ماناش قوزىباەۆتىڭ “تۇلعالار تۇعىرى” اتتى كىتابىنىڭ ەرەكشەلىگى – بىرىنشىدەن, تاريحشىنىڭ كوزىمەن قاراپ, زامان, ۋاقىت, كەزەڭ شىندىقتارىن جەكە تۇلعالاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ وي تولعاۋ بولسا, ەكىنشىدەن, شىن پۋبليتسيستكە ءتان ماشىقپەن وقۋشى زەردەسىنە جەتكىزۋ ماقساتتارىن كوزدەيدى. ۇشىنشىدەن, تاريحشىنىڭ ورنەگى مەن ادەبيەتشىنىڭ وي-قيالى ناقتى ماسەلەنى بايانداۋعا كەلگەندە ۇلكەن الەۋمەتتىك ارناعا بۇرىلىپ, فيلوسوفيالىق ءتۇيىن جاسايتىنى ماناشتى عالىم رەتىندە ەرەكشەلەندىرەتىن سيپاتقا يە بولادى ەكەن.
اۋەلى جيناقتىڭ مەيلىنشە جۇيەلى جاسالعاندىعىن ايرىقشا اتاۋ قاجەت. ءتىپتى ءوزىڭ جازعانداردى وقۋشىعا تۇسىنىكتى دە ىڭعايلى دەڭگەيدە جەتكىزۋ ءۇشىن تالاي ويلاناسىڭ عوي. ال “تۇلعالار تۇعىرىن” جۇيەلى دە ءماندى قۇراستىرعان ءىلياس قوزىباەۆ ءوزىنىڭ بالالىق پارىزىن عانا ورىنداپ قويماي, اكەسىمەن بىرگە مەكتەپ وقۋلىعىن جازىپ جۇرگەندە العان تاجىريبەسى بولسىن, ادەتتە تىرلىكتە كورگەنى بولسىن بارىنشا ىقتياتتىق كورسەتىپ, جاقسى ۇلگى-ونەگەنى بويىنا سىڭىرە ءبىلگەندىگىن مىقتاپ تانىتىپتى. اكەسىنىڭ مۇراسىن بىلگىرلىكپەن جەتكىزۋگە كىم بولسا دا تالپىنادى عوي. سوندا دا ءىلياس شىن مانىندە اكەسىنە جانى اشيتىندىعىن عانا ەمەس, مىقتى مامان, شىن تاريحشى ەكەندىگىن دالەلدەپتى. ونى كىتاپتى تالداۋ بارىسىندا اڭعارىپ وتىراتىندارىڭىزعا كەپىلدىك بەرە الامىن.
سونىمەن, “تۇلعالار تۇعىرى” نە, قانداي عيبراتى بار؟ جيناق ءۇلكەن ءتورت بولىمنەن تۇرادى. ءاسىرەسە, “ارىستارى قازاقتىڭ” جانە “زامانا پەرزەنتتەرى” اتتى ەكىنشى جانە ءۇشىنشى تاراۋلارى تاريحي تۇرعىدان دا, ەستەتيكالىق تانىم ارناسىنان دا ءماندى دە ءساندى, الىمدى دا اجارلى, تۇسىنىكتى دە تاعىلىمدى. “وي تولعاۋ” تاراۋىنا كىرىسەردە ماناش ء“ولىم ەكى ءتۇرلى. ءبىرى – تابيعي ءولىم, ەكىنشىسى – رۋحاني ءولىم. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز شىن ءمانىندەگى تاريحي تۇلعالاردى رۋحاني ولتىرمەۋ” دەگەن سۇبەلى ويدان باستايدى دا, عۇلامالىعىن تانىتۋ ماقساتىمەن ەمەس, نەگىزگى اڭگىمەلەرگە اپارار ارنالاردى انىقتاۋ ءۇشىن “عۇمىرناما جانرىن زەرتتەۋ ماسەلەلەرىنە” ءارى تاريحشى, ءارى ادەبيەتشى رەتىندە نازار اۋدارادى.
ماسكەۋدىڭ اتاقتى “تاماشا ادامداردىڭ ءومىرى” سەرياسىنان قازاق قايراتكەرلەرىنە, اتاپ ايتقاندا, ساكەن, شوقان, قانىش جايىنداعى عۇمىرنامالاردى اتاي وتىرىپ, “بولاشاقتا مۇنداي كىتاپتاردىڭ كوبەيگەنى جاقسى بولار ەدى” دەگەن يگى تىلەكتى ءىشى ەلجىرەي وتىرىپ جازادى دا, قازاق تىلىندەگى گازەت-جۋرنالداردا تۇركى تەكتەس قايراتكەرلەرگە ارنالعان جاريالىمداردى تۇگەلگە جاقىن شولىپ شىعادى.
