قازاق ولەڭىنىڭ كوشەلى كوشىندەگى كورنەكتى اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەتتىڭ شىعارماشىلىعىن بولە-جارا اڭگىمەلەۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر. سەبەبى, اقىننىڭ ەل الدىندا ەسەپ بەرەتىن مەرەيتويى اتالىپ وتۋدە. سوناۋ ءبىر الىستا قالعان الپىسىنشى جىلداردىڭ اياعىندا ءوزىم قىزمەت ىستەيتىن «لەنينشىل جاستا» 9 سىنىپ شاكىرتىنىڭ توپتاما جىرلارى جارق ەتە قالعانى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەسىمدە. سودان بەرى اقىن شىعارماشىلىعىنان كوز جازىپ قالعانىم جوق. ونداعان كىتاپتارى جارىق كوردى. شالقار شابىتپەن جازىلعان جىرلارى ماقتاۋ مەن ماراپاتتان كەندە ەمەس. دارىندى اقىننىڭ شىعارماشىلىعىن باعالاۋ دا ساتىمەن جالعاستى. وقۋشى ولەڭدەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق گازەتتە جاريالانۋى, ارينە, توسىن وقيعا بولاتىن. بالا اقىن ەسىمىنىڭ تاڭعالدىرا ەلگە تانىلۋى سول كەزدە باستالعان. ال العاشقى جيناعىنا ءسات ساپار تىلەپ, باتاسىن بەرگەن اتاقتى اقىن قادىر مىرزا ءالى بولسا, «جۇلدىز جارىعىنىڭ» تۇساۋىن قازاق ليريكاسىنىڭ مارقاسقاسى قۋاندىق شاڭعىتباەۆتىڭ كەسۋى, ال تاڭدامالى شىعارمالارىنىڭ قوس تومدىعىنا قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ ەگىلىپ-توگىلىپ العىسوز جازۋى عاجاپ ەمەس پە؟! حاس تالانتتىڭ تانىلۋى, مەزگىلىندە باعالانۋى – وعان مەملەكەتتىك سىيلىق بەرىلۋى دەر ەدىك.
اقىن ولەڭدەرى ءومىر تۋرالى تولعانىستارعا تولى. وقىرمان جانىن تەبىرەنتەر, كوكىرەگىنە ساۋلەسىن سەبەر جىرلارى جەتەرلىك. سان قىرلى الەۋمەتتىك-قوعامدىق تىرشىلىكتىڭ قۇبىلىستارى اقىن ولەڭدەرىندە وزگەشە ورنەكتەلىپ, ونەگە الارلىق, ساباق بولارلىق سارىندا جازىلعان. ۇلىقبەكتىڭ ازاماتتىق بەكزات بەينەسىن, ومىرگە, قوعامعا كوزقاراسىن ولەڭدەرىنەن وقىپ, كوڭىلىڭە توقيسىڭ.
...نايزاعاي نامىس –
قازاققا بىتكەن شامشىراق!
الاشقا بىتكەن تامشى باق!
نامىسىڭ ءتىرى تۇرعاندا
بۇيىم بولىپ پا,
باسىڭا تۇسكەن سان سىناق!
ەركىن ويلى ەرەن اقىن ايتار سوزدەن توسىلعان, تۋراسىن ايتۋدان تايسالعان ەمەس. ءولىپ كەتسە دە وتىرىك ايتپاۋعا, شىندىقتى شىمىلدىق ىشىندە جاسىرىپ ۇستاۋعا ار-ۇياتى جىبەرمەيتىن, ادالدىق پەن ادامگەرشىلىكتى ارداقتاپ, ەل-جۇرتىنىڭ وتپەلى كەزەڭدەگى قينالىس-ۋايىمىن, قوعامداعى كەسىرلى كەلەڭسىزدىكتەردى جان-جاعىنا جالتاقتاماي, قورقىپ-ۇرىكپەي ولەڭدەرىنە ارقاۋ ەتىپ, اقيقاتتىڭ الا ءجىبىن اتتاماي اشىپ, اشىنىپ ايتىپ جۇرگەنى جۇرتشىلىققا جاقسى ءمالىم. ناعىز اقىن ءۇشىن ءومىر وتكەلدەرىنىڭ قالتارىس-بۇلتارىسىنىڭ «ءبارى ۋايىم, ءبارى كۇمان, ءبارى مۇڭ». ويتكەنى, ابىز اباي ايتپاقشى, ويلى ادامعا تىنىش تىرشىلىك بۇيىرماعان. سول سەبەپتى, ۇلىقبەكتىڭ جانى مازاسىز, ويى ونعا ءبولىنىپ, ەل مەن جەرىنىڭ تاعدىرىنا الاڭ كوڭىلىنىڭ تىپىرشۋىن باسا الماي الەك. سونداعى ويلاعانى قارا باسىنىڭ قامى ەمەس, قايران قازاعىنىڭ بۇگىنگى حال-كۇيى. ۇلتىنىڭ ۋايىمى جانىن جەگەن اقىننىڭ ايتار ءۋاجى ۋداي اششى. ول ەل-جۇرتىنىڭ الدىنداعى ءوزىنىڭ پەرزەنتتىك پارىزىن, جاۋاپكەرشىلىگىن ۇمىتقان ەمەس. اقىن ءوزىن-ءوزى تەرگەپ-تەكسەرىپ: «ءومىر, ساعان كەلدىم-كەتتىم, سوندا نەنى تىندىردىم؟» دەپ توتەننەن ساۋال تاستايدى.
مىنا ءبىر ولەڭ شۋماقتارى شىندىقتىڭ بەتىن اشىپ تۇر ەمەس پە؟!
