تاسقا جازدىم ەسىمىڭدى...

ياعني كىتاپ وقۋ دا كوڭىل كۇيگە بايلانىس­تى دەيمىز. سول اۆتوردى, سول شىعارمانى, سول كەيىپكەردى, سول كۇيدى, سول سەزىمدى قايتا كەشۋگە ىنتىعۋدىڭ نەگىزگى سەبەبى كلاسسيكا عانا ما؟ بالكي, بۇل ساعىنۋعا باسقا دا بەيمالىم سەبەپتەر بار شىعار.

قايتالاپ ايتىلا بەرەتىن اڭىز-عۇمىر اقىن­دار تۋرالى اڭگىمە دە ۇزاق-ۇزاق جىلدار بويى جالعاسىپ كەلەدى. ءبىر ادامنىڭ از عانا ءومىرى وسىنشاما جىلدارعا سوزىلىپ, جىرلانىپ كەلە جاتقانىنا تاڭعالاسىڭ. تسۆەتاەۆا جايىندا دا تالاي ءسوز ايتىلىپ, تالاي ولەڭ, تالاي كىتاپ جازىلدى. ءتىپتى تسۆەتاەۆانىڭ ەسىمى قاعازعا قانشا رەت جازىلدى ەكەن دەپ ويلايسىڭ. شەكسىزدىك.

ونى داۋىلدى تاس قاراڭعى تۇندە وشپەي جانىپ تۇراتىن شىراققا ۇقساتادى. ءھام «بۇزىقتاۋ» اقىن دەيدى. ونىڭ ولەڭى دە ءوزىنىڭ بولمىسى سەكىلدى «بوتەن» سەزىلەتىن. سونى­سىمەن «كۇمىس ءداۋىر ادەبيەتىندەگى» پوەزياعا ليريكالىق جاڭا بوياۋ, تسۆەتاەۆالىق داۋىس الىپ كەلدى. كەيدە تسۆەتاەۆانىڭ اسقاق تا ءورشىل ولەڭدەرى كەيبىرەۋلەردىڭ سەزىمىنەن, نامىسىنان, باتىلدىعى مەن سەنىمىنەن بيىك كورىنەدى. ولەڭدەگى مىنەز دەگەن وسى شىعار, بالكي.

«جارىق كۇندى مەن دەمەگەنىڭىز ۇنايدى,

جان دەرتىمدى ەمدەمەگەنىڭىز ۇنايدى.

تارتىلىستىڭ تاڭعاجايىپ زاڭىنا

بويۇسىنىپ,

كونبەگەنىمىز ۇنايدى.

ءتىل بەزەمەي,

كۇنادان پاك بالاشا

قىزىق,

ءارى بۇزىق بولعان ۇنايدى.

ءھام قىزارماۋ –

قولدارىمىز جاناسسا,

جاسىرا الماي جالىن اتقان سىڭايدى».

(اۋدارعان گۇلنار سالىقباي)

اقىننىڭ ءتىلى مەن تىنىس بەلگىلەرىن ويناتىپ وتىرىپ, ولەڭدى ءبىر تولقىتىپ, ءبىر شاي­قالتىپ ءورۋى بارىنە جاڭالىقتاي ەرەكشە سەزىلدى. ءتىپتى ولەڭدەگى تۇراقسىزدىعى بىرەۋدى تاڭعالدىرسا, ەندى بىرەۋگە الابوتەن كورىندى. ال ادەبيەتشىلەردىڭ ايتۋىنشا, تسۆەتاەۆا ءوزىن ءوزى قاتتى باقىلاعان اقىن دەسەدى.

