعاسا بەرسە, ەلىمىزدە بىرەر جىلدا ەمەس, الداعى ونجىلدىقتاردا قانت تاپشىلىعىن, يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى شەشە المايمىز.
«ۋاقىت وتكەن سايىن قانت قولدانبايتىن ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرى ازايىپ كەتەدى. بالالار تاعامىنان باستاپ, ءتاتتى سۋسىندارعا دەيىن قانتسىز شىعارا المايمىز. ءبىزدىڭ جەردە وسەتىن قىزىلشانىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. ءونىمدى مول الساق تا ۇزاق ۋاقىتقا ساقتاي المايمىز. سەبەبى قىزىلشادا ىلعال كوپ بولادى, تومەن تەمپەراتۋرادا قاتىپ قالادى, ال كۇن ىسىپ كەتسە وڭدەۋگە جارامسىز بولىپ, قانتى اعىپ كەتەدى. ونى ارنايى جىلىتىلاتىن بولمەلەردە ساقتاپ, قانت ءوندىرۋ قىمباتقا تۇسەدى. بىزگە قىزىلشا وسىرۋمەن بىرگە, قانت قامىسىن وڭدەۋدى قوسا الىپ ءجۇرۋ كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى ۋ.تولەشەۆ.
ساراپشى ايتقان ەكىنشى ماسەلە – بالالار تاعامىن دايىندايتىن زاۋىتتاردا جاساندى قانت قوسپاسىن پايدالانۋعا شەكتەۋ قويۋ.
«بىزگە بۇل شەشىم قىمباتقا تۇسسە دە قابىلداۋىمىز كەرەك. بۇل قانت زاۋىتتارىنىڭ جىل ون ەكى اي توقتاۋسىز جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتەدى. فەرمەرلەر مەن زاۋىتتار اراسىنداعى تەحنولوگيالىق تىزبەكتى قالىپقا كەلتىرۋدىڭ جولى وسى», دەيدى ۋ.تولەشەۆ.
تۇقىمنىڭ 90 پايىزى – يمپورت
سوڭعى بىرەر جىلدا ماماندار قانت قىزىلشاسىن وسىرەتىن القاپتاردىڭ ازايىپ كەلە جاتقانىن ايتىپ دابىل قاعا باستادى. 2021 جىلى جوسپارداعى 22,5 مىڭ گەكتار ورنىنا 14,5 مىڭ گەكتارعا عانا قانت قىزىلشاسى ەگىلدى. 2022 جىلى 12 مىڭ گەكتارعا ەككەن. دەمەك, بيىلعى كۇزدە جينالاتىن ءونىم بىزگە قاجەتتى 500 مىڭ تونناعا جەتپەيدى, كەلەر جىلى قانت تاپشىلىعى تاعى دا الدان شىعايىن دەپ تۇر. «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ دەپارتامەنت ديرەكتورى ەربول ەسەنەەۆ وتكەن اپتادا جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە قانتقا بايلانىستى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن سۋارمالى القاپ كولەمىن ۇلعايتۋ كەرەكتىگىن ايتتى. قانت قىزىلشاسى سۋدى جانە قۇنارلى توپىراقتى جاقسى كورەدى. سۋارمالى جەرلەردى كوبەيتەتىن مۇمكىندىك جوق.
ۋ.تولەشەۆ ايتىپ وتكەن كەلەسى ماسەلە – ءبىزدىڭ ەلدە قانت قىزىلشاسى تۇقىمىن دايىنداۋ ءتارىزدى ستراتەگيالىق باعىت رەتىندە قاراستىرىلمايدى, قارجى از بولىنەدى. عالىمدارىمىزدىڭ وسى سالاداعى ازدى-كوپتى زەرتتەۋلەرى مەملەكەتتىڭ تام-تۇمداپ بولگەن قارجىسى عانا ەمەس, ءتۇرلى قورلاردىڭ بولگەن گرانتتارى ارقىلى ءجۇرىپ جاتىر. مەملەكەت قانت سەگمەنتىنە كوڭىل بولمەسە, ونى ءوسىرۋ, وتكىزۋ ماسەلەسىنە دە ءجۇردىم باردىم كوزقاراس قالىپتاساتىنى انىق.
