كريپتوۆاليۋتا: قاۋىپ پە, مۇمكىندىك پە؟

جاقىندا الماتىدا كريپتوۆاليۋتا تاقىرىبىندا وتكەن جيىندا ساراپشىلار حالىقتىڭ كريپتوساۋاتىن كوتەرۋ ماسەلەسىن تالقىلادى. جيىنعا قاتىسۋشىلار بلوكچەين الىپساتارلىق ءوندىرىس ەمەس ەكەنىن, بولاشاققا سالىنعان ينۆەستيتسيا ەكەنىن العا تارتتى. كريپتواكتيۆتەر – تسيفرلى ۆاليۋتا, قولعا ۇستاۋعا بولمايتىن, اينالىمدا جۇرگەن قارجى. ونىڭ تابيعاتى – بىرەر مەزەتتە بۇكىل الەمدە ترانزاكتسيالانىپ ۇلگەرەدى. «بيتكوين توڭكەرىسى» نەمەسە كريپتوۆاليۋتالار فەنومەنى الەمدىك قارجى جۇيەسىندەگى ەكونوميكالىق قاتىناستاردى تۇبەگەيلى وزگەرتتى. كەز كەلگەن بيزنەس سياقتى, ونى باستاۋ ءۇشىن دە اينالىمدا قار­جى بولۋى قاجەت. Bitcoin Revolution ارقىلى پايدا تابۋدى باستاۋ ءۇشىن كەمى 250 دوللار نەمەسە ودان دا كوپ مولشەردە ينۆەستيتسيا كەرەك», دەيدى ساراپشىلار.

كريپتويندۋستريانى قۇقىق­تىق رەتتەۋ سالاسى بويىنشا قازاق­ستاندىق ساراپشى يليا شەلو­مەنتسەۆتىڭ ايتۋىنشا, 2021 جىل­­دىڭ سوڭىنا دەيىن ماينينگ بيز­نەسىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ تەتىگى زاڭدىق تۇرعىدان بەكىتىلمەگەن. تەك 2022 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ سالىق كودەكسىنە تسيفرلى اكتيۆتەردى وندىرۋمەن اينالىساتىن تۇلعالارعا سالىق سالۋ ءتارتىبىن بەل­گىلەيتىن نورمانى ەنگىزدى. بىراق ونىڭ ناتي­جەسى جىلدىڭ اياعىندا عانا بەلگىلى بولادى.

كريپتواكتيۆ سالاسىندا الەم­دىك قارجى جۇيەسىنە وزگەرىستەر الىپ كەلگەن فاك­تورلار كوپ. ال ۇكى­مەت ونىڭ تسيفر­لى ۆاليۋتا ءتارىز­دى قامتىلماعانىن, ەسەپ ايىرى­سۋ كەزىندەگى بەلگىسىزدىكتى العا تارتىپ, ماسەلەنى زاڭمەن رەتتەۋدى كەشەۋىل­دەتىپ كەلەدى. سوندىقتان تاۋەكەلگە بەل بۋعان كاسىپكەر ءوز قىزمەتىن جەكە تاۋەكەلى شەڭبەرىندە عانا جۇر­گىزىپ كەلدى. ال مەملەكەتكە كاسىپ­كەردىڭ تاۋەكەلى ەمەس, پايداسى ما­ڭىزدى. «ازىرگە ۇكىمەتتىڭ ۇستا­نىمى بەلگىسىز. كاسىپكەر كريپتواكتيۆكە ساتىپ العان تاۋارىنا قاراپ, سالىق تولەيدى», دەيدى ساراپشى.