جارتى عاسىرلىق ومىرىندە سەگىز جۇزدەن اسا ليريكالىق ولەڭ, ون جەتى پوەما, سەگىز پەسا, 50-گە جۋىق پروزالىق شىعارما جانە 1000-نان اسا حات جازعان (زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, بۇل دەرەك تەك انىقتالعانى عانا, كوپ جازبالارى (اسىرەسە حاتتارى) ءالى كۇنگە دەيىن تابىلىپ كەلەدى) اقىننىڭ تاعدىرى بارشاعا ايان: شىم-شىتىرىق ءھام قايعىلى كارتينا. ماحاببات, جوقشىلىق, اشتىق, جۇمىسسىزدىق, «حالىق جاۋىنىڭ ايەلى», «حالىق جاۋىنىڭ اناسى», قۋعىن, پراگا, پاريج, ىدىس جۋشى, جالعىزدىق... وسىنىڭ ءبارى تسۆەتاەۆانىڭ «جال­عىزسىراپ جابىرقاعان رۋحىن» ءسوندىردى, كەربەز داۋسىن ءوشىردى. جۇرەكتەگى ورەكپىگەن, نازدان­عان, ساعىنعان ولەڭدەرى كۇزدەگى قۇستارمەن بىرگە ۇشىپ كەتتى. ال ول تاعدىرىنداعى قول­دان جاسالعان قيىندىقتاردان ءوز-ءوزىن قۇت­­قا­را المادى. «مەنىڭ جانازام اۋەدە بولادى» دەۋشى ەدى, ولاي بولمادى. 1941 جىلى جازدىڭ سوڭعى كۇنىندە مارينا تسۆەتاەۆا ءوز-وزىنە قول جۇمسادى.

اقىن پروزالىق شىعارمالارىن كوبىنەسە اۆتوبيوگرافيالىق باعىتتا جازاتىن. ومىرىندە بولعان, كەزدەسكەن ادامداردىڭ, ءتىپتى ەسىمىن اۋىستىرماي بەينەلەيدى. بالالىق شاعىنىڭ اسپانىن «انا مەن اۋەن», «چەرت» پوۆەستەرى مەن «انانىڭ ەرتەگىسى», «شىرماۋىقتاعى مۇنارا» اڭگىمەلەرىندە سۋرەتتەيدى. تسۆەتاەۆانىڭ پروزاسى جونىندە برودسكي جاقسى باعا بەرسە, رۋحاني ءھام ومىردەگى دوسى, ادەبيەتشى دميتري سۆياتوپولك-ميرسكي اعىلشىن تىلىندە شىققان كىتابىندا: «ورىس تىلىندە جازىلعان ەڭ سوراقى شىعارما», دەيدى.

تسۆەتاەۆا سوڭعى ولەڭىن «شاقىرىلماعان بارىنەن دە قايعىلى» («نەپوزۆاننايا – ۆسەح پەچالنەي») دەپ اياقتايدى. زامان ءوتىپ, قوعام اۋىسقان سوڭ اقىننىڭ اتى مەن ءومىرى جالا-جابىردەن تازارىپ, تسۆەتاەۆالىق جازۋ عانا قالعان تۇستا ونى ءبارى «شاقىرا» باستادى: جۇزدەگەن اقىن, مىڭ-ميلليون وقىرمان – شىن جۇرەكپەن.

اندەرسەن: «ەرتەگىلەرىمە ءومىرىمنىڭ قۇنىن تولەدىم» دەيدى. جازۋ ءۇشىن, جاقسى جازۋ ءۇشىن, ءتىپتى ءوز قالاۋىنشا تىنىش ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن تسۆەتاەۆا دا ءوز ومىرىمەن «ەسەپتەسكەن» بولار.

كەيدە تسۆەتاەۆانى جۇرت نەگە سونشا جاقسى كوردى دەپ ويلايسىڭ: ليريكا ما, ماقۇل, قۋ­عىن-سۇرگىن بە, ماقۇل, ادىلەتسىزدىك پە, ماقۇل. الاي­دا ول ۋاقىتتا قولدان جاسالعان قيلى تاع­دىرعا ۇشىراعان زيالىلار از بولعان جوق. سوندا تسۆەتاەۆالىق عۇمىردىڭ ەرەكشەلىگى نە؟ ونىڭ اقىندىق مىنەزى – ولەڭدەگى مىنەزى پوە­زيانى جازداعى اق جاۋىنداي شايىپ ءوتتى. ول ولەڭدە تالانتتى, ەركىن, نازىك, ەركە. سول ءۇشىن دە وقىرمان تسۆەتاەۆانىڭ سەزىممەن ورىلگەن كەربەز ولەڭدەرىن وقىعىسى كەلەدى. بالكي, سول كەيىپكەر سياقتى ەسسىز ءسۇيۋ ءۇشىن, بالكي, جاي عانا ساعىنۋ ءۇشىن...

«تاسقا جازدىم ەسىمىڭدى,

تاقتايعا دا تىرنالاپ.

قۇمعا دا اتىڭ كوشىرىلدى,

مۇزعا سىزدىم سىرعاناپ».