شابىت پەن شەبەرلىك ۇيلەسىمى

اتر­لا­رىنىڭ اراسىنان تاريحتا تۇڭعىش رەت ا.چەحوۆ اتىنداعى دۇنيەجۇزىلىك تەاتر بايقاۋىنا جولداما العان, تمد, بالتىق, گرۋزيا ەلدەرى اراسىندا تاشكەنتتە وتكەن حالىقارالىق جاستار فورۋمىنا قاتىسىپ الىس-جاقىن شەتەلگە تانىمال بولىپ ۇل­گەر­گەن «قۇلاگەر» سپەكتاكلى ءالى تالاي قويۋ شاڭنىڭ اراسىنان قارا ءۇزىپ جەكە-دارا كەلەتىن قۋاتىن تولىقتاي تانىتىپ وتىر.

تەاتر ومىرىنە تىڭ سەرپىلىس اكەلىپ, شىعارماشىلىق تابىسپەن ءجۇرىپ جاتقان سوقتالى قويىلىمدى جاقىندا قايىرا ءبىر تاماشالاۋدىڭ مۇمكىندىگى تۋدى. اتاقتى «گيمالايىندا» «اسپاننىڭ ءتوسىن اردا ەمىپ» دەپ ءوزى جىرلاعانداي, ءىلياستىڭ اردا ەمىپ وسكەن اۋىلى – ويتوعان. «كۇي», «كۇيشى», «دالا» سەكىلدى ولەڭدەرىندە ۇلتتىق ۇعىمنىڭ بايلىعىن بەينەلەگەن ءساتتى سۋرەتتەر, قىرۋار تەڭەۋ, تابيعات كو­رى­نىس­تەرىنىڭ جارقىن بوياۋىن جىرلاعان ءدۇلدۇل اقىن ەڭ العاش وسى سۇلۋلىقتىڭ ءبارىنىڭ جۇپار ءيىسىن, ءدامىن, قاسيەتىن ءوزى تۋعان اۋىلدىڭ اۋاسىمەن بىرگە ءسىڭىرىپ ءوستى. «قىران عانا سامعاپ شىعاتىن بيىككە ءىلياس قالاي قالىقتاپ شىقتى؟» دەگەن سۇراق تۋعاندا, ەڭ الدىمەن قۇداي بەرگەن تالانتىنا قوسا, بويىنا دارحان دارىن دارىتقان تۋعان جەرىنىڭ شەكسىز قۇدىرەتى قولتىعىنان دەمەگەنى انىق.

ادال جۇرەگىنەن اقتارىلىپ شىققان اقيقات جىرلارىنىڭ قاينار-باستاۋى, تۇگىن تارتسا, مايى شىعاتىن جەتىسۋدىڭ جەتى وزەنىنىڭ ءبىرى, تاسقىن سۋى سار­قى­راعان ارىندى اقسۋ­دى جا­عالاعان جۇرت ىشىن­دە ىلياس­پەن ءبىر اۋىلدا تۋعانى­نا ماقتانبايتىن قازاق جوق. ءىلياستىڭ پروزاسى مەن پوەزياسىنداعى پروتوتيپتەردى, جەر-سۋ اتاۋلارىن جازباي تانىپ وتىراتىن اۋىلداعى كارىقۇلاق قاريالاردىڭ كوزى كەتكەنىمەن, شىعار­مالارىنا شىراقشى بول­عان ۇرپاقتان, سابىلا ىزدەپ, سا­عى­نىپ جىرعا قوساتىن ورەن­دەر­دەن ءىلياس تۋىپ-وسكەن اۋىل ەشقاشان كەندە بولعان ەمەس.