ماناش قوزىباەۆ وسى ەڭبەگىندە عۇمىرنامانىڭ تالاي شارتتارىن جەكە-جەكە ماقالاعا, وي-تۇجىرىمعا اينالدىرىپ وتىرىپتى. عۇمىرناماسى جازىلار كەزدە اۋەلى ازامات بولۋى شارت, ال ونىڭ كورىكتى, جارقىرار قاسيەتىن اڭعارتار, ەل تىلەگىن ورىندار, كىسىلىك كەلبەتىن كورسەتەر ساتتەرىن ءتاپتىشتەپ باياندايدى دا ء“اربىر وتباسى, مەكتەپ, قوعام بالالاردى ازامات ەتىپ تاربيەلەسە عانا ەلىمىزدىڭ بولاشاعى جارىق. ءاربىر پەرزەنتىمىز قۇلقىننىڭ ق ۇلى بولماي, وتاننىڭ ۇلى بولسا قانداي باقىت” دەگەن يگى تىلەكتى ايتۋدان جالىقپايدى. بۇدان كەيىنگى “باتىر – ەل قورعانى”, قازاق زيالىلارى حاقىنداعى تولعاۋلار عۇمىرناماسى جازىلار قايراتكەرلەردىڭ سيپاتىن ايقىندايتىن قاسيەتتەردى ەسكە ءتۇسىرىپ, ءتۇسىندىرىپ, ۇعىندىرىپ وتىرادى.
ال “بىزدە ۇلتتىق ەليتا بار” دەگەن تۇجىرىمىن قازاقتىڭ وتكەن-كەتكەن, بۇگىنگى تاريحىمەن دالەلدەۋگە ۇمتىلادى. ءارى-بەرىدەن سوڭ ەليتا قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن نەندەي قايراتكەرلىك قاجەت ەكەندىگىن باجايلاپ, تارامداتىپ ايتىپ تا بەرەدى. ماسەلەن, “ۇلت ەليتاسى دەپ ۇلتىنا سەنەتىن, ونىڭ باسىنا ءتۇسكەن قيىندىققا, ءوز مۇددەسىنە جەتەتىن, تىعىرىقتان جول تاۋىپ, الەمدەگى 2000-نان استام ۇلت پەن ۇلىستاردىڭ ىشىنەن “قازاق” دەگەن ۇلتتىڭ وركەنيەتتىك ورنىن تاۋىپ قانا قويماي, ونى وركەنيەتتىك تالداۋدىڭ داڭعىل جولىنا سالىپ بەرۋگە ونەرىن, ءبىلىمىن, كۇش-قايراتىن, ار-نامىسىن جەگەتىن, كەرەك كەزدە ەڭ قىمباتتى – ءومىرىن بەرەتىن ۇلت اسىلدارى” دەگەن ءتۇيىندەۋىندە ازاماتتىقتىڭ ەڭ بيىك ورەسىن كورەمىز. وسى تەوريالىق ويلاردى ماناش “ارىستارى قازاقتىڭ” دەگەن ەكىنشى تاراۋدا ناقتى تۇلعالاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىمەن دالەلدەۋگە كوشەدى.
“مىرزا مۇحامەد حايدار دۋلاتي دالا ءوركەنيەتىنىڭ شەجىرەسى” دەگەن ءبىرىنشى ماقالاسىنىڭ وزىندە تەوريالىق بايانداۋعا كوبىرەك دەن قويادى. ەڭ الدىمەن, الەمنىڭ بار جاقسىلىعى ەۋروپادان تارادى دەگەن جالعان ەۋروتسەنتريزم قاعيدالارىنىڭ ارامزا سىرىن اشىپ, كەيىنگى كەمەل ويلارىنا جول اشىپ الىپتى. “شىن ءمانىندە ورتالىق ازيا حالىقتارى وركەنيەتىنىڭ الەمدىك وركەنيەتتەگى مارتەبەلى ورنىن تۇڭعىش دالەلدەگەن مىرزا مۇحامەد حايدار دۋلاتي” بولعاندىعىن, وسى كوزقاراستان اينىماۋ قاجەتتىگىن دالەلدەي كەلىپ, تاريح-ي-راشيدي وتكەنىمىزدى زەرتتەۋدىڭ مەتودولوگيالىق نەگىزىنە اينالىپ, دالا وركەنيەتتەرىنە نەگىز بولعان تۇركى تەكتەستەردىڭ بىرنەشە عاسىرلىق تاريحىنا ءۇڭىلىپ, ازامات مادەنيەتىنە قوسقان ۇلەستەرىن تارامداتا باياندايدى. جانە بۇل عىلىمي تولعاۋدىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ماناش باسقا تاريحشىلارداي دەرەكتەردى كوزگە كولبەڭدەتە بەرمەي-اق ماسەلەنىڭ ىشكى سىر-قۇپياسىن اشۋعا كوپ كوڭىل ءبولىپتى. سونىڭ ارقاسىندا ەل بيلەۋشىگە قاجەتتى ون شارتتى بايانداپ, ءار مۇسىلماننىڭ 17 كۇنادان ادا بولۋىنا نازار اۋدارادى, ءار مەملەكەتتىڭ ەتنو-تەرريتوريالىق بولمىسىن, شارتتارىن بىلگىرلىكپەن اڭگىمەلەيدى.
