بابالاردان ميراس بولىپ قالعان بايتاق دالانىڭ تىنىشتىعىن كۇزەتۋ – الاش ازاماتىنىڭ موينىنا ارتىلعان اسىل مىندەت. تىنىشتىقتى قۋاتتى ارميا قورعاسا, ەلدىڭ ىرىس-قۇتى ارتادى.
«ەلىمىزدى سىرتقى قاۋىپ-قاتەردەن قورعاپ تۇرعان اسكەري قىزمەتشىلەردى مەملەكەت ءاردايىم قولدايدى. پرەزيدەنت جانە جوعارعى باس قولباسشى رەتىندە قورعانىس سالاسىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋدى ءوز جۇمىسىمنىڭ باسىم باعىتى رەتىندە سانايمىن», دەگەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا ماجىلىسىندە سويلەگەن ءسوزى قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ رۋحىن كوتەردى.
كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىن قازاق ارمياسىن قايتا قۇرۋ جۇمىستارى تياناقتى تۇردە جۇرگىزىلدى. ارينە, اسكەري رەفورمانى قايتا باستاۋ ەشكىمگە دە وڭاي سوققان جوق.
جاڭادان مينيسترلىك قۇرۋ, مەملەكەتتىڭ قورعانىس سالاسىنداعى دوكتريناسىن قابىلداۋ, قۇرىلىمدىق جۇيەنى قايتا جاساقتاۋ, ارميانى زاماناۋي قۇرالدارمەن قامتاماسىز ەتۋ, اسكەردىڭ الەۋمەتتىك ءھام قارجىلىق جاعدايىن شەشۋ جاس مەملەكەت ءۇشىن قيىننىڭ قيىنى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ونىڭ سىرتىندا ساياسي-اسكەري باسشىلىق قۇرامىن قالىپتاستىرىپ, ۇلتتىق كادرلاردى دايارلاۋ, ولاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن شىڭداۋ سەكىلدى سان الۋان ماسەلە الدىمىزدا كەسە-كولدەنەڭدەپ تۇردى. بىراق بۇل مىندەتتەردىڭ ءبارىن جاس مەملەكەتىمىز ابىرويمەن ەڭسەردى. الىس-جاقىن شەتەلدەردە جۇرگەن گەنەرالدارىمىز وتانعا ورالدى. ساعادات نۇرماعانبەتوۆ باستاعان اسكەري سالانىڭ كوريفەيلەرى ۇلتتىق اسكەردى قۇرۋ ءىسىن مىقتاپ قولعا الدى.
«اسكەردى ەشقاشان جامانداۋعا بولمايدى. اسكەر ناشار بولسا, ول ءبىزدىڭ ناشارلىعىمىز. اسكەردى قولداۋ, قولپاشتاۋ, ابىروي-بەدەلىن كوتەرۋ كەرەك. اسكەريلەر شەتتەپ قالماۋعا ءتيىس. پرەزيدەنت ءبىرشاما ۋاقىت بۇرىن رەفورما تۋرالى ايتقانى بارشامىزعا بەلگىلى. كورشىلەردە قانداي جاعداي بولىپ جاتقانىن بىلەمىز. سول سەبەپتى, ارينە, رەفورما كەرەك ەكەنى داۋسىز. رەفورمانى كازارمادان باستاعان ءلازىم. ولارعا قانداي جاعداي جاسالۋعا ءتيىس؟ وسى ماسەلەلەرگە باسا نازار اۋدارعان دۇرىس.
قازاقستانداعى قارۋ-جاراق, ۇشاقتار, تەحنيكا, جالپى اسكەري بازا ەشكىمنەن كەم ەمەس. الايدا سول تەحنيكالار ءوز ءىسىنىڭ شىن شەبەرلەرىنىڭ قولىندا بولۋى كەرەك. سول سەبەپتى اسكەري جاتتىعۋلاردى جاڭا اسكەري تاكتيكامەن, مانەۆرمەن ۇيرەتۋ قاجەت.
