جاھان جانارىن جاۋلاعان

ەلوردامىزدىڭ تورىنەن وسىدان تۋرا 15 جىل بۇرىن بوي كوتەرگەن جاستار تەا­ت­رى العاش شىمىلدىق تۇرگەن كۇنىنەن باستاپ-اق ونەر ولكەسىنەن ءوزىنىڭ ايشىقتى ورنىن الىپ, ساحنا سالاسىنداعى داڭعىل دا دارا جولىن ماڭايىنا مويىنداتقان بولاتىن. 2007 جىلدىڭ 5 شىلدەسىندە ۇلى قالامگەرلەر – ش.ايتماتوۆ پەن ءا.كەكىلباەۆ شىعارمالارىنىڭ جەلىسىندە قويىلعان «شىڭعىسحان» سپەكتاكلىمەن تۇساۋى كەسىلگەن تەاتردىڭ ءتاي-ءتاي باسىپ, بۇگىنگە دەيىن جەتكەن شىعارماشىلىق جەتىستىگى مەن ونەرىنىڭ ومىرشەڭ ءورىسى استانامىزبەن بىرگە دامىپ, داڭعىلدانىپ كەلەدى. ونىڭ ايقىن دالەلى – ىرگەسى قالانعاننان بەرگى 15 جىل ىشىندە تەاتر ۇجىمى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بىرنەشە فەستيۆالعا قاتىسىپ, بارلىعىنان دەر­لىك باس جۇلدە – گران-پريمەن ەلگە ورالدى. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, ءبىر تۋعان قىرعىز ەلىمەن رۋحاني ءھام مادەني باي­لانىس جىلجىعان جىلدارمەن بىرگە جاندانىپ, ونەردە ءوزىنىڭ وركەنيەتتى ءىزىن قالدىرىپ ۇلگەردى.

بۇگىندە ايىرقالپاقتى اعايىن استا­نا­لىق تەاتردىڭ شىعارماشىلىق تىنىسىمەن ءجىتى تانىس ءارى جاڭا قويى­لىمدارىن ەلدەرىندە وتەتىن ءتۇرلى تەاتر فەستيۆالدارىندا كورىپ, سپەكتاكل­دەرىنىڭ سۋرەتكەرلىك سالماعىن ساراپقا سالۋعا اسىق. سونىڭ ايقىن دالەلى بولسا كەرەك, جاستار تەاترى ۇجىمى وسى ۋاقىت ارالىعىندا قىرعىز ەلىندە وتكەن بىرنەشە فەستيۆالعا قاتىسىپ, ۇنەمى ۇزدىكتەر قاتارىنان كورىنىپ كەلەدى. اتاپ ايتساق, 2008 جىلى ش.ايتماتوۆتىڭ تۋعانىنا 80 تولۋىنا وراي بىشكەك قالا­سىندا وتكەن حالىقارالىق «ارت وردو» تەاتر فەستيۆالىندە ش.ايت­ماتوۆتىڭ شىعارمالارى نەگىزىندە جا­سال­­عان «جان ازابى» سپەكتاكلى ءۇش بىردەي نوميناتسيا: «ەڭ ۇزدىك سپەكتاكل» – گران-پري, «جوعارعى دەڭگەيدەگى كوركەمدىك شەشىمى ءۇشىن» جانە «ۇزدىك سازدى بەزەندىرۋ» اتالىمدارىندا ماراپاتتالسا, 2017 جىلى ءدال وسى فەس­تيۆالدا ۋ.شەكسپيردىڭ «اساۋعا تۇساۋ» كومەدياسى ءۇشىن «ۇزدىك رەجيسسۋرا» جۇلدەسىن يەلەندى. سونداي-اق 2018 جىلى بىشكەك قالاسىندا وتكەن «ايتماتوۆ جانە تەاتر-2018» حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالىندە ش.ايتماتوۆ, ءا.كەكىل­باەۆتىڭ «شىڭعىسحان» ءاپساناسى «ۇزدىك قويىلىم» اتالىمىندا مويىندا­لىپ, 2019 جىلى وش قالاسىندا ۇيىم­داس­تىرىلعان «ART-ORDO» VII حالىق­ارالىق تەاتر فەستيۆالىندە رەجيسسەر نۇرقانات جاقىپبايدىڭ شىڭعىس ايتماتوۆ, ورالحان بوكەي, روزا مۇقا­نوۆا شىعارمالارى نەگىزىندە قويىلعان «عاسىردان دا ۇزاق...» سپەكتاكلى گران-پري جۇلدەسىن قانجىعاسىنا بايلادى.

باۋىرلاس ەلدىڭ تەاتر الەمىن تاماشا تالانتىمەن مويىنداتىپ جۇرگەن جاسامپاز ۇجىمنىڭ ونەرىمەن جاقسى تانىس اعايىن بۇل جولى دا ەلوردالىق جاستار تەاتر­ىن زور قوشەمەتپەن قارسى الدى. ولار ۇسىنعان ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قىز جىبەك» جانە ن.جاقىپبايدىڭ «جانارىمداعى جالعىز اۋەن» قويىلىم­دارى قىرعىز اعايىننىڭ شەكسىز ءىلتيپا­تىنا بولەندى.