كريپتوساۋاتتىلىقتى زاڭداستىرۋعا ءالى ەرتە

كريپتواكتيۆتەر ۇلتتىق نەمەسە شەت­ەلدىك ۆاليۋتامەن سالىس­تىرعاندا ءبىراز پارامەتر بويىن­شا ەرەكشەلەنەدى. نارىقتا كريپ­توساۋاتتىلىق دەڭگەيىن كوتەرمەي جاتىپ, ونى جاريالى تۇردە زاڭداس­تىرۋ ەرتە. ونىڭ كەرى اسەرىن قارجى پيراميدالارىمەن سالىستىرۋعا بولادى: مىسالى, كريپتويندۋس­تريا اعىمىنان حابارى جوق سالىمشى ونى اقشاعا ساتىپ الىپ, الدانىپ قالسا, ۇلكەن پروبلەماعا اينالۋى ىقتيمال. الدانعانداردىڭ قاتارى كوبەيگەن كەزدە ۇكىمەتتەن قولداۋ كۇتەدى. سول سەبەپتى ۇلتتىق بانك نارىقتىڭ وسى سەگمەنتىنە بەتتەمەي وتىر.

ي.شەلومەنتسەۆتىڭ تۇسىندى­رۋىن­شە, اكتيۆتىڭ مۇنداي تۇرى­مەن اينالىساتىن ۇلتتىق بانك ءتا­رىزدى ەميسسيا ورتالىعى بولماعان­دىقتان ول تولەم قۇرالى رەتىندە قابىلدانبايدى. بىراق سوڭعى جەتىستىكتەر ونىڭ ينۆەستيتسيالىق تابيعاتى ءداستۇرلى ۆاليۋتالارمەن اشىق باسەكەگە تۇسە الا­تى­­نىن دالەلدەپ وتىر. سەبەبى كريپ­تواكتيۆتەردىڭ ينفلياتسياعا بەيىم­دىلىگى ءداستۇرلى ۆاليۋتامەن سالىستىرعاندا قۋاتتى. «قا­زاق­­ستاندا كريپتواكتيۆتەردى دامى­تۋدىڭ, ونى ينۆەستيتسيا قۇرالى رەتىندە پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن 17 بلوكچەين-پلاتفورما بار. 2019 جىلى ەلىمىزدە ماينينگ جوبالارىنا 82,6 ملن تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيىلعان. 2020 جىلى بۇل ىسكە سالىنعان سوما تاعى 80 ملن-عا ءوستى. ال 2021 جىلعى كور­سەتكىش 250 ملن تەڭگەدەن اسىپ كەتتى. بۇل – اشىق نارىقتا كوزىن تاپ­قانعا مول مۇمكىندىك. بىراق ونىڭ باعدارلامالارىن, كىلتىن بىلەتىن ماماندار از. سەبەبى مەم­لەكەت بۇل اكتيۆ تۇرىنە اسا قىزى­عۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان جوق. ىشكى نارىقتا وزدەرىن كريپتوويىنشىلار دەپ تانىستىرىپ جۇر­گەندەردىڭ كاسىبيلىگى تومەن. كريپتوۆاليۋتالاردى شىعارۋ بو­يىن­شا الەمدەگى ەكىنشى ەل بولا تۇرا, قارجى قايتارىمىن كورمەي وتىرمىز», دەدى ي.شەلومەنتسەۆ.

قازىر ەل ىشىندە كريپتواكتيۆتەر باعا­سىنىڭ قۇبىلمالىلىعىنا بايلانىستى پىكىر كوپ. ساراپشى­نىڭ تۇسىندىرۋىنشە, كريپتواكتيۆتەر باعاسىنىڭ قۇبىلمالىعى نارىقتىڭ بەتالىسىنا ەمەس, وسى سەگ­مەنتتىڭ كاپيتالدانۋىنا عانا تاۋەلدى. قارجىلاندىرۋ دەڭ­گەيى ارتىپ, نارىقتا جاڭا ويىنشىلار پايدا بولعان كەزدە كريپتواكتيۆتەردىڭ باعاسى دا تۇ­راقتالادى. ال كريپتوۆاليۋتا باعامىن ۇستاپ تۇرۋ نەمەسە باع­دارلاما ارقىلى قۇبىل­مالىلىقتى جاساندى تۇردە ازاي­تۋعا بولادى. سەبەبى كريپتواكتيۆتەر – تسيفر­­لىق رەۆوليۋتسيانىڭ ءبىر عانا بولىگى. الەمدىك تسيفرلى تەح­­نو­لو­گيا قارقىندى دامىپ جات­­قاندا كريپتونارىق بارىسىن ءبىر ورتالىقتان باقىلاۋ مۇم­كىن ەمەس, تەك نارىقتىڭ بەتالىسىن سوعان قاراپ بەيىمدەپ ۇلگەر­گەندەر عانا ۇتادى. «بىراق كريپتواكتيۆتەر باعاسىن قولدان تۇراق­تاندىرۋ دەگەنگە قارسىمىن. مى­سالى, كۇنى ەرتەڭ قولدانىسقا ەنەيىن دەپ وتىرعان تسيفرلى ۆاليۋتانىڭ باعاسى تۇراقتى بولمايدى. قۇبىلمالىلىققا باعا بەلگىلەۋدىڭ تۇبەگەيلى نەگىزدەرىنىڭ بولماۋى سوعان اكەلىپ وتىر. كەي كەزدە باعاعا ينۆەستورلار دا ىقپال ەتەدى. ينۆەستورلاردىڭ كىرىس­تىلىگى جوعارى باسقا دا بالاما تاسىل­دەردى ىزدەستىرۋى بيتكويندى قى­رىق قۇبىلتىپ جىبەرەدى. ونىڭ ەرەكشەلىگى دە سول – قۇبىل­مالى­لىعىندا. مىسالى, سوڭعى بەس جىلدا ونىڭ باعاسى 5 مىڭ دوللاردان 30 مىڭ دوللارعا دەيىن ءوستى. بۇل – تاۋەكەلدەن قورىقپايتىن ينۆەس­تورلار ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك», دەيدى ساراپشى.

كريپتواكتيۆتەرگە كوزقاراس ناقتىلانادى

كريپتوۆاليۋتانى قارجى قۇ­رالى رەتىندە پايدالانۋعا تىيى­م سالىنعان, بىر­اق ينۆەستيتسيا رە­تىندە سالىپ, پايدا تابۋعا مۇم­كىندىك بار. ۇلتتىق بانك كريپتواك­تيۆتەر اينالىمىنا رۇقسات بەرمەسە دە ماينينگتى قولدانۋعا زاڭ تىيىم سالمايدى. بىلتىر 22 ماۋسىمدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاندا كريپ­توماينينگتى رەسمي تۇردە زاڭداس­تىرۋ تۋرالى زاڭعا قول قويدى. 1 كۆت/ساع ءۇشىن ءبىر تەڭگە مولشەرىندە تولەمدى بەلگىلەيتىن تۇزەتۋ 2022 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەندى.

«استانا» حالىقارالىق قارجى ورتا­لىعى كريپتوۆاليۋتانى قۇپ­تاسا دا ۇلتتىق بانك وعان قىرىن قاراپ كەلگەن ەدى. بىراق وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ەلدە كريپتوۆاليۋتالاردى ساقتاۋ جانە اينالىمعا جىبەرۋ تۇجىرىمداماسى ازىرلەنىپ, ۆيرتۋالدى ۆاليۋتالاردى ساقتاۋ جانە «استانا» قارجى ورتالىعى سەكىلدى مامانداندىرىلعان الاڭ­دار ارقىلى ساتۋ ءىسىن رەتتەۋگە دەن قويىلدى. مەملەكەت وسى ارقى­لى كريپتوۆاليۋتا سالاسىن زاڭ­داس­­تىرۋعا بەت بۇرا باستاعانعا ۇق­سايدى.

تاۋەلسىز فينتەح ساراپشىسى عيم­ران ابدراحمانوۆ قازاق­ستاندا كريپ­تو­اكتيۆتەردى قولما-قول اقشاعا اينال­دىرۋدىڭ مۇم­كىندىكتەرى بار ەكەنىن ايتادى. بۇل «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتا­لىعىندا زاڭ شەڭبەرىندە رەت­تەلگەن. «قازاقستاندىقتاردىڭ كريپ­تواكتيۆتەر تۋرالى ساۋات­تىلىق دەڭگەيى دامىپ كەلە جاتىر. بىراق جوعارى دەڭگەيگە جەتكەنشە كوپ جۇمىس ىستەۋ كەرەك», دەدى ع.ابدراحمانوۆ.

وسى رەتتە ساراپشى تسيفرلى اكتيۆ­تەردىڭ اراجىگىن اجىراتا ءبىلۋ ماڭىزدى ەكەنىن ەسكەرتتى. ايتالىق, 2020 جىلى ازاماتتىق كودەكسكە «تسيفرلى اكتيۆتەر» دەگەن ۇعىم ەنگىزىلىپ, «قامتاماسىز ەتىلگەن», «قامتاماسىز ەتىلمە­گەن» دەپ ەكىگە ءبولىنىپ, م ۇلىك ءتۇرى رەتىندە قاراستىرىلدى. قامتا­ماسىز ەتىلگەن اكتيۆتەر تاۋارمەن نە قىزمەتپەن قامتاسىز ەتىلۋى مىندەتتى جانە ولاردىڭ اينالىمىنا ەلىمىزدە رۇقسات ەتىلگەن, بىر­اق توكەنيزاتسيانى باستاماس بۇرىن تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىن حاباردار ەتۋ قاجەت. مىسال رەتىندە سىيعا بەرىلەتىن سەرتيفكاتتاردى ايتۋعا بولادى, تەك فيزيكالىق فورمادا ەمەس (كۋپون) تسيفرلى اكتيۆكە اۋىسىپ شىعارىلعاندارى (توكەندەر) «قامتاماسىز ەتىلگەن اكتيۆتەر» رەتىندە تانىلادى. ياعني ول تو­كەندى كەز كەلگەن ۋاقىتتا تاۋارعا نە قىزمەت تۇرىنە الماستىرۋعا بو­لادى. قامتاماسىز ەتىلمەگەن تسيفرلى اكتيۆتەر تەك «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىندا رەتتەلەدى جانە ينۆەستيتسيا ءتۇرى بولىپ سانالادى, وعان بيتكوين, ەفيريۋم جانە تاعى دا باسقا الت­كويندار جاتادى (التەرناتيۆتى كويندار). ونىڭ باعاسىنا سۇرا­نىس پەن ۇسىنىسقا, گەوساياسي جاع­دايلار, نەگاتيۆتى نەمەسە ءپوزي­تيۆتى جاڭالىقتار, كيتتەردىڭ قوز­عالىسى (كريپتوۆاليۋتانىڭ ءىرى ۇستاۋ­شىسى), ترەندتەر, قور نارىعى جانە تاعى دا باسقا فاكتورلار اسەر ەتەدى. «كريپتونارىقتىڭ تاۋە­كەلى جوعارى. ونىڭ باعاسى اۋىت­قىمالى, كەيدە تەحنيكالىق, فۋندامەنتالدى جانە باسقا دا تال­داۋلارعا باعىنبايدى. ءبىر تاۋ­لىكتىڭ ىشىندە 10-15 پايىزعا, ءتىپتى 50%-عا دەيىن تومەندەپ نەمەسە جوعارىلاۋى مۇمكىن. تاۋەكەلدەردى تومەندەۋ ماقساتىندا نارىقتى ۇنەمى قاداعالاپ, ەموتسيالارعا بەرىلمەي, الدىن الا دايىندالعان ينۆەستورلىق ستراتەگيانى ۇس­تانۋ وتە ماڭىزدى», دەدى ع.ابدراحمانوۆ.