قازاق ارمياسى 1992 جىلدىڭ 7 مامىرىندا قۇرىلعانى ءمالىم. تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ مينيسترلىك قىزمەتكە حالىق قاھارمانى, گەنەرال-لەيتەنانت ساعادات نۇرماعانبەتوۆتى تاعايىنداعاندا ءبارىمىز قاتتى قۋاندىق. جالپى, قارۋلى كۇشتەردىڭ نەگىزى 1991 جىلى جاساقتالعانى بەلگىلى. الدىمەن قورعانىس كوميتەتىنىڭ ىرگەسى قالاندى. سول شاقتا گەرمانيانىڭ پوتسدام دەپ اتالاتىن قالاسىندا پولك كومانديرى بولىپ جۇرگەنمىن.
ەلگە كەلگەندە نەنى بايقادىق؟ ءبىرىنشى كەزەكتە اسكەري كادر ماسەلەسى الدىمىزدان شىققانى ايداي اقيقات. ەلىمىزدەگى گەنەرالداردىڭ باسىم بولىگى وزگە ۇلت وكىلدەرى بولاتىن. ولار ءوز ەلدەرىنە كەتىپ, ءبىزدىڭ اسكەري بولىمدەردە ايتارلىقتاي ماسەلە تۋىنداي باستاعان ەدى. قىسقاسى, وتاندىق مامانداردى دايارلاۋ ماسەلەسىمەن بەتپە-بەت كەلدىك. وق-ءدارى قويمالارىن ساقتاپ قالۋدىڭ اسا زور مانگە يە ەكەنىن دەر كەزىندە تۇسىندىك. سول كەزدە ءسابيت تاۋلانوۆ وسى ماسەلەنى توتەسىنەن قويدى. ءبىز دە ءۇنسىز قالماي, جاعدايدى جوعارىداعى باسشىلارعا اشىق ايتتىق. تۇڭعىش پرەزيدەنت انت بەرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى زاڭدىق نەگىزدى بەكىتتى. وسىلايشا, قازاق ارمياسىن قالىپتاستىرۋ جۇمىستارى باستاۋ الدى.
ازاتتىقتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى قيىندىقتار ساعىمىزدى سىندىرعان جوق. اسكەري قىزمەتشىلەر جالاقى دەپ جار سالمادى. سول ءۇشىن وتىز جىل بۇرىنعى اسكەري كومانديرلەرگە ايتار العىسىم زور. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى جاعدايعا قاراماي, وتاردا ۇلكەن ماسشتابتاعى وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىن ۋاقتىلى وتكىزىپ جۇردىك. ءبارى ساتىمەن بولدى. اسكەري قىزمەتشىلەر وتان الدىنداعى مىندەتىن ىلكى ساتكە دە قاپەردەن شىعارعان ەمەس.
ول كەزدە الدىمىزدان قانداي قيىنشىلىقتار شاقپادى دەيسىڭ؟ قارۋ-جاراقتى رەسەيدەن الدىرعان بولاتىنبىز. ايتكەنمەن, تەحنيكانى جاڭارتۋ ءىسى نازاردان تىس قالمادى. ساربازدارىمىز سولتۇستىكتەگى قۇدايى كورشىمىزدىڭ اكادەمياسىنا بارىپ, ءبىلىم جەتىلدىردى. ۇشقىشتاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن كەروسيندى ولشەپ بەرەتىن كەزەڭدەر دە بولدى. ارتىق شىعىنعا باتاتىن جاعداي جوق ەدى», دەيدى حالىق قاھارمانى, ۋاقىتىندا قورعانىس مينيسترلىگىندە ءبىرىنشى ۆيتسە-مينيستر قىزمەتىن اتقارعان الاشتىڭ ارداقتى ازاماتى باقىتجان ەرتاەۆ سول كەزەڭدى ەسكە الىپ.
الەۋمەت كۇتكەن الەۋەت بار ما ەدى؟
قانداي مەملەكەت بولسىن ايبىندى ارميا قۇرۋدى ماقسات تۇتاتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ويتكەنى ەلدىڭ تىنىشتىعىنا رۋحى ءور, ءتانى بەكەم ساربازدارىمىزدىڭ جاۋاپتى ەكەنى الىمساقتان ايان عوي. الايدا ازاتتىقتىڭ ارايلى تاڭى جاڭادان سىبىرلەپ اتقان جىلداردا قازاق ارمياسى ايتارلىقتاي قاۋقارلى بولدى دەۋ قيسىنعا كەلە قويماس. سونىمەن ول كەزدە اسكەرىمىزدىڭ اسكەري بازاسىن قالىپتاستىرۋ باعىتىندا قانداي تاۋەكەلدەرگە باردىق؟ توقىراۋ ءبۇيىر تۇستان تيگەن توقسانىنشى جىلدارى نەندەي جۇمىستار اتقارىلعان ەدى؟ اسكەردىڭ الەۋەتى الەۋمەت كۇتكەن تالاپقا ساي بولدى ما؟
دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, 1992 جىلى 29 قاڭتاردا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇيىمنىڭ (ەقىۇ) بەل ورتاسىنان تابىلدى. ال 2 ناۋرىز كۇنى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مۇشەلىگىنە وتكەن بولاتىن. ورتاشا جانە شاعىن راديۋستى اۋماقتا ارەكەت ەتەتىن راكەتالار ءتيىستى كەلىسىمدەرگە سايكەس جويىلعان ەكەن. ارينە, ءبارى دە تالاپقا ساي بولۋى ءۇشىن وسىنداي قادام جاسالدى.
1991 جىلى 29 تامىزدا جابىلعان يادرولىق سىناق الاڭىنىڭ نەگىزىندە 1992 جىلى مامىردا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق قۇرىلىپ, كۋرچاتوۆ قالاسى رەسپۋبليكانىڭ يادرولىق فيزيكا جانە ەكولوگيا پروبلەمالارىن زەرتتەۋ سالاسىنداعى عىلىمي الەۋەتىن ارتتىرۋعا كىرىستى. رەسپۋبليكا ارمياسىنىڭ نەگىزگى قۇرامىندا بىرنەشە ديۆيزياسى بار 40 جالپى اسكەري ارميا, اۆياتسيا كورپۋسى, راديو جانە راديوتەحنيكالىق بارلاۋ بولىمشەلەرى, جابدىقتاۋ بولىمشەلەرى جانە بايقوڭىر عارىش ايلاعىن, سەمەي سىناق الاڭىن جانە سارىشاعانداعى, ەمبىدەگى, ارال تەڭىزىنىڭ بارساكەلمەس ارالىنداعى سىناق الاڭدارىن ارنايى جابدىقتاۋ بولىمدەرى, بازالار, ارسەنالدار, قويمالار جانە باسقا دا بولىمدەر مەن مەكەمەلەر قۇرادى. تاۋەلسىزدىك تاڭىنداعى اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ باستاپقى لەگى وسىنداي بولاتىن.
قازاقستاندا بارلىعى 200 مىڭنان استام اسكەري قىزمەتشى وتان قورعادى. ولاردىڭ قاراۋىندا ستراتەگيالىق قارۋدىڭ اتالعان تۇرلەرىنەن باسقا 1 200 تانك جانە بروندالعان ماشينالار, 1 500 ارتيللەريالىق جۇيە جانە 370 اسكەري ۇشاق بولعان ەكەن.