...جاعىمپاز بەن جەمقورلار جازادى زاڭ,
كەلە مە وعان, كەلمەي مە, قازاق ىزاڭ؟
...مىنا قوعام بارادى قايدا بەتتەپ,
اۋىلداردى قۇرتا ما پايدا جوق دەپ؟
...ۇلتىم مەنەن ۇرپاعىم باس يەتىن,
ۇعىمداردىڭ ۇمىتساق قاسيەتىن,
ايتىلماعان ءسوزدىڭ دە اتاسى ولەر,
اتاسى ولسە – كىم جەرلەپ, تاس ۇيەتىن؟
ەندى بىردە جاسىقتىعىمىزعا, كونبىستىگىمىزگە جانى كۇيىپ, كەمشىلىگىمىزدى بەتىمىزگە باسادى:
...جەمە-جەمگە كەلگەندە,
جاعىمىزدى اشا الماي,
زارەمىزدى باسا الماي,
ۇرەي بۋىپ, ءۇن ءوشىپ,
اشىلعانداي الدان قۇز,
بىزدەر بۇعىپ قالعانبىز.
ەل دەگەندە وزەگى ورتەنگەن اقىن الاشىنىڭ قيتىعىنا ءتيىپ, مەرەز مىنەزىنەن ارىلۋعا جول كورسەتىپ, ءجون سىلتەپ وتىر.
ۇلىقبەك ءوز وقىرماندارىنا ۇسىنعان ونداعان كىتاپتارىنان تاڭداپ الىپ جارىققا شىعارعان قوس تومدىعىنا «ەل مەن جەر جىرلارى» دەگەن انىقتاما بەرىپتى. وسى ءبىراۋىز ءسوز اقىن شىعارمالارىنىڭ نەگىزگى مازمۇنىن, ولەڭدەرىنىڭ ەل-جۇرتىنىڭ جۇرەگىندەگى ءسوزىن ايتۋعا ارنالعاندىعىنىڭ بەلگىسى.
تاۋەلسىزدىك! بوستاندىق! ازاتتىعىم!
باعا جەتپەس باعىمسىڭ عاجاپ قۇنىڭ.
شام جارىعى تۇسەر مە ءوز تۇبىنە,
جەمىسىڭدى تاتار ما قازاق بۇگىن؟
تاۋەلسىزدىك! ازاتتىق! بوستاندىعىم!
اتىڭ وزسىن بايگەگە قوسقان بۇگىن.
ءوزىڭ عانا قايتارىپ بەرەتۇعىن,
ادىلدىك پەن شىندىقتىڭ قاشقان قۇنىن!
قازىرگى كەزەڭنىڭ تۇيتكىلدى تۇستارىن, الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىك كەسەلدەرىن اقىن بوياماسىز كورسەتۋگە, شارت جۇگىنىپ وتىرىپ شىندىقتى ايىزىڭدى قاندىرا ايتۋعا اسىق. كەزەڭنىڭ كەسەلدى كورىنىستەرى, ۋاقىت تىنىسى كوڭىلىن الاڭداتقان ۇلىقبەكتىڭ ءسوزى سەنىمدى, دايەگى دەرەكتى, كوكەيىڭە قونا كەتەدى. بۇل ورايداعى ولەڭدەر توپتاماسى بۇگىنگى قوعامنىڭ شىندىعىن شەرتكەن قازاق پوەزياسىنىڭ شوقتىقتى شىعارمالارى, سۇبەلى ولجاسى ساناتىندا.
...تورەلەرى – تويىمسىز,
تولەڭگىتى – توباسىز,
ەلدىڭ ءىسى دەگەندە,
ەلپ ەتپەيتىن ەرىنشەك,
جۇرتتىڭ ءىسى دەگەندە,
جالت بەرەتىن جاسقانشاق,
ۇلتتىڭ ءۇنى دەگەندە,
سەلت ەتپەيتىن سەسكەنشەك,
ار نامىسى – اتكەنشەك,
كەجەگەسى – كوتكەنشەك,
ويانار ما ۇيقىدان,
كەڭىردەكتەن شاپ بەرسەك!
وسىنداي جات قىلىقتى جان-جۇرەگىمەن سەزىنىپ, ۇلتىنىڭ كەلەڭسىزدىككە ۇرىنباۋىن كوكسەگەن كورەگەن اقىن تاڭداعان جولىنان تايعان ەمەس, ادالدىقتىڭ اق جولىنان اداسقان ەمەس. جوعارىداعى ولەڭ جولدارى سول سوزىمىزگە ناقتى دالەل. ال جالپى, ۇلىقبەك اقىننىڭ ولەڭدەرى ۇلاعاتتىلىعىمەن قىمبات. ول ەل باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىقتى ايتىپ قامىعا بەرمەي, وتەر-كەتەر وتكىنشى زاماننىڭ جەتەگىندە كەتپەي, تاۋەكەل كەمەسىنە ءمىنىپ, جەلكەن كوتەرۋگە ۇندەيتىن ومىرشەڭ ولەڭدەردى از جازعان جوق. سونىڭ ءبارىن سۇرىپتاپ, ويلانا وقىپ, ءومىر-ءتىرشىلىگىمىزدىڭ ىرگەتاسىنا اينالدىرۋعا اسىعۋىمىز كەرەك شىعار دەگەن پىكىردەمىز. وقىعان سايىن دالانىڭ جۋسانىنداي جۇپار ءيىستى جىرلارىنا قالاي عاشىق بولىپ قالعانىڭا ءوزىڭ دە قايران قالاسىڭ جانە سونىڭ سىرىن بىلۋگە ىنتىزار بولاسىڭ.
ۇلىقبەكتىڭ بارشا اقىندىق قىرىن اشىپ كورسەتۋ ءبىر ماقالانىڭ بويىنا شاق كەلمەس. ءتىپتى, وعان تۇتاس ءبىر مونوگرافيا ارنالسا دا شىعارماشىلىعىنىڭ ويشىلدىق, شىنشىلدىق, سۋرەتكەرلىك سىندى باستى قاسيەتتەرىن تولىق اشىپ كورسەتتىك دەۋ كۇپىرلىك بولار ەدى. ونىڭ تۇپكى سەبەبى – اقىننىڭ جىردارياسىنىڭ اۋقىمدىلىعى مەن سالماقتىلىعىندا, تەرەڭدىگى مەن زەرەندىلىگىندە, قۇپيالىلىعى مەن قۇبىلىسىندا جاتىر. مىنا جالعان ءومىردىڭ جۇمباق سىرىن اشۋعا قانشا ۇمتىلساق تا, ءبارىبىر ءتۇبىنە جەتكىزبەيتىنى ايان. ۇلىقبەكتىڭ اقىندىق قىرى مەن سىرىن بۇگى مەن شىگىنە دەيىن قالدىرماي اشىپ بەرۋ ءمۇمكىن ەمەس. ءبىز سول تەلەگەي تەڭىز جىردىڭ بەت پەردەسىن اشىپ, كوزگە شالىنار, كوڭىلگە قونار, ساناعا سىڭەر, جەتەمىزگە ىلەسەر وي-تولعامدارىنان سىر تارتساق تا تاۋبە دەمەكپىز. راس, اقىن ولەڭدەرىنىڭ ىشكى ءمانى مەن مازمۇنىنا وي ءجۇگىرتىپ, زەيىن قويىپ زەرتتەسەك, كوپ قىرلارىنا قانىعامىز. ايتالىق, ولەڭدەرىنىڭ ءتىلىڭدى ءۇيىرىپ اكەتەتىن ءسوز بوياۋىنىڭ الۋان تۇرلىلىگى, مەيىرىڭدى قاندىراتىن وي-ماقام مانەرلىلىگى, جان-جۇرەگىڭدى باۋراپ الاتىن نازىك تە سۇڭعىلا سەزىمتالدىعى, كوڭىل تولقىنىن باساتىن سامالداي سابىرلىلىعى, ساناڭدى سارالايتىن اقىلگويلىگى – مىنە وسى سياقتى قيسىندى قىر-سىرى ارقىلى ارقالى اقىننىڭ تالانتىن تانيسىڭ. كوڭىل تۇكپىرىندە جاسىرىنعان كوپ جۇمباق سىردىڭ كومبەسىن اشىپ, دۇنيە ديدارىنىڭ كەرەمەت كەلبەتىنە سۇقتانىپ, شەكسىز شاتتىققا كەنەلەسىڭ. ويلانتاتىن, تولعانتاتىن كەستەلى, كەمەل جىرلارى جان ءشولىن قاندىرىپ, سۇلۋلىعىمەن سۋسىنداتارى ءسوزسىز. تورىعۋدىڭ تۇتقىنىنان بوساتىپ, كەڭ تىنىستى ەركىندىككە, كەڭىستىككە شىعاراتىن شايىردىڭ وزەكجاردى ولەڭدەرى ءبىر ءسات قىتىمىر قىستان كوگىلدىر كوكتەمگە كەزىككەندەي اسەرىمەن ءالديلەيدى.
جۇرەگىنەن جىر توگىلگەن اقىن استە جىلاۋىق ولەڭ جازباپتى. ءور رۋحتى, قايسار اقىننىڭ كەي-كەيدە كەزىگەتىن كوڭىلىڭدى بوساتىپ, جۇرەگىڭدى جىلاتىپ, جانىڭدى سىزداتىپ – وتكىنشى ءومىردىڭ وكىنىشتى ساتتەرىن وشپەستەي ورنەكتەگەن ولەڭدەرى دە تازالىعىمەن تاڭداندىرىپ, قايعىرتۋدىڭ ورنىنا قاناتتاندىرىپ, شۇعىلاداي شۋاعىنا شومىلدىرىپ, دەرتىڭە داۋا بولاتىن سيقىرى بار. ەندەشە, ءومىرىن ولەڭگە ارناپ, عاجاپ عازالدار جازىپ, ەل-جۇرتىنىڭ اڭسار-ارمانىن, مۇرات-ماقساتىن ولەڭدە ورنەكتەگەن ۇلىقبەك ۇلىق اقىن.
مىنا ءبىر مىسقالداي مىسالداردان جىگەرىڭدى جانيتىن سارا سوزدەردى ەستىپ, ەرىكسىز ەس جيۋعا ءماجبۇرسىڭ:
ءوز جەرىڭە ءوزىڭ بي بول,
مۇڭ جۇتپا,
تۋرا قارا ار-نامىسقا, شىندىققا.
ەركىندىكتىڭ ەسىگىنەن ەركىن كىر,
ءوزىڭدى ءوزىڭ بايلاپ بەرمەي قۇلدىققا.
كۇمىلجىمە, كوتەر باستى جوعارى,
جاڭعىرىقسىن ازاتتىقتىڭ ءور ءانى...
تاعى بىردە اقىن تاۋەلسىزدىكتى ءتاۋ ەتىپ, جىگەرلەنىپ, جەلپىنىپ, جاقسى كۇندەردى جاقىنداتۋ جولىندا جانقيارلىق قاراكەت جاساپ, ەلى ءۇشىن كۇرەسەتىن ەر ازاماتتار قاتارىن ءتۇزۋدىڭ قاجەتتىگىن قاپەرىمىزگە سالادى:
جاقسى دا بولسا ءوز ەلىم,
جامان دا بولسا ءوز ەلىم,
ەل دەگەندە وزەگىم
ورتەنسە دە توزەمىن, – دەپ اقىل قوسادى.
وسىنداي قۋاتتى, لەپتى مارجان سوزدەردەن تىزىلگەن جىر جولدارى جانىڭدى جاسانتىپ, وتان تاعدىرى تولعانتىپ, ۇلتتىق نامىسىڭدى وياتۋعا ارنالعان. ۇلىقبەكتىڭ ۇلتىمىزدىڭ قانى مەن جانىنا سىڭگەن, سانا-سەزىمىن تاربيەلەگەن ار-وجدان, اقىل-پاراسات, قاجىر-قايرات سىندى ۇلىق قاسيەتتەرىن دارىپتەي وتىرىپ, وقىرمان قاۋىمعا وي سالۋدى كوزدەگەن تولعامدى ولەڭ سوزدەرى قانداي كەرەمەت.
