مۇناي – قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ «بەل ومىرتقاسى». ونى سىندىرىپ الساق, مۇناي-گاز سەكتورى عانا ەمەس, تۇتاس ەلدىڭ ەكونوميكاسى زارداپ شەگەدى. ءبىزدىڭ ەكسپورتقا باعدارلانعان مۇنايدىڭ ءبارى كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى ارقىلى وتەدى. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى جەدەل تۇردە وڭتايلى شەشە الماساق, ونىڭ زاردابىن ەلدەگى 19 ميلليون حالىقتىڭ ءبارى سەزىنەتىن بولادى.
بىزدىڭشە, رەسەي كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىن توقتاتۋ ارقىلى ءتورت ءتۇرلى ماقساتقا قول جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىر. ءبىرىنشى – ەۋروپاداعى شيكى مۇنايعا دەگەن تاپشىلىقتى ۇلعايتۋ. ەۋروپانىڭ كەيبىر مەملەكەتتەرىندەگى شيكى مۇنايدىڭ 30 پايىزعا دەيىنگى كولەمىن قازاقستان قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ەكىنشى – قازاقستاندى ەكونوميكالىق تۇرعىدان ىڭعايسىز جاعدايلارعا يتەرمەلەپ, وزدەرىنىڭ ساياسي شەشىمدەرىن مويىنداتۋ. ءۇشىنشى – تۇبىندە كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىن جەكەشەلەندىرىپ الۋ. ءتورتىنشى – قازاقستاننىڭ مۇناي تاسىمالىنا كەدەرگى كەلتىرۋ ارقىلى شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ ءبىزدىڭ نارىقتان كەتۋگە ماجبۇرلەۋ.
اتالعانداردىڭ ىشىندە سوڭعىسىنا اسا ءبىر قاتتى ءمان بەرىلمەي كەلەدى. ال شىن مانىندە ماڭىزدىسى – وسى. جاعدايدى رەتتەي الماساق, الەمدىك الپاۋىت كومپانيالار قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز وندىرىسىنەن كەتۋى مۇمكىن. ال ولاردان كەيىن بوساپ قالعان ورىنعا رەسەي وزدەرىنىڭ كومپانيالارىن ۇسىنۋدى كوزدەيدى. وسى ءتورت ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن رەسەي تاراپى كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىن قۇرال رەتىندە پايدالانىپ وتىر. سوندىقتان ءدال قازىرگى ۋاقىتتا ءار قادامدى ويلاپ جاساعان ابزال. ەكونوميكالىق تۇرعىدان شىعىن شەكسەك تە, ساياسي تۇرعىدان ەلدىڭ بولاشاعىنا زيان اكەلەتىن قادامدارعا بارماعان دۇرىس. اسىلى الداعى 4-5 جىل كولەمىندەگى ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا شىداپ, تىعىرىقتان شىعۋعا ءتيىسپىز.
نەگىزى كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى قازاقستاننىڭ يدەياسى ەكەنىن ۇمىتپايىق. ءبىزدىڭ ەل اتالعان جوباعا ينۆەستور ىزدەپ, قاراجات تاۋىپ, بىرنەشە جىل كولەمىندە تىنباي جۇمىس ىستەپ, ىسكە قوسقان ەدى. وسى فاكتوردى وداقتاسىمىزدىڭ ءدال قازىرگى ۋاقىتتا ەسكەرمەي وتىرعانى وكىنىشتى. بۇدان ءتيىمدى ساباق الۋعا ءتيىسپىز.
كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنا بالاما جول قاراستىرىلۋى ورىندى. الايدا ۇسىنىلىپ جاتقان جولداردىڭ ءبارى قازاقستاننىڭ قازىرگى ۋاقىتتا ءوندىرىپ جاتقان مۇنايىن ەكسپورتتاۋعا, تاسىمالداۋعا دارمەنسىز. سوندا وندىرىلگەن مۇنايدىڭ قالعانىن قايدا جىبەرەمىز؟ رەسەيدى اينالىپ ءوتىپ, ەۋروپاعا مۇناي جەتكىزەمىز دەسەك, قانشاما مەملەكەتپەن كەلىسىمشارتقا وتىرۋىمىز كەرەك. ولاردىڭ بىزگە قوياتىن تالابىن ورىنداۋىمىز قاجەت. مۇنىڭ ءبارى ءبىر كۇندە بولا قوياتىن دۇنيە ەمەس. زاڭداستىرۋ, كەلىسىمشارتتى تالقىلاۋ, بەكىتۋ سىندى ماڭىزدى مىندەتتەر تۇر. بالاما جولدى فيزيكالىق تۇرعىدان سالۋدىڭ ءوزى ايتۋعا عانا وڭاي. بۇعان 3-5 جىل ۋاقىت كەرەك. بالاما جولداردى ىسكە قوسۋعا قازاقستاننىڭ ىشكى كوممۋنيكاتسياسى دايىن با؟ مۇناي تاسىمالدايتىن تەمىرجولعا ارنالعان تسيستەرنالار مەن سۋ جولىنا ارنالعان تانكەرلەر بار ما؟ بىزدىڭشە, بۇل دا ماڭىزدى سۇراق. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ ىشكى كوممۋنيكاتسيامىزدىڭ جاعدايى وتە تومەن. ىشكى جاعدايىمىزدى رەتتەي الماي جاتىپ, سىرتتاعى ەلدىڭ سەنىمىن الۋ قانشالىقتى دۇرىس؟!
بىزدىڭشە, ءدال قازىرگى ۋاقىتتا ءبىز ءۇشىن ەڭ ءتيىمدى جول – وتاندىق مۇنايدى شىعىسقا قاراي ايداۋ. شىعىستا ەكى ۇلكەن مەملەكەت بار. ولار – قىتاي مەن ءۇندىستان. ەكەۋىنىڭ دە حالقى كوپ. دەمەك, ونداعى تۇتىنۋ نارىعى دا ۇلكەن. قىتايمەن كەلىسىمگە كەلەر بولساق, ارامىزعا باسقا مەملەكەتتەر دە كىرىگە الماس ەدى. ويتكەنى قىتايدىڭ ينۆەستيتسياعا دا, باسقا ماقساتتارعا دا جۇمسار قارجىسى جەتكىلىكتى. قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى كوممۋنيكاتسيانىڭ دەڭگەيى دە جاقسى. ەكى جەردەن تەمىرجول مەن اۆتوموبيل جولى وتەدى. قۇبىرىمىز دا بار. اتاسۋ-الاشانكوۋ قۇبىرىن ايتىپ وتىرمىن. تەك, قۇبىردىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ ماڭىزدى.
قىسقاسى, ءدال قازىر بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان تىعىرىقتان شىعار ەڭ جىلدام بالاما جول – قىتايمەن بايلانىس ورناتۋ. بولاشاقتا ساۋدا-ساتتىعىمىز جوعارى دەڭگەيگە ءوتىپ, ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن سەنىم كۇشەيەتىن بولسا, قىتاي ارقىلى مۇحيتقا دا شىعۋعا مۇمكىندىك بار. ۇساق مەملەكەتتەر توعان جاعالايدى, ورتاشا مەملەكەتتەر تەڭىز جاعالايدى, ءىرى مەملەكەتتەر مۇحيت جاعالايدى دەگەن ءسوز بار. مۇنى ەرتەدەگى عۇلامالار ايتقان. مۇحيت ارقىلى كەز كەلگەن باعىتقا قاتىناۋعا بولادى. سوندىقتان بىزگە مۇحيت جاعالاپ تۇرعان ءىرى مەملەكەتتەرمەن قاتار جۇرگەن دۇرىس.
راشيد جاقسىلىقوۆ,
ەكونوميست,
قازاقستان مۇناي سەرۆيستىك كومپانيالارى وداعىنىڭ توراعاسى