اقىنىن ىزدەگەن, الىستا جاتىپ «قۇ­لا­گەر» قويىلىمىنىڭ ءدۇبىرىن ەستىپ, دوڭبەكشىپ جاتا الماي الماتىنى بەتكە العان سول اقسۋلىق ازاماتتاردىڭ ءبىر شو­­عى­رى جاستار تەاترىنىڭ جە­تەك­شى قو­يى­لىمىنا اينالعان تۋىندىنى ارنايى كەلىپ تاماشالادى. «سەن الماتىداسىڭ عوي, ءوزىڭ دە اۋىلىمىزدىڭ ءبىر بالاسىسىڭ, قال­ماي كەل, – دەدى ء«بورىباي» قو­عامدىق قورىنىڭ توراعاسى بەرىكبول قاسىموۆ سپەكتاكلگە كەل­گ­ەنىمدى قاتاڭ تاپسىرىپ جاتىپ. – 1972 جىلى م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەا­ترىندا قويىلعان اقىن قۇداش مۇقاشەۆتىڭ «دالا داس­تا­نى» سپەكتاكلىنەن كەيىن ەلۋ جىلدان سوڭ ءىلياس اتامىزدىڭ ۇلكەن ساحناعا شىعىپ تۇرعانى وسى. «قۇلاگەردىڭ» قويىلعانىن ەستىپ تۇرىپ, جاتا المادىق. اق­سۋدان ءبىر توپ دەلەگاتسيا كە­لىپ, رەس­پۋب­لي­كالىق دەڭ­گەي­­دە­گى تەاتر­دىڭ ساح­ناسىنا شىعار­عان رە­جيسسەرگە ءىلياستىڭ اۋىل­داس­­تارىنىڭ اتىنان العىس ايتىپ, ونەرلى ازاماتتاردى مارا­پات­تا­عى­مىز كەلەدى».

العاشقى اسەر بولەك تە, ارا­عا ۋاقىت سالىپ, سۋىتىپ بارىپ كور­گەن سپەكتاكلدىڭ سىي­لاي­تىن سەزىمى, وياتار ويى تىم باسقا. ال­­بەتتە, تەاترعا كەلگەن قارا­پايىم كو­رەر­­مەن «قۇلاگەر» قو­­يىل­ىمىن «ات تۋرالى سپەكتاكل» دەپ كەلەتىنى انىق. جىل­قى بەينەسىنە جاسىرىلعان تارپاڭ قازاقتىڭ مىنەزىن سوڭىرا بارىپ تانيدى. استىنداعى اتىن بالاداي وبەكتەگەن اقاننىڭ قۇلاگەرىنەن ايرىلعانداعى قاسىرەتى ارقىلى تالانت­تاردىڭ توپشىسىنان قاق­قان قوعامنىڭ ادىلەتسىزدىگىن سي­پات­­تاعان سپەكتاكل باستالعان ءسات. الامان بايگەنىڭ الدىن بەرمە­گەن قۇلاگەرىن جە­تەك­تەپ ساعى­ناي­دىڭ اسىنا كەلگەن اقان­عا دەگەن ەلدىڭ كوڭىلى الابوتەن. ەجەلگى ءداستۇر بويىنشا استىڭ الدىندا اتا سال­تىمەن ارۋاقتارعا قۇران وقىلىپ جات­قاندا, اقاننىڭ كەلگەنىن تۋ سىرتىمەن سەزىپ وتىرعان جۇرت ايات پەن سۇرەنىڭ سو­ڭى­نا قاراماي, قو­لىمەن بەتىن سيپاپ ۇلگەرمەي جا­تىپ سەرىگە سالەم بەرمەككە جۇ­گى­رىپ الدىنان شىعادى. اقتىق ساپارعا اتتانعان ادامنىڭ ارتىنان جاسالاتىن كونە عۇرىپتىڭ سالتانات-ءسانى جەتىپ ارتىلاتىنى بەلگىلى, بىراق باسى ارتىق دەكوراتسياسىز, قىزىلدى-جاسىلدى فول­كلورلىق ەلەمەنتتەرسىز-اق قازاقتىڭ باي ءداستۇرى مەن سالتى ساحنالىق مينيماليزمگە سى­يىپ كەتكەن. رەجيسسەر استاعى وقيعانى سيۋجەت ەتىپ الا تۇرا, «تورقالى توي, تو­پى­راقتى ءولىم» دەيتىن قازاقتىڭ استىڭ ءوزىن توي­عا بەرگىسىز وتكىزەتىن سالتانات-سالتى­نىڭ ءبىرىن دە كىرىستىرمەگەن, سوعان قا­را­ماستان, ساحنادا ۇلت­تىق تۇرمىس-تىر­شى­لىكتىڭ بارلىق بەدەر-ناقىشى تۇتاس­تاي قام­تىل­عان. فارحاد پەسانىڭ ينس­تسەني­روۆكاسىن جاساعاندا جان­سۇ­گىروۆ پوەماسىنىڭ ءماتىنىن كوپ وزگەرتپەگەن, سولاي بولا تۇرا, كەيىپكەرلەردىڭ اۋزىندا ارتىق ءسوز جوق, پوەماداعى ىلياسقا عانا ءتان ەكپىندى جىر شۋماقتارى, الليتەراتسيا, اسسونانس, گيپەربولا دەيتىن كوركەم ءتاسىلدىڭ ورنىنا رەجيسسەر پلاستيكانى, حورەوگرافيا مەن مۋزىكانى پايدالانىپ, شەشىمدى وسى توڭىرەكتەن تابۋعا تى­رى­سادى.