سەنەم مەن, سەنەم,
قايتادان قىزىر قونادى.
قادىرى قاشقان
قاسيەتتى قازاق جەرىنە.
تۇلا بويىن ءسوز سيقىرى بيلەگەن اقىن سوزدەن وت جاعىپ, وشاق لاۋلاتىپ, وق جانىپ, جەبە زاۋلاتقان اقىن «ءسوزدەن ۋلانىپ, سوزدەن بال ءىشتىم» دەسە يمانداي يلاناسىز. قايران اقىننىڭ قولىنان ودان باسقا نە كەلسىن! الايدا, اتام قازاقتىڭ مىردەي ءسوزى ارقىلى الاشتىڭ مەرەيىن اسىرعان سەمسەر ءسوزدى شايىردىڭ شىندىققا ارا ءتۇسىپ, ادالدىقتىڭ اق جولىن جىرلاۋى بەكەر ەمەس. جالىندى ءسوزى جۇرتىنىڭ جۇرەگىنە جەتىپ, ۇلتىنىڭ ۇرانىنا اينالىپ جاتسا اقىننىڭ ارمانىنا جەتكەنى ەمەس پە؟! ودان ارتىق, ودان قىمبات باقىتتىڭ كەرەگى قانشا!
كوركەم ادەبيەت قاي زاماندا دا قوعامعا, ءومىر-تىرشىلىككە حالىقتىق كوزقاراستى بىلدىرەتىن شىنايى شىعارمالار ارقىلى باعالانىپ كەلگەنى بەلگىلى. سان عاسىرلار وتسە دە حالىق جادىندا جاتتالىپ قالعان, بۇگىنگى كۇننىڭ دە كادەسىنە جاراپ جۇرگەن كونە جىر-داستانداردى, ءان-كۇيلەردى قۇمارتا وقىپ, سۇيسىنە تىڭداپ كەلەمىز. بۇل بولسا, ەل مەن جۇرتتىڭ جۇرەگىندەگى سىرىن, وي-ارمانىن تاۋىپ ايتىپ, ءسوزىن سويلەۋ ءاربىر قالامگەردىڭ مۇرات-ماقساتى ەكەندىگىن ەسكە سالاتىن ومىرلىك ونەگە. مىنە, ۇلىقبەك اقىننىڭ شىعارماشىلىعى دا وسى باعىتتاعى تابىستارىمەن قۋانتىپ ءجۇر. ويشىلدىق, سىرشىلدىق سەزىمدەرگە جانى باي اقىن ولەڭدەرىنىڭ ايرىقشا ىنتا-ىقىلاسقا بولەنۋىنىڭ سىرى وسى قاسيەتىندە. ىزگىلىك پەن ز ۇلىمدىق, ادالدىق پەن ايارلىق ماڭگى مايدانداسىپ, ارباسا, ارپالىسا ايقاسۋىن توقتاتقان ەمەس. وسى ورايداعى اقىننىڭ كوزقاراسى, دۇنيەتانىمى ولەڭدەرىندە وزگەشە سىر-سيپاتىمەن دارالانىپ تۇرعانىن بايقايمىز. ول نە ايتىپ, نە جازسا دا ءوز ءسوزى, ءوز پىكىرى, ءوز توقتامى. قالىپتى وي, قالىپتاسقان قاعيداتتى قايتالاۋدان قاشقاقتاپ, ۇزبەي ىزدەنىس ارقىلى سونى سوقپاق تابۋعا تالپىنۋى مەن ىنتىزارلىعىنىڭ جەمىستى جەڭىسى. ۇلىقبەكتىڭ ۇلتىمىزدىڭ ۇياتى, ەرەكشە ەرەن اقىنى بولىپ قالىپتاسۋىنا جول اشقان وسى ۇستانىمى.
ەرەكشە ءبىر ەسكەرتە كەتەتىن جاعداي, كەڭەستىك كەزەڭنىڭ تالاپتارىنا تابىنىپ, ولەڭدەرىنە وڭاي جول اشىلۋىن قالاماعان بىرەگەي اقىنداردىڭ ءبىرى – ۇلىقبەك. اقىننىڭ قوعام وزگەرىپ, زاماننىڭ جاڭالانۋىن جانىمەن سەزىپ, كوكىرەك كوزى اشىلىپ, كورەگەندىك تانىتۋى تاڭعالارلىق. قانشاما ولەڭ جازىپ, كىتاپ شىعارسا دا, ونىڭ ىشىنەن شام الىپ ىزدەسەڭ دە بيلىكتەگى پارتيا مەن باسشىلىق تۋرالى بىردە-ءبىر ولەڭىن تاپپايسىڭ. ەسەسىنە سول تۇستاعى قوعامداعى قايشىلىقتار, يدەولوگياداعى يلانىمسىز, ساياساتتاعى ساياز قاعيداتتار, الەۋمەتتىك تىرشىلىكتەگى تەڭسىزدىكتەر اقىن نازارىنان تىس قالعان كەزى جوق. شىعارماشىلىق ءومىرىنىڭ سول باعىتى بۇگىندەرى دە جالعاسىن تابۋدا. ونىڭ ايقىن مىسالدارى رەتىندە ۇلىقبەكتىڭ جەلتوقسان كوتەرىلىسى, جاڭاوزەن وقيعاسى كەزىندە جانى كۇيىپ, اقتارىلا جازعان جاۋىنگەرلىك جىرلارى. ازاتتىق الساق تا تۇرمىس تاۋقىمەتىن تارتىپ, بەرەكەسى قاشقان جۇرتشىلىقتىڭ كوڭىل كۇيىن بەينەلەپ, جىر تولعاۋدان تارتىنعان ەمەس. ۇلىقبەك اقىن ولەڭدەرىنىڭ وزەگى ءومىر وتكەلەكتەرى مەن زامانداستار تاعدىرى. ونىڭ كوزى كورىپ, جانى سەزىپ وتىرعان حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن, ارمان-اڭسارىن جۇرەگىنەن وتكىزىپ, ءتۇسىنىپ-ءتۇيسىنىپ, تولعانا جىرلاۋى ازاماتتىق پارىزىنا ادالدىعى دەپ قابىلدايمىز. ءومىردىڭ بەيمالىم بەتتەرىن اشاتىن جاڭا تۇرپاتتى, سونى سيپاتتى ولەڭدەرىمەن ەرەكشە تۇرعان ەرەن اقىن تۋىندىلارىنىڭ تارتىمدىلىعى كوركەمدىلىگى مەن شىنشىلدىعىندا. ال اباي ولەڭدەرىنىڭ ومىرشەڭدىگى, ونىڭ وي-تولعامدارىنىڭ قازىرگى كۇننىڭ دە شەرىن شەرتىپ, ۋاقىتپەن ۇندەسۋى, ۇلىقبەك سىندى سىرباز اقىنداردىڭ دا سول جولدا جولىعىسىپ, ءتىل تابىسا كەتۋى عاجاپ ەمەس پە؟!
جالپى, ۇلىقبەك ولەڭدەرىنىڭ وزگەشە سيپاتتارىنا توقتالساق, تومەندەگىدەي ويلارىمىزدى ورتاعا سالار ەدىك. بىرىنشىدەن, اقىن ولەڭدەرىنىڭ ورنەكتىلىگىنە دالەل بولاتىن ءتىلىنىڭ شۇرايلىلىعى, سەزىمىنىڭ سۇلۋلىعى, سوزدەرىنىڭ سازدىلىعى, وبرازدارىنىڭ ويلىلىعى ەكەندىگىن ايرىقشا اتاپ وتەمىز. ەكىنشىدەن, ويى مەن سەزىمىنىڭ سەرىكتەسە ۇيلەسىم تابۋى, ءومىر قۇبىلىستارىنا كوزقاراسى مەن پايىمداۋىنىڭ جاڭاشا, وزگەشە, وزىنشە ەكەندىگى. جۇرەگىن جارىپ شىققان, كوكىرەگىنەن قۇيىلىپ تۇسكەن اقىن ولەڭدەرىنىڭ سالعان جەردەن ساناڭدى نۇرلاندىرىپ, اساۋ وزەن يىرىمىندەي ءۇيىرىپ اكەتەتىن سيقىرلى سىرى. ۇشىنشىدەن, ولەڭدەرىنىڭ تابيعيلىلىعى, جىرلارىنىڭ جاراتىلىسىندا وي مەن سەزىم دومبىرانىڭ قوس شەگى, توعىز پەرنەسىندەي جۇپتاسىپ, جاراسىپ, كۇمبىرلەتە كۇي توككەندەي – ۇندەسە كەتەتىن قاسيەتى. تورتىنشىدەن, تاعدىردىڭ تايعاق جولدارىن كەشكەن الاش كوسەمدەرى – ولەڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ بەت-بەينەسىن ولەڭدە ورنەكتەۋى دە وزگەشە. جۇرەگى جىلى, جانى جايساڭ ادامداردىڭ اسىل بەينەسىن, قادىر-قاسيەتىن سوزبەن بەينەلەۋى كەرەمەت. كەيىپكەرلەرىنىڭ جاندى بەينەسى بىردەن كوز الدىڭا كەلە قالۋى سوزىمەن سۋرەت سالعان اقىننىڭ ايرىقشا دارىندىلىعىنىڭ دالەلى. بەسىنشىدەن, اقىننىڭ ادەبيەتتەگى ءار كەزەڭنىڭ, ءار تولقىننىڭ ءوز ءسوزى, ءوز قولتاڭباسى بولۋعا ءتيىس ەكەندىگىن ەسىندە ۇستاپ, تالاپ پەن تالعام بيىگىنەن تابىلۋى. وسى ارقىلى ول ۇلتتىڭ رۋحاني قازىناسىنا ولجا سالۋدا. التىنشىدان, اقىن ولەڭنىڭ قادىرىن ارتتىراتىن شەبەرلىك قىرلارىنا جەتىك. ۇلىقبەك جىرلارىنىڭ ءورىمىن كەلىستىرىپ تۇرعان ونىڭ تابيعي جاراسىمى: سەرپىندى ىرعاق, سامالداي ساز, توسىن تەڭەۋ, ۇتقىر ۇيقاس, وقشاۋ وي, ءمولدىر سەزىم سىندى ءتورت قۇبىلاسى تەڭ, پوەزياعا قاجەتتى جابدىقتارمەن جاراقتاندىرعاندىعى. ال پىشىمىنە وراي سەزىمگە سۋارىلعان وي, ساعىنىشقا اينالعان مۇڭ ولەڭدەرىنىڭ ءوڭىن اشىپ, سىرىنا سۇقتاندىرىپ تۇرسا, بۇل جانمەن سەزىنىپ, سانامەن سارالاۋدىڭ جەمىسى.
