ديقانداردىڭ تەحنيكاسى ساقاداي ساي

ديقاندار بيىلعى كوكتەمنىڭ ىلعالى از بولۋىنا عانا الاڭ­داۋلى. ونىڭ ۇستىنە تالماي سوعا­تىن قارا جەل القاپتىڭ ىل­­عالىن جىلدام ۇشىرىپ جى­بە­رەدى. جاۋىن-شاشىن وبلىس ورتالىعىندا كۇندە بولىپ تۇرعانىمەن كەيبىر تامشى تام­باعان اۋداندار دا بار. مى­سالى, تيميريازەۆ, اقجار, ءۋالي­حانوۆ اۋداندارىندا جاڭبىر مۇلدە جوق. پەتروپاۆل قالاسىنىڭ تو­ڭىرەگىندەگى قىزىلجار, مام­ليۋت, اققايىڭ, ەسىل اۋداندارىن­دا ىلعال بارشىلىق. ال قال­عان اۋدان­داردا سيرەك. ىلعال از بولعاندىقتان ءداننىڭ كوكتەۋى تومەن بولىپ, بىلتىرعىداي قۋاڭ­شىلىق بولىپ قالماس پا ەكەن دەگەن قاۋىپ تە جوق ەمەس.

اۋىل شارۋاشىلىعى باسقار­ماسىنىڭ باستىعى مەيرام مەڭ­دىباەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇگىنگە دەيىن بارلىق ەگىلۋگە ءتيىستى ءداننىڭ 50 پايىزدان استامى جەرگە ءسىڭىرىلدى. ديقاندار مينەرالدى تىڭايتقىشتار قولدانۋ جونىنەن دە رەسپۋبليكادا الدىڭعى ورىندا. جاڭا تەحنيكامەن جاراقتانۋ جاعى دا جەتكىلىكتى دەڭگەيدە. تەك اسپان­نان نۇر جاۋسا بولدى, ادام قو­لىنان كەلگەنىن جاسايتىنى انىق.

وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆ مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن وسى كۇندەرى اۋدانداردى ارالاپ, تۇر­عىندارمەن كەزدەسۋىن جالعاستىرۋدا. ول سوڭعى كۇندەرى جاۋىن-شاشىن مۇلدە بولماي تۇر­عان ءۋاليحانوۆ اۋدانىنىڭ تۇر­­عىندارىمەن كەزدەستى. بۇل اۋدان – وبلىس ورتالىعىنان 340 شا­­قىرىم جەردە ورنالاسقان ەڭ شالعايداعى مەكەن. جەر كولەمى – 13 مىڭ شارشى شاقىرىم, اق­مولا, پاۆلودار وبلىستارىمەن جانە رەسەي فەدەرا­تسياسىنىڭ ومبى وبلىسىمەن شەك­تەسەدى. حال­قىنىڭ سانى 16 مىڭنان اسادى, تۇرعىنداردىڭ 90 پايىزدان استامى – قازاقتار.

اۋدان حالقىنىڭ پروبلەماسى وتە كوپ. ءبىرىنشى كەزەكتە جول, اۋىز سۋ, مەديتسينامەن قامتىلۋى وتە تومەن. وبلىس اكىمىمەن كەزدەسۋلەردە ناق وسى ماسەلەلەر ايتىلدى. كىشكەنەكولدەن داۋىت ستانساسىنا دەيىنگى كوپ جىلدان بەرى سىن تەزىنەن تۇسپەي كەلە جاتقان جول بيىل قولعا الىناتىن بولدى. 57 شاقىرىم بولاتىن بۇل جولعا 50 ملن تەڭگە قاراستىرىلعان. سوڭعى بەس جىلدا بۇل اۋداننىڭ جولدارىنا جالپى كولەمى 1 ملرد تەڭگە بولىنگەن. ونىڭ ءبىراز بولىگى اۋدان ورتالىعىنىڭ ىشكى جولدارىن جوندەۋگە جۇمسالعان. بيىل وسى جولداردىڭ جوندەۋ جۇمىستارىن اياقتاۋعا تاعى دا 169 ملن تەڭگە باعىتتالعان. جوسپاردا ءوندىرىس, جۇمىسشى, مىرزاعۇل, كوكتەرەك, جايقايرات, قايرات اۋىلدارىنىڭ جولدارىن جوندەۋ تۇر.

اۋىز سۋ ماسەلەسى دە ەپتەپ شە­شىلىپ كەلەدى. بىلتىر كىش­كەنە­­كول, قاراتال, قۋلىكول اۋىل­دا­رىنا جەتكىزىلدى. بيىل اق­تۇيە­ساي, بيدايىق, تەلجان, جاس­ۇلان, اقبۇلاق, كوبەنسايعا سۋ جەت­كىزىلەدى دەپ جوسپارلانعان.