اسقا جينالعان جۇرت قاق جارى­­لىپ, جار­تىسى اقاننىڭ جانىنا توپ­تاسىپ, جار­تىسى باتى­راش باع­لاننىڭ شاشبا­ۋىن كو­تەرىپ الەك. جينالعان جۇرت اقان اكەلگەن اتتى كەلەكەلەپ, مازاق ەتىپ جات­قاندا, سىرتىنان باس­­پالاپ كەلىپ, تۇر­قىن بايقاعان كۇ­رەڭبايدىڭ «...جامان سۇرى!» دەپ شوشىنىپ سەلت ەتكىزەتىن سۇم­دىق ءسوزى الداعى تارتىستىڭ سالماعىن اڭدات­قان­داي. بەس جىل بويى بايگەنىڭ الدىن بەرمەگەن باتىراشتىڭ جال-قۇيرىعى كە­لىس­­كەن كوكتۇيعىنى ادام تىلىمەن سوي­لەي الماعانى بولماسا, تەاتردىڭ بەلدى اكتەرى ەرلان كا­رى­باەۆتىڭ شەبەر سومداۋى ناتي­جەسىندە «بايگەمدى شاپپاي بەر» دەيتىن سۇلۋ جۇرىسىنە كورەرمەن ەرىك­سىز اربالادى. اسى­رە­سە باۋىرى جازى­لىپ شاپقان سايگ ۇلىكتەردىڭ بايگەسىن بەي­نەلەگەن ساحنا – ۇلتتىق تەاتر رە­جيس­­سۋرا­سىنداعى تىڭ ءتاسىل. جو­عا­رىدان ار­قانعا بايلانعان تۇياق­تاردى ءتۇسىرۋ ار­قىلى توپ اتتىڭ تۇياعىنىڭ ءدۇبىرىن بەر­گەنى, الا­مان بايگەدەگى قۇلاگەر مەن كوكتۇي­عىن­نىڭ بىردە وزىپ, بىردە قالىپ, كەيدە قۇيىسقان ءتۇيىستىرىپ قاتار شاپقان دەلەبە قوزدىرار جارىسى ۆوكالمەن, مۋزىكامەن سۇيەمەلدەنگەندە, اسەرى ءتىپتى ۇس­تە­مەلەنىپ, اراسىندا قيقۋلاپ وتىرعان كورەرمەندەر دە بولدى. ساحنادا تارتىس-تالاس, كۇرەس-قاقتىعىس بولمايىنشا, وقيعا شيىر­شىق اتپايدى. سپەك­تاكل­دەگى قاقتىعىس – باتىراشتىڭ قۇلاگەرگە قاستاندىق جا­سا­عانى. قاراقشىنىڭ قولىنان مەرت بولعان جۇيرىگىن جوقتاعان اقان­نىڭ زارى مەن كۇيىنىشى ەردەن جاقسىبەكتىڭ ساي-سۇيەك­تى سىر­قى­راتا شىرقاعان «ماڭ­ماڭ­گەر» انىمەن ۇيلەسىمدى ەستىلگەنىن اتاپ وتكەن ورىندى. اقىن پوەزياسىنا ءتان ارىندىلىق پەن تەگەۋ­رىندىلىكتى رەجيسسەر ءتىپتى تە­رەڭ­دەتىپ, ارىگە سىلتەگەن. سپەك­تاكل­دە ەپوستىق اتموسفەرا بار. قۇ­لا­گەر­دىڭ ەكپىن-قۋاتى ءار ساحنادان سەزىلەدى.

قۇلاگەردى كورگەننەن كوڭىلىن كۇيىك شالىپ, قاباعى اشىلماي, يىعىنا ىلگەن قامقا توننان اۋىر قوزعالاتىن باتى­راش­تىڭ بەينەسى راحمان وماروۆتىڭ كەيىپ­تەۋىندە تىم سالماقتى. بىراق بايسالدى مىنەز قۇلاگەردى كورگەندە بايىز تاپپاي الاسۇرادى. «سپەكتاكلدە مەن ەكى رەت «قاپ-قاپ» دەيمىن. ءبىرى باسىندا, ءبىرى سوڭىندا ايتىلاتىن وسى ەكى «قاپ-قاپتىڭ» اراسىندا باتىراشتىڭ بار بولمىسى كورىنەدى. مەنىڭ كەيىپكەرىم دە مىڭعىرتىپ مال ايداعان باي, جىلقى تانيتىن قازاق. ءبىرىنشى رەت كوكتۇيعىن اتىما كوكشەدەن كەل­گەن كەسەلدى كورىپ تۇرىپ, ءىشىم­دى ىشتارلىقتىڭ قىزىل قۇر­تى تىرناپ «قاپ» دەيمىن. ەكىنشى رەت سپەكتاكل سوڭىندا قۇلاگەردى وماقاستىرعان سوڭ وكىنىش وزەگىمدى ورتەپ «قاپ» دەپ وپىنامىن. باتى­راشتىڭ وكىنەتىن سەبەبى, ول تاريحتا مارتتىگىمەن اتى شىققان مىر­زا ادام بولعان. جاقسىنىڭ قادىرىن بىلگەن, جاعالاتا سىي بەرگەن, مىڭداعان ادامدى جو­مارت­تىعىمەن جارىلقاعان ەلى­نە قادىرلى ازامات. قازىرگى ءبىز­دىڭ تۇ­سىنىگىمىزدە – مەتسەنات. الاي­دا قۇلاگەردىڭ شىن جۇيرىك ەكەنىن كورگەننەن كەيىن تالاي جىل كوزگە باسسا دا, قولى جەتپەگەن جانۋارعا قىزعانىشى ويان­عان باتىراش امالسىز ارام ارەكەتكە بارادى» دەيدى اكتەر كەيىپكەرجاندىلىعىن كورسەتىپ. سپەكتاكلدىڭ شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەندە, قۇلاگەر باتى­راش باي­دىڭ قاراقشىسىنىڭ قو­لىنان جازىم بولىپ, جان تاپ­سىرعالى جاتقاندا, تۇلپارعا كەنەت ءتىل ءبىتىپ, ءوزىنىڭ كلاسسيكالىق مونولوگىنا قوسا, سۇل­تان­ماحمۇت پەن ماعجانداردىڭ ولەڭ­دە­رى­نەن ءۇزىن­دى وقيدى. قويىلىم ارقا­لا­عان مۇراتتىڭ ءتۇيىنى دە وسى ارادا شەشىلەدى.