اۋىل شارۋاشىلىعى عالىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك سەرىك كەنەنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلدە قىزىلشا ءوسىرۋدى قايتا دامىتۋ ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىكتەر بار. اتاپ ايتقاندا الماتى وبلىسىنىڭ 10 اۋدانىندا (الاكول, اقسۋ, ەڭبەكشىقازاق, ەسكەلدى, جامبىل, ىلە, قاراتال, كوكسۋ, سارقاند, تالعار), جامبىل وبلىسىنىڭ 5 اۋدانىندا (بايزاق, جامبىل, جۋالى, قورداي, مەركە) جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ 4 اۋدانىندا (ماقتاارال, وتىرار, سارىاعاش, شاردارا) قىزىلشا وسىرۋگە مۇمكىندىك بار. سوڭعى جىلدارى پاۆلودار جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ديقاندارى دا قانت قىزىلشاسىن وسىرۋدە اجەپتەۋىر تاجىريبە جينادى. قۇستىڭ ۇياسىنداي عانا جەرىنە ەرتە كۇزدە قىرىققابات پەن قيار وتىرعىزىپ, كوكتەمدە ونى جيىپ الىپ, ورنىنا قاربىز, قاۋىن, ماقتاسىن ەگىپ الاتىن تۇركىستاندىق اعايىندارعا قارجىلىق-تەحنيكالىق كومەك كورسەتسە, قانت قىزىلشاسىن باپتاپ, ىشكى نارىقتى قانتقا قارىق قىپ تاستاۋعا ءازىر وتىر. قىسقاسى, عالىمدار جەر جاعدايىن زەردەلەسە, سوعان قانات قىزىلشاسى سۇرىپتارىن شىعارسا, قازاقستاننىڭ بارلىق سۋارمالى ايماعىندا ءتاتتى ءتۇبىر وسىرۋگە مۇمكىندىك بار.
س.كەنەنباەۆ ايتىپ وتكەندەي, ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ەليتالى تۇقىم سۇرىپتارىن دايىندايتىن, زەرتتەيتىن ورتالىق اشۋ كەرەك. بۇل ماسەلە شەشىمىن تاپپاي, ازىق-ت ۇلىك سەگمەنتىندە يمپورتقا تاۋەلدىلىك دەڭگەيىن تومەندەتۋ مۇمكىن ەمەس. «بۇل جولى شەگىنەرگە جەر جوق ءتاتتى نارىعىنا رەفورما قاجەت. كونديتەر نارىعىنداعى ويىنشىلار «قارجى ەمەس, ەس جيىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرىڭدەر» دەسە, قىزىلشانىڭ سوڭىندا جۇرگەن اعايىن ء«ونىمىمىزدى وتكىزىپ بەرسەڭدەر بولدى, قالعان شارۋا بىزدىكى» دەپ وتىر. سوندىقتان قانت نارىعىنا ەرەكشە دەن قويىپ, اۋىل شارۋالارىن دا بۇل ىسكە تارتۋ كەرەك», دەيدى ول.
مەملەكەت باسشىسى قانت نارىعىندا قالىپتاسقان جاعداي ۇكىمەتتىڭ قاتەلىگى ەكەنىن اشىپ ايتتى. ەندەشە, ۇكىمەتتىڭ ءتاتتى نارىعىنا دەگەن كوزقاراسى تۇزەلمەيىنشە, جاعداي وڭالمايدى. نارىقتىڭ بۇل سەگمەنتىنە شۇعىل تۇردە رەفورما قاجەتتىگىن قازىرگى جاعدايدىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر.
الماتى