«ەكى» دەگەن باعا قويعانىما رەنجىگەندەر كوپ بولدى
«ۋاقىت وتە كەلە كادر ماسەلەسى بىرتىندەپ شەشىمىن تابا باستاعانىن ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. ال ەندى اسكەري دايىندىق دەگەنىمىز قالاي بولۋى كەرەك؟ وسى ماسەلە الدىمىزدان شىقتى. ول ۋاقىتتا بىزدە جوعارعى اسكەري جالعىز ۋچيليششە بولدى. ال قازاقستانعا ارتيللەريست, ۇشقىش سەكىلدى وزگە دە ماماندار كەرەك ەدى. سول شاقتا مەنى اقتوبەگە جىبەردى. وندا «ياك-40» ۇشاعىنا ۇشقىشتاردى دايىنداۋ كەرەك. ءبىر عانا جاتتىعۋ الاڭى تۇرعانىن كوز كوردى. ساعادات نۇرماعانبەتوۆكە قوڭىراۋ شالدىم.
«ساعادات قوجاحمەت ۇلى, باستىسى ۇستازدار بار ەكەن, وسى جەردە ماماندار دايارلاۋعا بولاتىنى انىق. سوندىقتان ماسەلەنى باقىلاۋعا العان دۇرىس», دەپ جاعدايدى باياندادىم.
سول كەزدە كەڭەس وداعىندا بولماعان ۇلكەن جاتتىعۋ وتكىزگەن بولاتىنبىز. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ ءبىزدىڭ ەشقانداي قيىندىققا مويىماعانىمىزدى ايقىنداي, ايعاقتاي تۇسەدى. قيىندىقپەن كۇرەسە ءجۇرىپ, قارۋلى كۇشتەردى قۇرۋ ىسىنە قولىمىزدان كەلگەنشە ايانباي اتسالىستىق. كىمدە-كىم كەزدەسكەن قيىندىقتى جەڭسە, ءوز جولىن تاباتىنىن تۇسىندىك. مۇنى ءبارىمىز جۇرەكپەن سەزىندىك. سوندىقتان دا جۇدىرىقتاي جۇمىلدىق.
ءبىز بارلىق جاتتىعۋلاردى وتاردا وتكىزىپ ءجۇرمىز. جاس مامانداردى سوندا دايىندادىق. ارتيللەريسىڭىز دە, سەرجانتىڭىز دا سول جاقتا دايىندىقتان وتكەن ەدى. قورداي جەرى بارلىق جاعىنان قولايلى بولعانىن نەسىنە جاسىرامىز. شاعىن پوليگوندارىمىز جەتكىلىكتى بولعانىمەن, وتاردىڭ تەرريتورياسى كەڭ ەكەنىن, بارلىق جاعداي سوندا قاراستىرىلعانىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. ايتكەنمەن, اسكەري جاتتىعۋ ىلعي ءبىر جەردە وتكىزىلمەۋى كەرەكتىگىن قاپەردە ۇستاعان ابزال. تەمىرجولىمىز بار, باسقامىز بار. انىعى, ءار جەردە وتكىزىلسە, ساربازدار ءۇشىن ۇلكەن تاجىريبە بولار ەدى. ال تاجىريبە قاي كەزدە دە كەرەك. وسى ماسەلەگە باسا نازار اۋدارعان ءلازىم.
ءبىز جاتتىعۋ ماسەلەسىنە جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراۋعا ءتيىسپىز. «جاتتىعۋ وتەدى» دەپ ءبىر اي بۇرىن ايتۋدى توقتاتاتىن كەز كەلدى. ەرتە ايتىلعاننان كەيىن ءبارى سوعان دايىندالادى. قاجەت بولسا جاتتىعۋ قۇپيا جاعدايدا وتۋگە ءتيىس ەكەنىن ەسكەرگەن دۇرىس. ءبىر ساعات بۇرىن ايتسا دا جەتكىلىكتى عوي. وسىعان باسا ءمان بەرەتىن ۋاقىت كەلدى. ويتكەنى جاتتىعۋ دەگەنىمىز جىلتىر بولماۋى قاجەت. سارباز مانەۆردى بىلۋگە ءتيىس. ونى بىلمەي, جەڭىستىڭ جوق ەكەنىن سەزىنگەنى ابزال. ارميا تۋرالى ايتىلاتىن ءسوز از ەمەس قوي. نەگە ءبىزدىڭ قاھارماندارىمىزدى ەشكىم بىلمەيدى؟ بالا كۇنىمىزدە باۋىرجان مومىش ۇلى سەكىلدى باتىر بولۋدى ارمانداپ وستىك ەمەس پە؟ ءبىر سوزبەن ايتقاندا جاستارمەن مىقتاپ جۇمىس جۇرگىزەتىن ۋاقىت كەلىپ جەتتى. بارلىق ەستيار ازامات وسىنى تۇسىنسە دەيمىن.