پوەمانىڭ 1936 جىلى جازىلىپ, ال­عاش­قى تاراۋلارى ناق وسى جىلدارى جارىققا شىعا باستاعانىن ەسكەرسەك, بۇل ناعىز رەپرەسسيا ماشيناسىنىڭ ۇلت ماي­تالماندارىن اياۋسىز تۋراپ جاتقان كەزەڭى. ادەبيەت پەن ونەرگە تاپتىق تۇرعىدان قارايتىن كەڭەستىك كەزەڭدە اقان سەرى وبرازىنا كوبىرەك ءمان بەرىلىپ كەلدى, ال رەجيسسەر قۇ­لا­گەر بەينەسىنە تۇڭعىش رەت تارپاڭ تالانتتاردىڭ ەشكىمگە باس يمەگەن ءورشىل رۋحىن جيناقتاپ كورسەتتى. «قازاق – ول قۇلاگەر. ءبىز قۇلاگەر وبرازى ارقىلى قازاقتىڭ شىن جۇيرىكتەرىن كورسەتكىمىز كەلدى. قازاق پەن جىل­قى – ەگىز, ەكەۋى اجىراماستاي ءبىر ۇعىم. قۇ­لاگەر – ستاليندىك تەرروردان زارداپ شەككەن ءاليحان بو­كەي­حانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ, مىر­جاقىپ دۋلاتوۆ سياقتى تاريحي تۇلعالاردىڭ سيم­ۆولى» دەيدى فارحادتىڭ ءوزى. قۇلا­گەر – بيىككە ۇمتىلعان ادامداردىڭ جيناق­تال­عان بەينەسى. ال ونداي ادامدارعا تاسادا تۇرىپ وق اتىپ, توبىعىنان قاعاتىن زۇ­لىم جاندار مەن ادىلەتسىز ورتا قاشان دا تابىلادى. ول تەك شى­عار­ماشىلىق ادامدارى ەمەس, وزا شاۋىپ بايگە العان سپورتشى دا, الەمگە ۇلى جاڭالىق اكەلگەن عالىم دا بولۋى مۇمكىن. ءىلياس اقىننىڭ اجالى دا ءوزى جىرلاعان قۇلاگەردىڭ اجالىنا ۇقساس بولىپ شىقتى. قۇلاگەر-تاعدىر كە­شىپ قاپىدا كەتسە دە, ىرىلىگىمەن, ىسىمەن, باتىر­لى­عىمەن ەل ەسىندە قالعان ەرلەر ەشقاشان ۇمىت بولمايدى.

«قۇلاگەر» قويىلىمىنا اق­سۋلىق دەلەگاتسيانى باستاپ كەل­گەن اۋداننىڭ قادىرلى ازاماتى بەرىكبول قاسىموۆ, وي­تو­عان اۋىلىنىڭ اكىمى ۆەنەرا بە­رىكقىزى, ەلىنىڭ كوركەيۋىنە ەڭ­بەگى سىڭگەن بىلىكتى باسشى روزا كارىبجانوۆا, وبلىسقا تانىمال بەلدى كاسىپكەر سابىر قادىر ۇلى, بەلگىلى سۋرەتشى-شەبەر ەستاي داۋباەۆ جانە ءىلياستىڭ ۇلى بولات جانسۇگىروۆتىڭ جارى قارلىعاش, قىزى, گەنەتيكا جانە تسيتولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى ءلايلا جانسۇگىروۆا قاتىستى. ب.قا­سىموۆ دارا تۇلعانى ءبىر عانا قويىلىممەن كورەرمەنمەن قايتا قاۋىشتىرعانى ءۇشىن تەاتر باسشىسى تالعات ەسەناليەۆكە اقسۋ اۋدانى اكىمىنىڭ العىسحاتىن, رەجيس­سەر فارحاد مولداعالي مەن راحمان ومارعا ء«بورىباي باتىر» مەدالىن, ال قويى­لىم­عا قاتىسقان وزگە ارتىستەرگە ء«ىلياس جانسۇگىروۆ» توسبەلگىسىن تابىستادى. اقسۋ­لىق ونەرپاز ەربول ورازبەكوۆ جىردان شاشۋ شاشىپ, ونەر مەن مادەنيەتتىڭ ماۋەلى باعىنداي ۇلى مارتەبەلى تەاترعا تۋعان جەردىڭ ىستىق ىقىلاسىن ارناۋ ايتىپ جەتكىزدى.