ياعني قورقىنىش پەن اشكوزدىك يندەكسىن ۇمىتپاۋ قاجەت (fear and greed index). ول يندەكس 0-100-گە دەيىنگى كورسەتكىشپەن بەلگىلەنەدى. 0-40 دەيىنگىسى – نارىقتا قور­قىنىش ورىن العانىن, 30-60 دەيىن نەيترالدى جانە 60-100-گە دەيىن نارىقتا اشكوزدىك ورىن العانىن كورسەتەدى.

«اشكوزدىك كەزىندە كريپتو­ۆاليۋتالارعا ينۆەستيتسيا سالۋ وتە قاۋىپتى. قاراپايىم تىلمەن ايتساق, بيتكوين جايلى تەك سىن پىكىر ايتىلعان كەزدە ينۆەستيتسيالاۋ دۇرىس, ءتىپتى بيتكويندى سانتەحنيككە دەيىن تالقىلاپ كەتكەن كەزدە كريپتوۆاليۋتانى ساتۋ كەرەك دەگەن ءسوز. الايدا مۇنى ينۆەستيتسيالىق نە قارجى كەڭەسى رەتىندە قاراستىرماعان ءجون. ءار­بىر ينۆەستور ءوز قاراجاتىنا ءوزى عانا جاۋاپتى. باستاپقى كەزدە كريپتوۆاليۋتالارعا سالىناتىن كاپي­تالدىڭ پروپورتسياسى 10-20%-دان اسپاعانى ءجون», دەيدى ساراپ­شى.

ۇلتتىق بانك كريپتو ساتىپ الۋعا اسىقپاۋعا كەڭەس بەرەدى. سە­بە­­­بى ونىڭ تاۋەكەلىنە مەملەكەت كە­پىلدىك بەرمەيدى. نارىقتىڭ ءتىلىن بىلەتىندەر قاي ساتتە قانداي شەشىم قابىلدارىن بىلەدى. سوندىقتان ءوز-وزدەرىنە كەپىل بولا الادى. ءبىزدىڭ ەلدە كريپتواكتيۆتەردى قولما-قول اقشاعا اينالدىرىپ بەرەتىن رەسمي جانە رەسمي ەمەس كومپانيالار بار. رەسمي كومپانيالاردىڭ (كريپتوبروكەر جانە كريپتوبيرجالار) جۇمىسىن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى (AFSA) رەتتەيدى. قارجى ورتالىعىندا وسىنداي وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بار, بىراق ونىڭ دا بەلگىلى ءبىر شەگى بار. «قازىر نارىقتىڭ وسى سەگمەنتىنە كوپتەگەن ينۆەستورلار كەلىپ جاتىر. قوزعالىس بار. وسىعان دەيىن تەك بىزدە ەمەس, شەتەلدە دە كريپتواكتيۆتەرگە دەگەن كوزقاراس سەلقوس بولدى. سەنىمسىزدىككە باسىمدىق بەرىلدى. ال قازىر بىرقاتار ەلدىڭ الپاۋىت بانكتەرى كريپتواكتيۆتەرمەن اينالىساتىن كريپتوترەيدينگ دەپار­تامەنتتەرىن اشىپ جاتىر. بايقاپ وتىرعانىمىزداي, العاشقى جىلدارى سىناسا, قازىر قابىلداي باستادى. ەۋروپا مەن اقش-تىڭ زەينەتاقى قورلارى سالىمدارىنىڭ 3 پايىزىن كريپتواكتيۆتەرمەن ۇستايدى. ال ازيادا بۇل كورسەتكىش – 15 پايىز. دەمەك ازيا قۇرلىعىنداعى مەملەكەتتەردىڭ كريپ­تواكتيۆتەردى قابىلداۋ دەڭگەيى ەۋروپامەن سالىستىرعاندا جوعارى. ال ءبىز­دىڭ ەل بۇل ماسەلەگە قاتىستى ۇستا­نىمىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ناقتىلاعان جوق. بىراق مەنىڭ ويىم­­شا, ارادا ءبىر وزگەرىس بولىپ قالۋى مۇمكىن», دەپ تۇيىندەدى ع.ابدراح­مانوۆ.

الماتى