ادەتتە, ادەبيەتتانۋشىلارعا ىلەسە بىزدەر دە اقىن تۋىندىلارىن تاقىرىپقا ءبولىپ, جىكتەپ, دارالاي قاراستىرىپ جاتامىز. شىندىعىندا, تاقىرىپ بىرەۋ-اق, ال ونىڭ قىرى مەن سىرى سان الۋان. ياعني, ولەڭ ءومىردىڭ بايانى. ال اقىن ءوز جىرلارىن وقىرمانعا جەتكىزۋ ءۇشىن وي-ماقساتىن ءار قىرىنان الىپ ايشىقتاۋعا, سىر ساباقتۋعا ءتيىس. ەندەشە, بۇل تاقىرىپ ەمەس, ءارتۇرلى ادەبي ءادىس-ءتاسىل. وسى پىكىرىمىزگە سۇيەنە وتىرىپ ءبىز ۇلىقبەكتىڭ شىعارماشىلىعىن ءبولىپ-بولشەكتەمەي ءومىر جىرى دەپ قاراستىرىپ وتىرمىز. ال ۇلىقبەك اقىن ولەڭ-جىرلارىنىڭ التىن ارقاۋى – ادالدىق, ادامگەرشىلىك, ىزگىلىك, يماندىلىق, ارلىلىق سىندى قازاقتىڭ قاسيەتتى جانسارايىن دارىپتەۋ. ويى وزىق, ساناسى سەرگەك وقىرماننىڭ جانىن بايىتىپ, سەزىمىن ساۋلەلەندىرەتىن اقىن ولەڭدەرى وزىنە ولەردەي عاشىق ەتەدى دەسەك اسىرىپ ايتتى دەمەسسىز. اقىننىڭ دۇنيە-تىرشىلىكتىڭ تىلسىمىن تانىپ, ويلانىپ-تولعانىپ, قىر-سىرىن تۇسىنۋىڭە جول اشار جىرلارىن ەت-جۇرەگىڭ ەلجىرەپ قابىلدارىڭ كۇمانسىز. اقىلعا سىيىمدى, كوڭىلگە قونىمدى, قيالمەن قاناتتاس, ومىرمەن وزەكتەس ولەڭدەر جازعان اقىندى قالاي ماقتاساق تا جاراسىپ تۇرارى اقيقات. قىسقاسى, ۇلىقبەك اقىننىڭ جىبەك جىپتەي توگىلگەن ەسىل ولەڭدەرىن ەسىڭ كەتىپ وقيسىڭ, سان سىرىن كوكەيىڭە توقيسىڭ. ال باسقا بىردە-ءبىر اقىننىڭ اۋزىنا تۇسپەگەن وي تولعاۋىنا قاراپ, ونى جاڭاشىل اقىن دەيمىز. شىنايى قۇندىلىعىن جۇرەگىڭمەن سەزىنبەي دە تەرەڭ بويلاپ تۇسىنبەي تۇرىپ, تەك بوگدە بىرەۋلەردىڭ ايتقانىنا الدانىپ ماقتاي سالۋ ۇيات نارسە. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزدى اقىن شىعارمالارىنىڭ كوركەمدىگىنە, اۋقىمدىلىعىنا, شىنايى شەبەرلىگىنە كوزىمىز جەتكەن سوڭ عانا تالانتىنا تاعزىم ەتۋىمىز دەپ بىلگەيسىز. وسىلايشا ۇلىقبەك اقىننىڭ ولەڭدەرىن باعالاۋ بارىسىندا جاڭاشا وي-پىكىرىمىز بەن وزىندىك پايىمداۋىمىزدى جەتكىزۋدى نيەت ەتتىك. ماسەلە, ءسوز ويناتۋدا ەمەس, ءار ويىڭنىڭ ءمان-ماڭىزىن تەرەڭ ءتۇيسىنىپ, جىر جولدارىنا جان ءبىتىرۋ. بۇل قيسىندى دا ءبىزدىڭ ۇلىقبەك ۇمىت قالدىرعان ەمەس. ولەڭ ورنەكتەرىندە اۋەن, ىرعاق, ۇيقاس ۇشەۋى ۇندەسىپ جاتسا عانا وي مەن سەزىمنىڭ ءسانىن كەلتىرەتىنىن, سوزدەر ۇندەسىپ بارىپ, ۇيلەسىم تاۋىپ ولەڭگە اينالاتىنىن اقىن ەسىنەن شىعارماۋدا. ولەڭ توگىلەر كەزدە اقىننىڭ وي-سەزىمى قانات بايلاپ, كوككە ۇشىپ, قيان كەزىپ كەتەتىنى ايان. شىعارماشىلىعى شارىقتاپ, شابىت ۇستىندە وتىرعان اقىننىڭ ءسوز ونەرىنىڭ – پوەتيكالىق الەمنىڭ كوركەمدىك كوگىنە كوتەرىلۋى زاڭدى قۇبىلىس. ولەڭدەرىن وقي وتىرىپ اقىننىڭ وسىنداي الاپات كۇي كەشكەندىگىن سەزە قويامىز.
قازاق ەلىنىڭ شىرايلى شىعىسى – ۇلىقبەكتىڭ كىندىك جۇرتى زايسان ءوڭىرىن ءوزىم دە كورگەنمىن. تابيعات كورىنىستەرى كوز جاۋىن الاتىن ايماقتى ارالاۋىم قادىرلى دوسىم, كورنەكتى جازۋشى كادىربەك سەگىزباي ۇلىنىڭ ەلۋ مەن جەتپىسكە تولعان مەرەيتويلارى تۇسىندا بولاتىن. ۇلىقبەك ولەڭدەرىندەگى كوڭىلگە قونعان كوركەم كورىنىستەر, ءابىش اعا كەكىلباەۆ ايتقانداي, كوزىمە وتتاي باسىلعان. وتكەن كۇندەردى ەسكە تۇسىرگەن ولەڭدەردى قالايشا قۇمارتىپ وقىماسسىڭ! تۋعان جەرىنە تارتقان تاماشا اقىن اياۋلى اتامەكەنىنىڭ وزەن, كول, تاۋ, ءتىپتى, شوپتەرى مەن گۇلدەرىن دە ءيسىن ەسىنە الىپ, سۋرەتشىنىڭ تىلىمەن ولەڭدەرىنە كوشىرگەن. مۇنى ءسىز ولەڭدەردى وقي وتىرىپ, سول تابيعاتتىڭ ورتاسىندا جۇرگەندەي سەزىنگەن ساتتە ويىڭىزدا جۇپتايسىز. تابيعاتتىڭ تىرشىلىگىن ادامنىڭ جاراتىلىسىمەن استاستىرا قاراپ, ونى بار جان-تانىمەن سەزىنگەن اقىننىڭ مەزگىلسىز سولىپ قالعان گۇلدى كورگەندە ەت جۇرەگى ەلجىرەپ, ەگىلىپ ءوز ءومىرى سولىپ بارا جاتقانداي كوڭىل كۇيگە بولەنۋى وقىرمانعا وي سالاتىن ولەڭ. مىنا ءبىر شۋماق ولەڭ وسى پىكىرىمىزدى ءتىرىلتىپ تۇر:
اقىن با شابىت وتىنان,
جانىپ ءبىر, ەرىپ كەتپەگەن؟!