– قازاقستاننىڭ باس شاھارىنان كەلگەن جاستار تەاترىنىڭ ونەرى ءبىز ءۇشىن تاڭسىق ەمەس. ءاردايىم ەلىمىزدە وتەتىن تەاتر فەستيۆالدارىندا كورىپ كوزايىم بولىپ, ونەرىنە ۇنەمى ءتانتى بولىپ ءجۇرمىز. جاستار تەاترى مەن قىرعىز ەلىن بايلانىستىراتىن ۇلى تۇلعا بار, ول – شىڭعىس ايتماتوۆ. ەڭ العاش جاس تەاتردىڭ تۇ­ساۋىن كەسكەن ۇلى قالامگەرىمىزدىڭ «شىڭ­­­عىس حاننىڭ اق بۇلتى» شىعارماسى بول­سا, كەيىن دە جازۋشى قالامىنان تۋعان قاي­تا­لانباس تۋىندىلار تەاتر رەپەر­تۋارى­نىڭ تورىنەن ورىن الدى. جاستار تەاترىنىڭ بىشكەك قالاسىنا جاساعان بۇل ونەر ساپارى ەكى ەل استاناسى عانا ەمەس, تۇتاس ۇلت اراسىنداعى بايلانىس­تى ودان ءارى نىعايتىپ, جانداندىرا تۇسە­دى دەپ سەنەمىن. «قازاق, قىرعىز ءبىر – تۋعان» دەپ جاتامىز. سول تۋىس­تىعىمىز, اعايىن­دىعىمىز ماڭگى جا­ساي بەرسىن!» دەدى گاسترولدىڭ اشىلۋىن­دا اقجارما تىلەگىن جولداعان قىرعىز رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ۇلت جاناشىرى, قىرعىز ۇلتتىق تەلە-راديو كورپوراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى قايرات يماناليەۆ.

ەكى كۇنگە سوزىلعان ونەر ساپارىن ءساتتى اياقتاعان تەاتر ۇجىمىنىڭ ونە­رىنە ءتانتى كورەرمەن ىقىلاسىمەن بىرگە قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ رەسمي بيلىك وكىلدەرى دە قازاقستاندىق جاستار تەاترى ۇجىمىن ارنايى سىي­لىق­تارمەن ماراپاتتادى. اتاپ ايتساق, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ مادە­نيەت, اقپارات جانە سپورت مينيس­ترلى­گى­نىڭ شەشىمىمەن تەاتردىڭ كوركەم­دىك جەتەكشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىر­گەن قايراتكەرى, حالىقارالىق ش.ايت­ما­توۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەا­تى نۇرقانات جاقىپباي «قىرعىز رەسپۋب­ليكاسى مادەنيەتىنىڭ مىقتىسى» توسبەلگىسىن كەۋدەسىنە تاقسا, جازۋشى, دراماتۋرگ, قىرعىز رەسپۋبليكاسى تەاتر قايراتكەرلەرى وداعىنىڭ پرەزي­دەنتى جانىش وسمون ۇلى قۇلمامبەتوۆ وداق اتىنان جاستار تەاترى ۇجىمىن «الەمدىك تەاتر ونەرىنە قوسقان ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» اتالىمىنداعى «شابىت» ۇلتتىق تەاتر سىيلىعىمەن ماراپاتتادى.

قىرعىز ەلىندە تابىستى باستالعان ونەر ساپارى ءارى قاراي تۇركيانىڭ كونيا قالاسىندا وتكەن تۇركى تىلدەس ەل­دەر­دىڭ «مىڭ تىنىس – ءبىر داۋىس» حالىق­ارا­لىق فەستيۆالىنە ۇلاستى. ايتۋلى فەستيۆالدىڭ اشىلۋىندا «جا­نا­رىم­دا­عى جالعىز اۋەن» مۋزىكالىق سپەكتاكلىمەن ونەر كورسەتكەن ۇجىم, فەستيۆالدىڭ نە­گىز­گى باعدارلاماسىنا ۋ.شەكسپيردىڭ «اساۋعا تۇساۋ» كومەدياسىن ۇسىندى. الەم­­­نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جينالعان كورەر­­­مەندەر مەن تەاتر ماماندارىن ءتانتى ەتكەن ايتۋلى قويىلىم فەس­تيۆالعا قا­تىس­­­قان ۇزدىك سپەكتاكلدەر قاتارىنا ەنىپ, ساحنا ساراپشىلارىنىڭ جوعارى باعاسىن الدى.

ونەر ۇلتتىڭ جانى ءارى ايناسى دەسەك, تاۋەلسىزدىك تۇساۋىن كەسكەن تالانتتى تەاتر ۇجىمىنىڭ تۇركى الەمى تورىندەگى تۇعىرلى ورنى مەن اسقاق ابىرويى كۇللى قازاق ونەرىنىڭ مەرەيى ءھام مارتەبەسى ەكەنى انىق.