وبلىس اكىمىنە تۇرعىندار اۋداندىق مەديتسينا سالاسىنىڭ ساپاسى تومەن ەكەنىن دە جەتكىزدى. كىشكەنەكول اۋى­لىنىڭ تۇرعىنى مۇحاممەدقاناپيا مۇسايبەكوۆ بىلتىر قايرات اۋىلىنىڭ جاس كەلىنشەگى تولعاتىپ, باسقا مۇمكىن­دىك بولماعاندىقتان ءوز اياعىمەن پەترو­پاۆلداعى پەرزەنتحاناعا ازەر جەتكەنىن ايتتى. ونداعىلار بالا تۋعاننان كەيىن ەكىنشى كۇنى كەلىنشەكتى قىس ىشىنە قاراماي شاقالاعىن قولىنا ۇستاتىپ, شى­عارىپ جىبەرگەن. سوندا بۇل اۋرۋحانا حالىققا بولماسا, باسقا كىمگە قىزمەت ەتەتىنىن بىلمەيسىڭ...

كىشكەنەكولگە قولىنداعى سا­بيى­مەن جەتكەن كەلىن­شەكتى ۋچاسكەلىك پوليتسەي ۇيىنە «نيۆا» كولىگىمەن جەت­كىزگەن. وسى وقيعانى ايتا كەلىپ اقسا­قال اۋدان ورتالىعىندا ايەلدەر بوساناتىن ءۇيدىڭ جوقتىعىنا اكىم نازارىن اۋداردى. «ەڭ ءبىرىنشى انا مەن بالاعا جاعداي جاسالۋى كەرەك, بىزدە وسى ماسەلە قاشان شە­شىلەدى؟» دەدى ول. وعان اۋدان اكىمى قايرات پىشەنباەۆ جاۋاپ بەرىپ, اۋداندا ايەلدەر بوساناتىن ورىن بولعانىمەن مامان جوق ەكەنىن ايتتى. «بيىل مەدي­تسينالىق جوو-لارمەن كەلى­سىپ, ماماندار جىبەرۋ تۋرالى كە­لىسسوزدەر جۇرگىزىپ جاتىرمىز», دەدى ول. سو­نىمەن قاتار بيىل اۋدان­عا ءتورت جەدەل جاردەم كو­لىگى بەرىلەتىنىن جانە وبلىستى دامى­تۋدىڭ كەشەندى جوس­پارى شەڭ­بەرىندە جاڭا اۋرۋحانا سالىناتىنىن ايتتى.

ءوز كەزەگىندە قۇمار اقساقالوۆ كەل­تىن ماماندار تۇراقتاۋى ءۇشىن بار­لىق مۇم­كىندىك قاراستىرىلۋى كەرەگىن ەس­كەرتتى.

وسى اۋداننىڭ اقبۇلاق اۋى­لىندا «وردا سولتۇستىك» اتتى جشس جۇمىس ىستەۋدە. وسى­دان ەكى جىلداي بۇرىن 5 مىڭ قارا مال اكەلەمىز دەگەن ولار ازىرگە وز­دە­رىنىڭ ۋادەسىن تولىق ورىن­داعان جوق. وتە ۇلكەن كولەمدە سۋبسيديا الىپ, ءالى كۇنگە ونىڭ نەگىزگى بولىگىن يگەرە الماي جاتقانى جو­­نىندە تۇرعىندار وسىندا كەلگەن ءماجىلىس دەپۋتاتارىنا دا ايت­قان. كاسىپورىننىڭ ديرەكتورى اي­دىن اقىلباي وبلىس اكىمىمەن بولعان كەزدەسۋدە: «قورالاردى قاراشا ايىنا دەيىن سالىپ بىتى­رەمىز, ازىرگە قاتتى جەلدەن مە­تالل كونسترۋكتسيالارعا تەنت تارتا الماي وتىرمىز. سودان كەيىن قال­عان مالدى جەت­كىزبەكپىز», دەدى. ايتۋىنا قاراعاندا, ازىرگە 1,5 مىڭ باس ەتتى ءىرى قارا جەتكىزىپتى.

شىنىندا, وبلىستا بيىلعى كوك­تەم­دەگى قارا جەلدىڭ ەكپىنى قات­تى. ەكى كۇننىڭ بىرىندە «جەلدىڭ ۇيىت­قۋ قاتەرى بار» دەگەن حابارلاما كەلەدى. بىراق سوعان قاراماي كوك­تەمگى ەگىس ناۋقانى جالعاسىپ جاتىر.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى