قانداي وقۋ ورنىندا بولسا دا ونەرلى جاستاردى ۇستازدارى جاقسى كورەدى. رۋدنىي الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق كوللەدجىندە وقىپ جۇرگەندە ءسانيا اۋشۋمەنوۆا بەلسەندى ستۋدەنت بولدى. ءوزى پوەزيانى جانىنداي جاقسى كورەتىن اقىنجاندى قىز مىڭ بۇرالىپ بيلەيدى. سپورتىڭنان دا قالىپ جاتقان جوق, ءوزى وقۋ وزاتى. ادەتتە, مۇنداي جاستار ديپلوم الاردا قالادا قالۋعا تىرىسادى. ويتكەنى, كوپشىلىگى ارى قاراي جوعارى وقۋ ورنىندا وقىعىسى كەلەدى جانە ءوزىنىڭ بولاشاعىن دا قالامەن بايلانىستىرعاندى ۇناتادى. وتىن بۇتاپ, كومىر جاقپايتىن, سۋ تاسىمايتىن قالانىڭ قولايلى ءومىرىن كىم جەك كورسىن. وقۋ وزاتتارىنا ۇستازدارىنىڭ “اۋىلعا بارىڭدار” دەپ ايتا قويمايتىنى دا شىندىق. سارىسۋ اۋدانىنىڭ لەسنوي اۋىلىنان كەلىپ وقىپ جاتقان ءسانيانى ديپلوم الاردا ەشكىم دە اۋىلعا سۇرانادى دەپ ويلاعان جوق. قۋ قىز ەڭ سوڭعى كۇندەرگە دەيىن كەيبىر قۇربىلارىنداي اقتارىلعان جوق, امالسىزدان اۋىلعا كەتىپ بارا جاتىرمىن دەپ قىنجىلمادى دا. سارىكولدىڭ اۋىز سۋى اششى, جۋعان كىرىڭ دە اشىلمايدى. تۇرعىندار سۋدى فلياگتاپ ساتىپ الىپ ىشەدى. بىراق سانياعا اۋىز سۋدىڭ اششىلىعى دا, تاپشىلىعى دا ءبىلىنبەيدى, قىس بولسا قاردىڭ سۋىن ەرىتىپ كىر جۋادى. ول اقكوبىك اتىپ, كىردى قالاي اشادى دەسەڭشى. جازدىڭ ءوز نەسىبى تاعى بار, جاڭبىردىڭ سۋىن ءبىر جيناپ السا, تالاي كىر جۋىنا جارايدى. رۋدنىي كوللەدجىنىڭ باسشىلىعىنا سارىكول اۋدانىنا سونالى اۋىلىنداعى قازاق ورتا مەكتەبىنە باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى كەرەك دەگەن سۇرانىس تۇسكەندە ءسانيا ويلانعان جوق, بىردەن جازىلدى. 90-شى جىلدارى بەرەكەسى كەتكەن اۋىلدىڭ بىرىنە مىنا قىزدىڭ سۇرانعان باتىلدىعىنا كوللەدجدەگىلەر اسا سەنە دە قويمادى. قۇجاتىن دۇرىستاتىپ الىپ, قالاعا تايىپ وتىراتىن شىعار دەپ ويلاعان. بىراق ولار قاتەلەستى, ءوز قالاۋىمەن كەلگەن ءسانيانىڭ اۋىلدان كەتەمىن دەگەن ويى دا بولعان جوق. ال سونالىنىڭ ءجىگىتتەرى اۋىلعا كەلگەن قىزدى قايتارمايتىنىنان دا ءسانيانىڭ ۇستازدارى حابارسىز بولاتىن...
سونالى اۋىلى سارىكول اۋدانىنا قاراعانىمەن, ءسانيا بويجەتكەن لەسنويدان ءبىراز قاشىقتا جاتىر. سونالى تاريحىمەن دە, بيدايىمەن دە, ادامدارىمەن دە اتاقتى اۋىل. مۇندا جۇزگە تارتىپ جىعىلاتىن ءتۇتىننىڭ بارلىعى دەرلىك قازاق وتباسى, ارپا ىشىندە ءبىر بيداي–رىبيندەردىڭ ءوزى قازاقشاڭدى ماقالداپ-ماتەلدەپ قايىرادى. وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنا دەيىن بۇل اۋىلدا ورىس ورتا مەكتەبى بولدى, كەمپىرى دە, شالى دا تىلدەرىن بۇراپ, ورىسشا سويلەيمىز دەپ اۋرەگە تۇسەتىن. كەيىن مەكتەپ ءتۇگەل قازاقشاعا اينالدى. مەكتەپ ديرەكتورى قادۋ ساقاۋوۆ اقىنجاندى, اقكوڭىل كىسى. ونىڭ كابينەتى كادىمگى كىشىگىرىم كىتاپحانا, سۋرەت مۋزەيى ءتارىزدى. اڭقىلداپ كەلىپ, كىتاپتاردى الدىمىزعا ءۇيىپ تاستادى.
– اقىن-جازۋشىلاردان قولتاڭبا الۋ–ەڭ ءبىر سۇيىكتى ءىسىم. مىنە, مۇحتار شاحانوۆتان باستاپ, ءوزىمىزدىڭ قوستانايلىق جازۋشىلارعا دەيىن بار, – دەيدى قادەكەڭ. مەكتەپ ديرەكتورى قانداي ۇزاق ولەڭىڭدى دە كوڭىلى تۇسسە جاتتاپ الادى ەكەن. ءبىزدىڭ كەلگەن شارۋامىزدى ءيىرىپ قويدى دا, ءوزى كىتاپ سورەسىنىڭ الدىنا تۇرا قالىپ, قولدى سەرمەپ, ءبىر ۇزاق ولەڭدى ناقىشىمەن, مانەرلەپ وقىپ تاستادى. بۇل وسى سونالى اۋلىنىڭ ازاماتى رامازان بەكماعامبەتوۆ دەگەن اتامىزدىڭ سوعىسقا كەتىپ بارا جاتىپ, ارتىندا قالعان ىنىلەرىنە ارناپ جازعان حاتى ەكەن. ولەڭنىڭ اناۋ-مىناۋ كەدىر-بۇدىرلاۋ جەرىن وقۋ ماقامىمەن بىلدىرمەي جىبەرگەن مەكتەپ ديرەكتورىنا ونىڭ كابينەتىندە وتىرعان اۋىل اكىمى ساعىمباي سۇندەتالين, جاس مامان ءسانيا جانە وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بالدىرعان حالىقوۆا – ءبارىمىز قول شاپالاقتادىق.
– قازاق ءبىر ارتىستەن ايىرىلعان ەكەن, بىراق ەسەسىنە مۇنداي مەكتەپ ديرەكتورىن تابۋ وڭايعا تۇسپەس,–دەگەن ازىلگە قادەكەڭنىڭ ءوزى دە ءماز بولىپ ك ۇلىپ الدى.
– مەكتەپ اۋىلداعى ءبىلىم وشاعى عانا ەمەس, مادەني ورتالىق. مۇعالىمدەرسىز اۋىلدا ەشتەڭە وتپەيدى, اۋىلدىڭ ەرتەڭىن وسى جاس ماماندار قالاپ جاتىر, – دەيدى. – مىنا ءسانيا كەلگەلى اۋىلعا بي ونەرى كەلدى. ءوزىنىڭ وقىتاتىن سىنىبىنداعى بالالار اۋدانداعى بايقاۋدان بي بيلەپ ءبىرىنشى ورىندى الىپ كەلەدى.
ءسانيا 2008 جىلى وسىندا كەلگەندە ءبىرىنشى سىنىپتى العان بولاتىن. بيىل بالالارى ءۇشىنشى سىنىپتى بىتىرگەلى وتىر. الدىندا اينالدىرعان جەتى ءبۇلدىرشىن وتىرادى. بالالاردى تۇسكە دەيىن وقىتادى, ءتۇستەن كەيىن قوسىمشا ساباقتار وتەدى, بيگە, دراماعا باۋليدى. سىنىپتاعى جەتى ءبۇلدىرشىن وعان وقۋشى عانا ەمەس, تۋىستاي بولىپ كەتكەن. بالالاردىڭ ۇستازعا دەگەن قۇرمەتى, ۇستازدىڭ بەدەلى وسىلاي باستالسا كەرەك.
– ماعان اۋىل مەكتەبى ۇنايدى. قالاداعىداي ەمەس, مۇنداعى سىنىپتاردا بالا از, ساباق ۇيرەتۋگە جەڭىل. ونىڭ ۇستىنە كىشكەنتاي اۋىلداعى بالالار الدىڭنان وتپەي سىيلاپ تۇرادى. سونالى اۋىلىندا بالا تاربيەسىنە تەك ۇستاز ەمەس, بۇكىل اۋىل بولىپ جاۋاپتى سياقتى. مەكتەپتە ءبىر بالا بۇزىقتىق جاساسا, ول قازىر اۋىلدىڭ بارلىعىنا جەتىپ تۇر, – دەيدى ءسانيا.
ول سىنىبىندا شىعارماشىلىقپەن جۇمىس ىستەيدى. بالالاردى پوەزيانى سۇيۋگە تاربيەلەپ ءجۇر. وتكەن جىلى اۋداندا وتكەن ماقاتاەۆ وقۋلارى بايقاۋىنان ءسانيانىڭ وقۋشىلارى ەكىنشى ورىندى يەلەندى. ال وقۋشىلاردىڭ “اتا مەكەن” بالالار شىعارماشىلىعى فەستيۆالىندە ءبىرىنشى ورىندى الىپ كەلدى.
وتكەن جىلى ءسانيا وسى سونالىداعى تيمۋر دۇيسەنوۆ دەگەن جىگىتكە تۇرمىسقا شىقتى. تيمۋردىڭ ون بالا ءتاربيەلەپ وسىرگەن اناسى ۇمىتپەن بىرگە تۇرادى, سيىر, قۇس ۇستايدى. ەكى جاس اكەسىنىڭ شاڭىراعىن دوڭگەلەنتىپ ۇستاپ وتىر.
– سونالىنىڭ جىگىتتەرى جاقسى قىزداردى قايتىپ اۋىلدان شىعارمايدى. بۇرىنىراقتا جاس مامان بولىپ كەلگەن ەدىم, مەنى دە سونالىلىقتار الىپ قالعان. 2006 جىلى گۇلنار دەگەن قىزىمىز فيزيكا ءپانىنەن مۇعالىم بولىپ كەلگەن, ونى دا الىپ قالدىق, قۋاندىق ەسكەندىروۆ دەگەن جاس جىگىت دەنەشىنىقتىرۋدان ساباق بەرۋگە كەلگەن, اۋىلىمىز ۇناعان سوڭ ول جاس وتباسىن كوشىرىپ الىپ, سونالىلىق بولىپ كەتتى. بىلتىر ءسانيانى دا الىپ قالدىق. قازىر اۋىلىمىزداعى ۇلگىلى, ماقتاۋلى كەلىننىڭ ءبىرى. وتكەن جىلى اۋدانداعى “كەلىندەر سىنى” بايقاۋىنان ءبىرىنشى ورىن الىپ, اۋىلداستارىن ءبىر مارقايتىپ تاستادى, – دەيدى سونالى مەكتەبى وقۋ-تاربيە ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بالدىرعان حالىقوۆا.
سونالى – حالىقتىق ءداستۇر, كىشىنىڭ ۇلكەندى تىڭدايتىن, ءبىر اۋىز ءسوزگە توقتايتىن اعايىندىق ءۇردىس ءۇزىلمەگەن اۋىل. مۇندا كەلگەن جاس مامانداردىڭ تۇراقتاپ قالاتىنى دا سوندىقتان بولۋى كەرەك. “اۋىل ازدى, توزدى” دەپ وتىرا بەرگەنمەن ەشتەڭە ونبەيتىنىن تۇسىنگەن سونالىلىقتار وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن ءبىر قيمىل جاساپتى. سونالىدان شىققان باتىر اتالارىنىڭ ءبىرىنىڭ اتىنا “جانىبەك” دەگەن قور قۇرعان. سودان وسى اۋىلدان تۇلەپ ۇشىپ, قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە, ودان قالدى رەسەيدە تۇرىپ جاتقان سونالىلىق ازاماتتارعا جىلۋ جيناتقان. وتكەن جىلى وسى اۋىلدىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ وتەردىڭ الدىندا الگى قور ارقىلى ءبىر ميلليون تەڭگە جينالىپ, وعان اۋىلداعى ءبىراز شارۋا ءبىتىپ قالىپتى. جاسىراتىن نە بار, اۋىلدى تاۋ-تاۋ بولىپ مالدىڭ كوڭى باسىپ قالعان عوي. ونى ۋاقتىلى الىسقا اپارىپ توگىپ تۇرماسا, اۋىل – اۋىل ەمەس, اۋرۋدىڭ ۇياسى بولىپ قالادى. وتكەن جىلى وسى سونالىدا وسكەن كاسىپكەر جۇماعۇلوۆ سەرىكباي دەگەن ازاماتتىڭ تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتۋى ارقاسىندا ءۇي-ءۇيدىڭ اراسىنان 4,5 مىڭ توننا قي دالاعا شىعارىلعان. اۋىل ءىشى تازارىپ قالدى. كوشەگە شام ورناتىلدى, اۋىل سىرتىنداعى زيراتتار قورشالىپ, كۇتىمگە الىندى.
– اۋىلدا ىنتىماق, بىرلىك بار. ىنتىماق بولعان جەردە ءىس جۇرەدى. ونداي اۋىل جاستار ءۇشىن قىزىقتى بولادى دا, كەلگەن ماماندار قايتا كەتە قويمايدى. راس, اۋىلدا اۋىز سۋ تاپشى, مالعا دا سۋ, ەسىكتىڭ الدىنداعى باقشاعا دا سۋ كەرەك. بۇل ماسەلە دە قارالىپ جاتىر,–دەيدى سونالى قارايتىن تاگيل اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ساعىنباي سۇندەتالين.
بۇگىندە اۋىلعا ديپلومىمەن بارعان جاستارعا ماتەريالدىق قولداۋ-كومەك بەرىلەدى, پاتەرمەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
– مەن كەلگەن 2008 جىلى جاس ماماندار ءۇشىن جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلماعان بولاتىن. ەشتەڭە دە العان جوقپىن. وعان وكىنبەيمىن. مەنىڭ ءوزىم ەشتەڭەدەن مۇقتاج ەمەسپىن. تەك سونالىدا جاس ماماندارعا ارناپ ءۇي سالىنسا, تەلەفون ورناتىلسا, ەڭ باستىسى اۋىز سۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپسا ەكەن, – دەيدى ءسانيا.
سونالىنىڭ بۇرىنعى داۋرەنى, بۇرىنعى داڭقى قايتىپ كەلەرىنە اۋىلداستاردىڭ سەنىمى مول. ويتكەنى, اۋدان باسشىلىعى دا قاراپ وتىرعان جوق, اۋىزسۋ قۇبىرىن تارتۋدىڭ قامىندا. جاس مامانداردىڭ كەلۋى اۋىلعا جىل قۇسىنداي جىلىلىق اكەلگەندەي. سوڭعى كەزدە سونالىدان كەتىپ جاتقاندار از كورىنەدى. ءسانيا مۇعالىم كەلىننىڭ اياعى اۋىر, اۋىل وسى جازدا شىلدەحانا دا كۇتىپ وتىر. سونالىنىڭ قازىعى بۇلدىرشىندەردى بىلىمگە سۋسىنداتىپ جاتقان ءسانيا بولماعاندا كىم دەيسىز؟
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
قوستاناي وبلىسى,
سارىكول اۋدانى,
سونالى اۋىلى.