ادام با ءتايىر, سۇلۋلىق
ساناسىنا اسەر ەتپەگەن؟!
ال ادام مەن تابيعاتتىڭ تۋىستىعىن اقىن بىلايشا ايعاقتاعان:
تابيعاتتا سەزىم جوق دەپ ويلامان:
ول دا – اقىن!
بىلەر مۇنى بويلاعان.
اقىنىڭدى اقىن ەتكەن تابيعات,
كەز كەلگەندە مۇنداي سانا بولماعان...
ءوزى ايتقانداي, ۇلىقبەككە اقىندىق قاسيەت سىيلاعان تابيعات ەكەنىنە ءشۇباسىز سەنەسىڭ. سەبەبى, ونىڭ ءسوزى تۇنىپ تۇرعان تابيعات سۋرەتتەرى.
...بالاۋسا گۇلدىڭ بۇرشىگىن,
كوك مونشاق دەرسىڭ, قاراساڭ...
...كۇن ەرىدى نۇرلى ەرنىنەن ۋىز تامىپ...
...كۇننىڭ نۇرى وياتقان سوڭ قىتىقتاپ...
...قوڭىراۋىن قاقسىن تاڭدا سەزىمىم...
...قيماستىقپەن الاتاۋعا اسىلىپ,
جىلاپ تۇرعان بۇلتتار ەمەس, جاز با ەكەن؟!
...ءوپسىن مەنى اپپاق ەرنى ايدىڭ دا,
ۇمىت بولسىن ءبىر ءسات بارلىق قايعىم دا.
مەن جاتايىن راحاتتان تالىقسىپ,
ءوزىم تۋعان تابيعاتتىڭ قوينىندا.
تابيعات پەن تۋعان جەرىن جارىستىرا جىرلاعان اقىننىڭ بۇل سالاداعى ولەڭدەرى كول-كوسىر. ەلى مەن جەرىنە تابىنا, تامسانا جۇرەگىنەن توگىلگەن ولەڭدەرىن قارا سوزبەن قايتالاپ ايتساق اجارىن قاشىرىپ, سۋرەتىن سولعىنداتىپ, ايتار ويىن ارزانداتىپ الارمىز. ونى وڭاشا وتىرىپ وقۋىڭ كەرەك, زەرىن زەردەڭە توقۋىڭ كەرەك. بىرەر مىسال:
...جۇرەگىم تۋعان جەردى ساعىنعاندا.
ەريدى سامارقاننىڭ كوك تاسىنداي.
ءبىر شوكىم زايسانىمنىڭ توپىراعىن
بەرمەيمىن التىنعا دا اتباسىنداي.
...اۋىل وسى,
ۇيام وسى مەن ۇشقان.
ارتىق ماعان جەردەگى بار قونىستان.
مەنىڭ ءىزىم بار الەمدى شارلاپ كەپ,
اۋىلىمنىڭ كوشەسىمەن توعىسقان.
...سۇلۋمەن تۇڭعىش سۇيىسكەن جەرىم,
بال تاتىپ قالدىڭ, تىلىمدە.
بوز جۋسانىڭنان ءبىر يىسكەر مە ەدىم,
ات تۇساپ, ايلى تۇنىڭدە؟..
ۇلىق اقىن ۇلىقبەكتىڭ «جاستىق شاقتىڭ دۋىلداپ وتكەن دۋماندى كەزىندە» پەندەشىلىككە بوي الدىرعانى, جانىن جەگەن كەيىپكەرىنىڭ كىناسىنىڭ كوپتىگىن بىلە تۇرا «ونى ساناۋعا قۇدايىم ۋاقىت تاپپاسىن» دەپ البىرت سەزىمى مەن ورتتەي وكىنىشىن اعىنان جارىلا ايتىپ سالاتىنى بار. ادالدىققا جۇگىنىپ ايارلىقتان ارىلۋعا ۇمتىلعان, ار-ۇياتتى كيە ساناعان سانالى ادامنىڭ سالاۋاتتى تىلەگىنە ريزا بولاسىڭ. جالپى, ولەڭ كەيىپكەرلەرى قاي ماسەلەدە دە ۇلگى-ونەگە كورسەتىپ, ار تازالىعىن دارىپتەپ, جان دۇنيەسىنىڭ نازىكتىگىنە سۇيسىندىرەدى. وسى تۇرعىدان العاندا مىنا ءبىر شۋماقتار ءار ادامنىڭ جۇرەگىنە شوق ءتۇسىرىپ, ءسونىپ قالعان سەزىمىن الاۋلاتىپ, جان جاراسىنا شيپا بولاتىنداي اسەرلى.
سول ءبىر ءاندى سەن ماعان جىرلاماشى,
جاتىر وندا ماحاببات مۇڭ-نالاسى.
سىزداتادى سەزىمدەر قايتا ورالسا,
ايقاسپايدى كىرپىگىم ءتۇن بالاسى.
سول ءبىر ءاندى سەن ماعان جىرلاماشى,
جاتىر وندا جاستىقتىڭ جىلناماسى.
ءسونىپ قالعان جانارتاۋ قايتا ويانار,
قايتا اشىلار جۇرەكتىڭ ءبىر جاراسى.
جىرلاماشى سەن ماعان سول ءبىر ءاندى,
وزگە اۋەنگە بۇراشى دومبىراڭدى.
وتكەن داۋرەن – ۇشپا بۇلت, كەلدى, كەتتى,
وتكەن داۋرەن – قىزعان شوق, سوندى, قالدى...
ءسوزىمىزدىڭ سوڭىنا قاراي, اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ بيىك بەلەسى بولعان «كيىز كىتاپقا» ازدى-كەم توقتالا كەتپەسەك قيانات بولار. ال «كيىز كىتاپ», اقىننىڭ ءوز سوزىنە سۇيەنسەك, قازىرگىدەي جەر-الەمدە جاھاندانۋ جاعادان الىپ, ۇلتتىق بولمىسىمىزعا قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعان كەزدە قازاقى تامىر مەن رۋحتى وياتىپ, جان دۇنيەمىزدى ءدۇر سىلكىندىرۋگە ارنالعان شىعارمالار شوعىرى. بۇل ءوزى نەگىزىنەن جاڭاشا شىعارماشىلىق ىزدەنىستىڭ ماۋەلى جەمىسى. ول جەكە-جەكە جىرلاردان, ون سان وي تولعاعان ولەڭدەردەن باس قۇراسا دا ءبىر عانا ماقساتتى كوزدەگەن كيەلى كىتاپ. ەڭ باستى ماقساتى – ەلدىڭ ەرتەڭىنە دەگەن سەنىمىنىڭ شاڭىراعىن شايقالتپاۋ. قوعامداعى توڭكەرىس, ومىرىمىزدەگى وزگەرىس سانا-سەزىمىمىزگە سىلكىنىس جاساعانىن جان دۇنيەسىمەن تۇسىنگەن سوڭ دا ۇلىقبەك اقىن جاڭاشا جول ىزدەپ, سونى سوقپاعىن تاۋىپ قازاق جىرىنىڭ سارىنىن جاڭعىرتتى. ۇلتتىق يدەولوگيامىز – ۇلتتىق مۇراتىمىز كوشباسشى بولسا عانا ماقسات-مۇراتىمىزعا جەتەمىز. ال بۇل كىتاپتاعى ولەڭدەر – كوركەمدىك كورىگىنىڭ شىڭدالۋ شارىعىندا قايرالىپ, شەبەرلىك شىڭىنا كوتەرىلگەن اقىن شىعارماشىلىعى قازىرگى قازاق پوەزياسىنىڭ ۇزدىك ۇلگىسىنە اينالعانى اقيقات. كىتاپتاعى قىزۋلى, ىرعاقتى, ءماندى, مانەرلى, ويلى, وتتى, جالىندى جىرلار جانىڭدى ارباپ, نەبىر قيالعا يلاندىرىپ, سەزىمىڭدى سىلكىندىرىپ, كوڭىل تۇكپىرىندەگى ارمان-تىلەگىڭدى وياتىپ, ءلاززات بەسىگىندە تەربەتىپ, جانسارايىڭدى جارقىراتىپ, نۇرلاندىرىپ جىبەرەتىن قۋات-قۇدىرەتكە تولى. كەزىندە مەملەكەتتىك سىيلىق بەرىلگەن «كيىز كىتاپ» قازاق ءومىر-تىرشىلىگىنىڭ, جان دۇنيەسىنىڭ, زاماندار داۋىلىندا زارداپ شەگىپ, زورلىق كورىپ, قوعامدىق قۇبىلىستاردىڭ قۇيىنىنا كومىلگەن قيلى كەزەڭدەر مەن بۇگىنگى تاۋەلسىزدىكتى ەنشىلەگەن ۋاقىتتا ءتۇرلى تۇيتكىلدەردى باسىنان كەشىرىپ جاتقان حالىق تاعدىرىن اسىرەبوياۋسىز, شىندىعىن كولەگەيلەمەي, بارىنشا باتىل, بارىنشا ءادىل, بارىنشا كوركەم ويعا, سەلكەۋسىز سەزىمگە وراپ, جاميعاتقا جۇرەك ءسوزىن جەتكىزگەن اقيقات ايناسى.
قورىتا ايتساق, ۇلىقبەكتىڭ ەركە نازدى, سىلقىم سازدى, ۇكىدەي ۇلپىلدەگەن, جان جادىراتىپ, قاي-قايداعى قايتا ورالماس ءومىر وتكەلدەرىن ەسىڭە تۇسىرەتىن ءنازىك سەزىمگە تولى ليريكالارى قانداي كەرەمەت. جاقۇتتاي جارقىراعان جىر مارجاندارىن قانشا وقىساڭ دا قۇمارىڭ قانبايدى. ءيا, جالپاق ەلدىڭ كوكەيكەستى وي-ارمان, ماقسات-مۇراتىن كوركەم كەستەلەپ, ايشىقتاپ ايتۋ جونىنەن ۇلىقبەك شابىتىنا قامشى سالدىرعان جوق. كوكىرەك كوزى ءدۇنيە قۇبىلىستارىن, تاسادا جاتقان تىلسىم سىرلارىن قياداعىنى شالاتىن قىرانشا كورە قوياتىن جانە ونى جۇرەككە جەتكىزە جازاتىن كورنەكتى اقىن. ول ءوزىنىڭ اقىندىق تالانتىنىڭ تالتۇسىندە قازاق پوەزياسىنا سىڭىرگەن سۇبەلى ۇلەسىنە ساي ماداق پەن ماراپاتتىڭ شاپاعاتىن كورىپ ءجۇر. ۇلىقبەك ەسداۋلەت سىندى ساڭلاق اقىننىڭ قازاق ولەڭىنە قوسقان مول مۇراسىن تۇگەل قامتىپ, تالداپ-تارازىلاۋ, باعالاۋ قوماقتى عىلىمي مونوگرافيانىڭ مىندەتى.
قۋانىشباي قۇرمانعالي,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.
الماتى.