ينسپەكتور قىزمەتىن اتقارعان شاقتا تالاي قىزمەتتەگى ازاماتتار ماعان رەنجىدى. سونداعى وكپەلەرىنىڭ سيقى مىناداي: «ەكى» دەگەن باعا قويعانىما كوڭىلدەرى تولمادى. ۋاقىتىندا ولاردىڭ يمانعالي تاسماعامبەتوۆپەن كەزدەسۋىن ۇيىمداستىردىم. مينيستر ەكەۋمىز دەسانتتاردىڭ دايىندىعىن بارلاعاندا, بەتىمنىڭ وتى شىققانىن نەسىنە جاسىرۋىم كەرەك؟ قىسقاسى, بارلىق دۇنيەگە جاڭاشىلدىقپەن قاراۋ قاجەت قوي. ەسكىدەن ارىلاتىن كەز كەلدى. پرەزيدەنت تە سونى تالاپ ەتىپ وتىر», دەيدى باقىتجان ەرتاەۆ.
حالىق قاھارمانىنىڭ جانىن ايازداي قاريتىن ماسەلەلەر از ەمەس. ول ساربازداردى ءبىر جىلعا شاقىرعاندى دوعارۋ كەرەكتىگىن العا تارتادى.
«ساربازداردى اسكەرگە بار بولعانى ءبىر جىلعا شاقىرامىز. ولار بۇل ۋاقىتتا نەنى ۇيرەنەدى؟ تانكى تۋرالى ءجيى-ءجيى ايتىپ ءجۇرمىن. كەنەتتەن ءبىر جاعداي بولا قالسا, تويدا وتىرعان كەلىسىمشارت نەگىزىندەگى قىزمەتكەردى اكەلىپ تانكىگە وتىرعىزامىز با؟ ول جەتەم دەگەنشە ۋاقىت وتەدى, ءبارى بىتەدى. ولاي بولمايدى. قىسقاسى, باسىن بايگەگە تىگەتىندەر – كازارماداعى ساربازدار. مۇنى كوكەيگە مىقتاپ تۇيەتىن ۋاقىت جەتتى. رەفورما جاسالعان كەزدە وسىنى ۇمىتپاۋ كەرەك», دەيدى ول وزەكتى ماسەلەگە قاتىستى ءۇن قاتىپ.
البەتتە قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ جۇمىسىن جۇيەلەۋ ۋاقىت وتكەن سايىن مىقتاپ قولعا الىنىپ جاتىر. باقىتجان ەرتاەۆتىڭ سوزىنە سەنسەك, قازاق ارمياسى ەشكىمنەن كەم ەمەس. تەك اسكەري ازاماتتارعا دەگەن قامقورلىقتى ارتتىرۋ قاجەت. وتىز جىلدا تالاي سىننان وتكەن قازاق اسكەرىنىڭ دايىندىعىنا ايرىقشا نازار اۋدارساق, كەيبىر ماسەلەلەردى دەر كەزىندە شەشسەك, ارميامىز ەلدىڭ تىنىشتىعىن كۇزەتۋگە قاۋقارلى. قىسقاسى, قازاق حالقى قازاق ارمياسىنىڭ الەۋەتىنە سەنەدى. ءبىز دە ولاردىڭ قۋاتتى ەكەنىنە يلانامىز...