مۇنان كەيىن تىكەلەي قازاق تاريحىنا قاتىستى ويلارىن تارامداتىپ, قازاقيانىڭ ءمان-جايىنا, جاڭا ۇلتتاردىڭ قالىپتاسىپ, مەملەكەتتەرى شاڭىراق كوتەرگەنىن, 92 باۋلى قىپشاق بولمىسىنىڭ موڭعول تەكتىلەردى جۇتا باستاعانىن, شىنتۋايتىنا كەلگەندە, شوقان ايتقانداي, التىن وردانىڭ نەگىزگى جەرى مەن ەلىن قازاقتىڭ اق ورداسىنا اينالدىرىپ جىبەرگەنىن مىقتاپ ەسكە سالادى. ولاي بولسا, – دەيدى اۆتور – “قازاق حاندىعى – اتا تاريحىمىزدىڭ اسقار بەلەسى, زاڭدى جالعاسى. مىرزا مۇحامەد حايدار دۋلاتيدىڭ “تاريح-ي-ءراشيديىن” اتا-بابا تاريحىنىڭ تولىققاندى شەجىرەسى” دەگەندى نىعارلاي جازادى دا, ءالى كۇنگە دەيىن ەۋروتسەنتريزم تۇسىنىگىمەن كەلە جاتقان ارىپتەستەرىن, تاريحشىلاردى, زيالىلاردى شىنايى عىلىم جولىنا تۇسۋگە شاقىرادى.
وسى ويىن عانا ەمەس, بۇكىل قازاق تاريحىنىڭ دامۋ ەرەكشەلىكتەرىن اڭعارتۋ ءۇشىن ۇلى تاريحشى قادىرعالي قوسىم ۇلىنىڭ ەرەن ەڭبەگىن ساناعا سىڭدىرە باياندايدى. “قادىرعاليدىڭ “شەجىرەلەر جىلناماسى” ءوزىنىڭ دەرەكتىلىك دالەلدىگى مەن بايلىعى جونىنەن سول زاماننىڭ بيىك تۋىندىسى. قازاق حالقىنىڭ تاريحى تۋرالى ەڭ باي, ەڭ نەگىزگى دەرەك كوزى” دەگەن ءتۇيىن دە ءبىر جولعا ازدىق جاسامايدى. ءبىرىمىزدى-ءبىرىمىز تىڭداپ, ايتىلعان ويدى ءارى قاراي جالعاستىرىپ اكەتسەك, بۇرمالانعان قازاق تاريحى تەز-اق جونگە تۇسەر ەدى. وكىنىشكە قاراي, ورىسشا وقىپ, ەۋروپاشا ويلاپ قالعاندار ءالى دە كەس-كەستەپ الدىمىزدان شىعا بەرەدى جانە بىلگىرسىپ سولاي عوي دەپ تۇسىندىرۋگە بەيىم تۇرادى.
ءالى كۇنگە دەيىن انىقتالماي كەلە جاتقان قازاق ەتنونيمى جايىندا قادىرعالي ايتقاندى ماناشتىڭ بۇگىنگى بىزدەرگە ءتۇسىن وزگەرتىپ بەرۋى دە قىزعىلىقتى عانا ەمەس, تەرەڭ ويلاناتىن ماسەلە. “قادىرعالي قازاقتى شەجىرەدە “الاش”, ال مەملەكەتتىك وداعىن “الاش مىڭى” دەپ اتايدى” دەپ, ر.سىزدىقوۆا, م.قويگەلديەۆ جانە ءو.قوپاباەۆ ايتىپ جۇرگەن پىكىرلەرگە نازار اۋدارۋ قاجەت ەكەندىگىن ەسكەرتەدى.
ماناشتىڭ تاعى دا ءبىر قۇنارلى ويىنا, ياعني “شەجىرەلەر جيناعى” قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ دا قاينار كوزى ىسپەتتى دەگەنى دە ەلەنۋگە ءتيىس. قادىرعالي جيناعىندا حالىق شىعارمالارىنان ۇزىندىلەرى بىرقىدىرۋ بەرىلەدى. مىسالى, “توقتامىس حان تۋرالى داستاننان” ۇزىندىلەر بار. بۇل مىسالداردان ءبىز قازاق پوەزياسى جازباشا تۇردە ءحVى عاسىردان بۇرىن حاتقا تۇسكەنىن بايقايمىز” دەگەن ويىنا مەن ەرىكسىز ءىش تارتامىن. سەبەبى, مۇحتار اۋەزوۆ 1923 جىلى “شولپان” جۋرنالىندا “بۇل كۇنگە شەيىن قازاقتىڭ جازبا ادەبيەتى جايىنان ءسوز جازۋشىلاردىڭ كوبى ءبىزدىڭ جازبا ادەبيەتىمىزدىڭ باسى ابايدان باستالادى دەپ ەسەپتەيدى. بۇل پىكىر سۋرەتتى حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا رەتىندە قاراعاندا دۇرىس بولسا دا, ادەبيەت تاريحى رەتىنەن قاراساق, ۇلكەن اداسقاندىق” (م.اۋەزوۆ. شىعارمالارىنىڭ ەلۋ تومدىق تولىق جيناعى. “عىلىم”. 1998.) دەگەنىن 1924 جىلى ساكەن سەيفۋللين “قازاق اراسىنا جازبا ادەبيەت تاراتقان ءتۇركىستاننان شىققان قوجالار. ول كەزدە قازاق اراسىنا كوپ تاراعان قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ كىتابى. ءبىزدىڭ قازاق اقىندارى سونى ەلىكتەپ كەتكەن” (“ەڭبەكشى قازاق”, 19.02. 1924) دەگەن ويعا قارسى “اق جول” گازەتى داۋ-داماي ايتقان بولاتىن. كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ كۇشەيۋىنە جانە شوۆينيستىك كوزقاراستىڭ ءورىس الۋىنا بايلانىستى “قازاقتا مادەنيەت تۇگىل تاريحى جوق نادان حالىق” دەگەن جالعاندىققا قارسى ءونىمدى ويدى ءارى قاراي وربىتپەي, ءالى كۇنگە دەيىن دالاقتاۋمەن كەلەمىز. ماناشتىڭ وسى كىتابىن وقىپ وتىرعاندا تالاي سۇبەلى ويلارعا باستايتىن پىكىرلەر كەزدەسىپ جاتاتىنى وسىنىڭ وزىنە دالەل بولسا كەرەك.
جيناقتى قۇراستىرۋشى ءىلياس ماناش ۇلى اكەسىنىڭ تاريحشىلدىعى مەن سوزگە شەبەرلىگىن قاتارداعى وقۋشى بولسىن, زەرتتەۋشى بولسىن, اتاعى مول اكادەميك بولسىن, بارىنە بىردەي ۇسىنار ويلاردى ساتىلاپ جەتكىزگەنى, وقۋشى تانىمىن مولايتقانى وتە ورىندى بولعان. ماسەلەن, ابىلاي حانمەن قازاق تاريحىندا بولعان باسقا تۇلعالاردى تۇيىقتاپ تاستاسا, كەيىنگى تاريحي شىندىقتارعا زيانى تيەر ەدى. ابىلاي حاندى ايتقاننان كەيىن ونى وڭ جولعا سالىپ, اقىلىن ايتىپ وتىرعان “دالا داناسى – بۇقار جىراۋدى” ايتپاي, جازباي كەتسە, كوپ مالىمەت پەن شىندىق كورپە ىشىندە قالىپ قويار ەدى. ءمىنە, وسى تۇستا ماناشتىڭ تاريحشىلىعى عانا ەمەس, ادەبيەتشىلدىگى, كوركەم ءسوزدىڭ قادىرىن تۇسىنە بىلەتىندىگى بىردەن كورىنىپ, بۇقار جىراۋدىڭ كومەكەي اۋليە ەكەندىگى, كەيىنگىلەرگە قالدىرعان تاعىلىمى وزىنەن ءوزى اندىزداپ وقۋشى ساناسىنا جەتەدى.
ماناشتىڭ بۇقار جىراۋعا بايلانىستىرا قازاق ەلىنىڭ حالىقتىق گيمنىن (ەلىم-اي) جاساعان قوجابەرگەن سىندى داۋىلپاز دارىنعا ايرىقشا توقتاعانى ءجون بولعان. اكادەميانىڭ, قازاقتىڭ تالاي عالىمدارى باس بولىپ عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزگەننەن كەيىن دە فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سەرىكباي قوسانوۆ سىندى زەرتتەۋشىلەر قوجابەرگەندى “اڭىزدىق تۇلعا”, ياعني قولدان جاسالعان ءمۇسىن دەگەندەي قىساس پىكىر تاراتىپ ءجۇر. وسى تۇرعىدا عۇلامانىڭ سەزىمى حابار بەردى مە ەكەن, ماناش قوزىباەۆ “ەلىم-اي” ادەبي تۇرعىدان العاندا تەڭدەسى جوق تۋىندى. وندا تەك حالىق مۇڭى عانا ەمەس, ونىڭ سىرى, رۋحى بار. اۆتور ەگىلىپ تە, توگىلىپ تە جىرلايدى. بىردە تاريحي تەرەڭدىكپەن بويلاسا, بىردە بۇگىنگە قايعىرىپ, بولاشاقتى ويلايدى, فيلوسوفيالىق پايىمدارمەن وراعىتا تولعايدى. ەندەشە, قوجابەرگەن بابامىزدى قول باستاعان باتىردان ءوتىپ, عاسىرلار قويناۋىنا مۇرا ەتىپ كەلە جاتقان اسىلىمىزدىڭ اۆتورى – داۋىلپاز جىراۋ دەپ اتاۋ ورىندى” دەگەن ويىن اسىرەسە ادەبيەت تاريحىن زەرتتەۋشىلەر قاتتى ەسكەرۋگە ءتيىس. تۇسىنە الماعاندار كەزدەسسە, ماناشتىڭ “داۋىلپاز بابا – قوجابەرگەن” دەگەن تاريحي-ادەبي ەسسەسىنەن وقىپ السىن. ءويتكەنى, “قوجابەرگەن ەسىمى ءاز-تاۋكە حان, ابىلاي حان, ابىلقايىر حان, بۇقار جىراۋ, تولە بي, قازىبەك بي, ايتەكە بي سياقتى ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلارىنىڭ قاتارىندا وتان تاريحىندا حاتتالادى” دەگەن شەشىمدى ويى تاريحي شىندىقپەن دالەلدەنگەن تۇجىرىم.
رۋحاني كۇشتىڭ مىقتىلىعىن, ايرىقشا ءپارمەندىلىگىن ماناش ەندى ەل تىرەگى قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي, شاپىراشتى ناۋرىزباي, شاقشاق جانىبەك, كەرەي ەر جانىبەك, جاۋكە, يساتاي-ماحامبەت, سىرىم, قاراساي, كەنەسارى-ناۋرىزباي باتىرلاردىڭ ەل ءۇشىن, حالىق قامى ءۇشىن باستارىن وققا تىككەندەرىن ناقتى مۇراعات دەرەكتەرىمەن وقۋشىعا جەتكىزىپ, تاريحي تانىم-بىلىكتەرىن مولايتىپ تاستايدى.
قازاق تاريحىنىڭ ارعى بەلەستەرىن قاسيەتتى تۇلعالارمەن كورسەتە كەلىپ, ەندى قازاق مادەنيەتى باتىس, ورىس مادەنيەتتەرىنىڭ يگى نيەتپەن نە زورلىق جۇيەسىمەن توعىسقانىن كورسەتۋ ءۇشىن اڭگىمەنى “شوقان شوقىلارىنان” باستايدى.
وتارشىلاردىڭ نەگىزگى ماقساتى جاۋلاعان بودان ەلدەردىڭ مىسىن باسىپ, قاناۋ-توناۋ ارەكەتى بولسا دا, وبەكتيۆتى تۇردە باسقا دا ىقپالى تيەتىنىن جوققا شىعارماۋ كەرەك. وسىنى ءبىز رەسەي يمپەرياسىنىڭ ۇزىن قولى قازاق دالاسىنا جەتكەن كەزدەن انىق اڭعارامىز. قازاق بايلارى مەن تورەلەرى بالالارىن ورىسشا وقىتۋعا قۇمارلانۋىنىڭ ءوزى ناپاقادان قۇر قالىپ قويماۋدىڭ امالى ەدى. ال وقۋ-بىلىمگە ارالاسۋ, ءسوز جوق, ءوزىنىڭ يگى ىقپالىن جاساماي قويمايدى. ولاردىڭ ىشىنەن شوقان, ىبىراي, اباي سىندى اعارتۋشى-دەموكراتتارمەن قاتار كەشەگى الاش قوزعالىسىن باستاعان اتا-اعالارىمىزدىڭ شىققانىن ايتۋىمىز پارىز. يگى مادەنيەت ارالاسقان تۇستا يگىلىكتى ىستەر بولماي قويمايدى. ءمىنە, وسىنى ەسكەرگەن ماناش قوزىباەۆ “شوقان شوقىلارىن” دارالاي اڭگىمەلەۋى ابدەن زاڭدى.
ال وسى ويلارعا قوسىلا وتىرىپ شوقان كوزقاراسىن بايانداۋدا ەسكەرىلمەي جۇرگەن ۇلكەن ءبىر ماسەلەگە نازار اۋدارىپتى. “شوقاننىڭ كوزقاراسىنا اسەر ەتكەن فاكتورلاردىڭ تاعى ءبىر سالاسى ماركسيزم يدەيالارىمەن تانىستىعى دەپ ويلايمىن. شوقان چەرنىشەۆسكيدىڭ “سوۆرەمەننيگىن”, ا.گەرتسەننىڭ “كولوكولىن” وقىعانىن زامانداستارى سول كەزدە-اق ايتىپ كەتكەن ەدى. ال شوقان ماركستىك ادەبيەتتى وقىدى, ونىمەن تانىس ەدى دەگەن دەرەك جوق” دەي تۇرا, ونىڭ ادەبي مۇراسىنا كوز قىرىن سالۋ كەرەك دەپ بىردەن-ءبىر دۇرىس جولدى كورسەتىپتى. جانە ادامدى سەندىرەرلىكتەي دەرەكتەردى كەلتىرىپتى. “شوقاننىڭ كوزقاراسى اعارتۋشىلىقتان اسىپ, رەۆوليۋتسيونەر-دەموكرات اياسىنا بەيىمدەلۋمەن تانىلادى” دەگەن قورىتىندى جاساپتى. تاپ وسىنداي ويدىڭ شەتى “اباي ءجانە ونىڭ زامانى” دەگەن تولعاۋىندا دا بار. تەگىندە تاريحشىنىڭ كوزقاراسى ادەبيەتشىلدىگى ءجاردەمگە كەلەر ءساتى وسىدان-اق بايقالسا كەرەك.
اعارتۋشى-دەموكراتتاردان كەيىن ءاليحان بوكەيحانوۆقا ارناپ “تاعدىر: تۇنەك پەن شىراق” دەگەن ماقالاسى 1995 جىلى “اقيقات” جۋرنالىنا باسىلعان نۇسقاسىمەن بەرىلىپتى. وندا ء“اليحان ءبوكەيحان ەسىمى الاش, قازاق ۇلى, قازاق ءمادەنيەتى, ونىڭ تاريحى, قازاق مادەنيەتى, شىعىس مادەنيەتى ءتۇبىرلى دە ءدۇبىرلى پروبلەمالارمەن بايلانىستى. كەشەگى كازارمالىق سوتسياليزم زامانىندا ءبىز ونىڭ ەسىمىن, تەك قانا “بۋرجۋازيالىق ۇلتشىل”, “الاشورداشىل”, “حالىق جاۋى” دەگەن سياقتى قۇبىجىق ۇعىمدارمەن بايلانىستىرىپ, قالىڭ ەلدى, ونىڭ ىشىندە زيالىلار قاۋىمىن ۇركىتىپ كەلدىك. نە جاسىراتىنى بار, ۇركىپ قانا قويماي, ءۇرىپ كەلگەندەردىڭ قالىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ۇرپاق تا بار” دەگەنى ماناشتىڭ پاراساتتىلىعىن ايقىن تانىتادى.
“احمەت بايتۇرسىنوۆ – حح عاسىردىڭ ۇلى رەفورماتورى”, “ۇلت پەرزەنتى سماعۇل سادۋاقاسوۆ حاقىندا”, “...ءامىر ابدىعاپار”, “تاعدىر تالكەگى (امانكەلدى باتىر تۋرالى ىزدەنىس)”, “عاسىر تاۋقىمەتىن ارقالاعان ارىستار” اتتى تولعاۋلار مەن ماقالالار نەگىزىنەن الاشتىڭ ارداقتىلارىنىڭ تولقىلمالى تاعدىرلارىنا ارنالىپ, تالاي سونى پىكىرلەردى ايتقان. وسى جونىندە تاريحشىنىڭ كوزىمەن كورگەندەردى, تۇيىندەلگەن ويلاردى ءبىزدىڭ ادەبيەت زەرتتەۋشى عالىمدار ويلانا وقىپ, تولعانا تۇجىرىم جاساسا قازاق عالىمىنا ەداۋىر ولجا بولار ەدى.
ساكەنگە ارنالعان “حالىقتىڭ ەركەسى, كوش باستار سەركەسى” ەسسەسى, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ “قابىرعالى قالامگەر”, ىبىراي التىنساريننىڭ ءداستۇرىن جالعاستىرعان “سپانديار كوبەەۆ تاعىلىمى” ۇلاسىپ, قانىش ساتباەۆتىڭ قازاق تاريحىندا الاتىن ورنى مەن داڭقىنا سۇبەلى سوزدەر ارناپتى.
“تۇلعالار تۇعىرى” جيناعىنىڭ ءۇشىنشى تاراۋى “زامانا پەرزەنتتەرى” دەپ اتالادى دا, قازاق تاريحىنىڭ ءپىرادارى الكەي مارعۇلانعا ارنالادى. بۇدان كەيىن عابەڭنىڭ – عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ادامگەرشىلىگىن, پەندەشىلىگىن, مايتالمان جازۋشىلىعىن ءسوز ەتىپ, حالقىمىزدىڭ اياۋلى ۇلى ءىلياس وماروۆتىڭ ءومىر تىنىسىنا ۇڭىلەدى.
بۇل ءۇشىنشى تاراۋدىڭ ەكىنشى بولىگى ەستەلىك ىسپەتتەس وي-تۇجىرىمدارىن جەتكىزگەن ەكەن. وعان ءوزى ارالاس-قۇرالاس بولعان قازاقتىڭ ىرىلەرى مەن جايساڭدارى توپتاسىپ, قازاقتىڭ عىلىمي-ادەبي ەليتاسى كەسكىن-كەلبەتىن, ادەت-عۇرپىن, ءىس-ارەكەتىن اڭعارارلىقتاي دەڭگەيدە باياندايدى. ونىڭ ارقايسىسىنا مىنەزدەمە بەرىپ سيپاتتاساق, رەتسەنزيامىز شۇباتىلىپ كەتەرى ءسوزسىز. “حالقىنىڭ مالىگى” دەپ قازاقتان شىققان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى م.عابدۋللين جونىندە ۇزاق تولعانسا, “ون ەكى مىڭعا جۋىق كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى قاتارىنان باۋىرجان مومىش ۇلى ورىن الۋعا ءتيىس” دەپ شامىرقانعانى 1990 جىلى شامىرقانعانى پەرىشتەنىڭ قۇلاعىنا شالىندى عوي.
“ديمەكەڭ تۋرالى ەستەلىك جازامىن دەپ كىم ويلاپتى” دەگەننەن باستالاتىن ء“وتتى, كەتتى سول زامان” تولعاۋى 70-80 جىلدارداعى جاعدايدى كوزگە ەلەستەتەدى. “كەڭەس رەجيمىنىڭ داۋىرلەگەن توبى. ءبارىن ءوزى شەشىپ, ءوزى بيلىك ايتاتىن پارتيانىڭ زامانى. ادام ءومىرى, ەڭبەگى ويىنشىققا اينالعان كەز” دەپ ءوز باسىنان وتكەن وقيعاسىن بىلاي جالعاستىرادى. “بەلگىلى انتروپولوگ و.سماعۇلوۆتىڭ كىتابى ورتەندى. سودان كەيىن كەزەك م.قوزىباەۆ, ز.گوليكوۆا بىرىگىپ جازعان “زولوتوي فوند پارتي. يز يستوري كادروۆوي پوليتيكي كپسس” دەگەن كىتاپقا جەتتى. ءبىر ساعاتتا بىرنەشە جىلعى ەڭبەك كۇلگە اينالدى. بەس جىل “جەر اۋىپ”, الماتى مال دارىگەرلىك ينستيتۋتىندا وكسىك ءومىر ءوتىپ جاتقاندا” قۇداي بەرىپ, د.قوناەۆ شاقىرىپ, “قازاق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ” باس رەداكتورى ەتىپ تاعايىنداعانى وربىتەر ويعا تيەك بولىپتى. سول سياقتى “ورگە باستا ەلىڭدى” دەگەن تىلەكتى ن.نازارباەۆقا دوستىق نيەتپەن ايتىپتى. سونداي-اق, شاحماردان ەسەنوۆ, ومىربەك جولداسبەكوۆ, ومىرزاق سۇلتانعازين, ساقتاعان بايىشەۆ, قايرات مۇحامەدجانوۆ, ءوزبەكالى جانىبەكوۆ, سالىق زامانوۆ, ەۆنەي بوكەتوۆ, باتىربەك ءبىرىمجانوۆ تاعى باسقا قايراتكەرلەر جونىندەگى ەستەلىكتەر مەن كورگەندەرى وقۋشىعا وي سالاتىن عيبراتتى دۇنيەلەر.
كوزى كورىپ, ارالاس-قۇرالاس بولعان قايراتكەرلەردىڭ ىشىنەن ەكى پەندەگە, اتاپ ايتقاندا, ءىلياس ەسەنبەرلين مەن ەرمۇقان بەكماحانوۆ جايلى تولعامدارىنا توقتاۋ قاجەت. ويتكەنى, ولار ءبىر-بىرىمەن بايلانىسىپ جاتۋىمەن, تاعدىر تالقىسىمەن باۋىرلاس بولۋىمەن عانا ەمەس, قازاق ەلىنە ءسىڭىرىپ كەتكەن ەڭبەكتەرىمەن قادىرلى ەكەنى ەسكە الىنعان.
ء“ىلياس ەسەنبەرلين ەسىمىن اتاعاندا قازاق ادەبيەتىنىڭ, قازاق مادەنيەتىنىڭ الىپ تۇلعالارىنىڭ ءبىرى كوز الدىما كەلەدى. ۇلى جازۋشىنىڭ مەن ءوز باسىم ەرلىگىنە ءتانتىمىن. كەشەگى اتاقتى عالىم ە.بەكمۇحانوۆتىڭ يتجەككەنگە ايدالۋىنىڭ باستى سەبەبى, ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ ەڭ ءبىر جابىق تاقىرىبى حان كەنە باستاعان قاھارمان حالقىمىزدىڭ بوستاندىق كۇرەس تاريحىن زەرتتەۋى ەمەس پە ەدى؟! مىنە, وسى ءبىر “جابىق”, باسقاشا ايتقاندا, “اباقتى”, “يتجەككەنگە” ايداۋى مۇمكىن تاقىرىپقا ورالۋ ءۇشىن قانداي جۇرەك كەرەك دەسەڭىزشى! ىلەكەڭ يمپەريالىق قاھاردان قورىقپادى, زيالى قاۋىم ىشىندە حان كەنەدەي باتىرلىعىن تانىتتى, زاماننان شيرەك عاسىر وزىپ, ارتتاعى ۇرپاققا ولمەس مۇرا, ءا.كەكىلباەۆ, م.ماعاۋين, س.سماتاەۆ سياقتى تالانتتى تاريحي رومانيستەر مەكتەبىن قالدىردى” دەگەن كەسەك وي ادىلدىگىمەن قۇندى. ال ءوزىنىڭ ۇستازى, ۇلگى العان عۇلاما اعاسى ەرمۇقان بەكمۇحانوۆ جايىنداعى “تاعدىرى كۇردەلى قايسار تالانت”, “ۇستازىم تۋرالى ءبىر-ەكى ءسوز” تولعاۋلارى شىنايى سەزىممەن, عيبراتتى ويلارىمەن قۇندى. ۇلى تاريحشى مەن جازۋشىنىڭ ارتىندا قالعان وراسان زور مۇرالارىن بىلۋگە, وقۋعا ەرىكسىز جەتەلەيدى. بۇدان كەيىن اڭگىمەلەنەتىن كوپ ەسىمدەردىڭ اتىن ءبىلىپ, بۇل جالعاندا قالعان ىزدەرىن, ونەگەلەرىن اڭعارىپ, عيبرات الامىز.
ال تاۋەلسىزدىك كەلگەننەن كەيىن جازعان “ستالين جانە قازاقستان” نەمەسە گولوششەكين, حرۋششەۆ, برەجنەۆ تۇسىنداعى قازاقستاننىڭ شىندىقتارى بارىنشا دالەلدى دە, اشىق باياندالعان ۋاقىتتا پەندەلىك پيعىلىمەن قاتار قازاق حالقىنىڭ رۋحىن سىندىرۋ, باسىپ-توستەۋ ءۇشىن ويىنا كەلگەندەرىن ىستەگەندەرىن ىشكى دۇنيەسى قان جىلاي وتىرىپ بايانداۋى دا, بار ويىن ەمەۋرىنمەن ءبىلدىرۋى دە, ابدەن قىساستىق جەڭگەن ساتتە اشىنا دا اششى ايتاتىندارى دا وسى كىتاپتىڭ ءون بويىنان انىق اڭعارىلادى. وتپەلى وسى ءداۋىردى باسىنان كەشىرگەن شىن مانىندەگى تاريحشى قاي كەزەڭدە ماقالا جازباسىن, جان-سىرىن تولعانىسىن, ءوزىنىڭ ادامي پوزيتسياسىن اڭعارتىپ كەلگەنى ءۇشىن قادىرلەۋگە ءتيىستىمىز. وندايدى ىستەمەي, كىمنىڭ تارىسى ءپىسسە, سونىڭ تاۋىعى بولىپ شىعاتىنداردىڭ, اسىرەسە, قازاق زيالىلارىنىڭ پسيحولوگياسىنان ءجيى كەزدەسەتىن ايارلىقتى ماناشتا از ەكەنىن اڭعارىپ, شىن مانىندە عۇلاما تاريحشى ەكەندىگىنە دەن قويامىز.
تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, پروفەسسور.