جاساندىلىققا ۇرىنباي, كولگىرسىمەي, ءومىردىڭ وزىنەن الىپ دەرەكتى كىتاپ جازۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. ءبىز مۇنى بەلگىلى جۋرناليست, اۋدارماشى مىرزاباي كەڭبەيىلدىڭ “زامانداستار زاڭعارى” اتتى كىتابىن تياناقتى وقىپ شىققاندا كوز جەتكىزدىك. ادەبي تانىمدىق, سىني زەرتتەۋ ەڭبەكتەر, قازاقتىڭ قاسيەتتى ولكەلەرىنىڭ ءبىرى, ايتۋلى تۇلعالار شىققان تورعاي تۋرالى بايلام-پايىمدار, ۇلتىمىزدىڭ ءبىرتۋار ۇل-قىزدارى جايلى تولعانىستار, ءوزىنىڭ ءومىر وتكەلدەرى – كوپ دەرەكتەرگە قانىقتىرادى, اسىل بەينەلەرمەن جۇزدەستىرەدى. ءۇش ءبولىمنەن تۇراتىن جيناق قامتىعان تاقىرىپتار ءارالۋان. “ارمىسىڭ, اتامەكەن!” بولىمىندەگى دۇنيەلەر تورعاي ەلىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن الدىڭا تارتا وتىرىپ, ءسابيت مۇقانوۆ, سىرباي ماۋلەنوۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ, تورعايدى تۇلەتۋگە ەرەكشە ۇلەس قوسقان ناعىز قازاق وزبەكالى ءجانىبەكوۆ, زەينوللا سەرىكقاليەۆ, وزگە دە اسىلدار تۋرالى ايىزىڭدى قاندىرىپ ايتادى. وسىلاردىڭ ىشىندە ءبىز ەكى ماقالاعا ايرىقشا توقتالا كەتسەك دەيمىز. ونىڭ ءبىرىنشىسى, ىبىراي التىنسارين تۋرالى “دالا مەكتەبىنىڭ دانا باباسى” دەپ اتالادى. مۇندا قازاقتىڭ ۇلى قالامگەرى مۇحتار اۋەزوۆ ىبىراي التىنساريننىڭ ءوز زامانىنداعى ۇستانعان باعىتىنىڭ سىر-سىيپاتىن ءدال باسىپ تانىپ, قازاقتىڭ ۇلى اعارتۋشىسىنا ءدال باعاسىن بەرۋى ەدى. وسىنى مىرزاباي كەڭبەيىل تاريحي وقيعالاردى تاراتا ايتىپ, جازۋشىنىڭ 1923 جىلى “شولپان” جۋرنالىندا جاريالانعان “التىنسارين” اتتى توپتاما ماقالالارىنان ءۇزىندى كەلتىرە وتىرىپ, ءسوزىن دايەكتەيدى. “قازاقتان شىققان بىلگىشتەر ىبىرايدىڭ ىسىنە تاريحي باعا بەرىپ, جابىلىپ جۇرگەن جالانىڭ اقتى-قاراسىن ايىرىپ, جالپاق جۇرتقا ايتىلۋى كەرەك دەيمىز. قازاق-قىرعىزدىڭ مادانياتى ىبىراي سياقتى ادامداردى ءسوز قىلماي, ەسكەرۋسىز تاستاي المايدى. بۇ كۇنگە شەيىن ءسوز بولماي كەلگەن بولسا دا مۇنان بىلاي كەلەشەكتە ونىڭ جايىن مايدانعا سالادى. بۇل تاريحتىڭ زاڭى. سونىڭ ءۇشىن ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىز: ىبىرايدىڭ جايىن تەكسەرۋ” دەگەن ءسوزىن مىسالعا كەلتىرىپ, ء“بىزدىڭ كەيىنگى ۇرپاقتارىمىزدىڭ بارىنە اباي قانداي قادىرلى بولسا, ىبىراي دا ءوز ورنى, ءوزىنىڭ ارنالى مۇراسىمەن ىستىق” دەگەن تۇيىنىنە جۇگىنەدى.
شىنىندا, تاريحتان ءمالىم, ن.ي.يلمينسكيدىڭ ميسسيونەر ء“مىنەزىن” “الداپ اداستىرعان ءادىسىن” العاش اشقان دا مۇحتار اۋەزوۆ بولاتىن. پاتشا جاندارمياسىنىڭ قۇپيا حاتتارىن قازاق توپىراعىنا اكەلىپ بۇلجىتپاي ورىنداعان دا سول ەدى. مىسالى: “اۋىلداردا, ستارشىندارعا “اۋىل مەكتەبى” دەگەن ءبۇركەنشىك اتپەن مەكتەپ ۇيىمداستىرىپ, بىرتە-بىرتە ولاردىڭ سانىن كوبەيتىپ, العاشىندا قازاقتاردىڭ كوڭىلىن تابۋ ءۇشىن ولارعا قازاق مۇعالىمدەرىن جىبەرۋ كەرەك. ولارعا مىندەتتى تۇردە ورىس وقۋىن وقىتىپ, بالالارمەن ورىسشا ءسويلەۋدى تاپسىرىپ, قازاق ءارپىن قانداي جاعداي بولماسىن قولدانباۋدى, ءسويتىپ قازاق كىتابىن وقي المايتىنداي جاعدايعا جەتكىزۋ كەرەك. سودان كەيىن مىناداي تاسىلگە كوشۋ ۇسىنىلادى: بارلىق مەكتەپتەردىڭ مۇعالىمدەرىنەن “مۇعالىم” دەگەن ينسپەكتوردىڭ ارنايى بەكىتكەن كۋالىگىن تالاپ ەتۋ كەرەك, ال ينسپەكتورلارعا قازاق مۇعالىمدەرىنە كۋالىك بەرۋدى ادەيى قيىنداتىپ, سارساڭعا سالىپ, قاساقانا كەشىكتىرۋ تۋرالى الدىن-الا تاپسىرىلىپ قويىلۋى ءتيىس. ال كۋالىكسىز ساباق بەرگەن مۇعالىمدەر قاتاڭ تۇردە زاڭ ارقىلى جاۋاپقا تارتىلسىن. وسى تاسىلمەن مولدالاردىڭ سانىن كەمىتىپ, ول مىندەت اۋىل ستارشىنىنا جۇكتەلۋى ءتيىس. پوپتاردىڭ وزىنە بەلگىلى ادامدار عانا مۇعالىمدىككە سايلانسىن. سودان كەيىن رەتىنە قاراي سىلتاۋ تاۋىپ, ستارشىندار ءوزىنىڭ اقىماقتىعىنان جانە ءىستىڭ ءمانىسىن بىلمەگەندىكتەن انانى-مىنانى ءبۇلدىردى-ءمىس... تاعى باسقا دا مولدالار تۋرالى جالعان لاقاپ تاراتىپ, اۋىل مەكتەپتەرىن مولدالاردىڭ قولدارىنان الىپ, پوپتىڭ ىقپالىنا ەرىپ, ايتقانىنا كونەتىن جانە ونىڭ ۇنەمى قول استىندا جۇرەتىن ادامدارعا تاپسىرۋ كەرەك.
ولگەن قازاقتاردى جەرلەۋگە پوپ باسشىلىق ەتۋى ءتيىس, ال قازاقتار ءولگەن ادامدارى تۋرالى ولارعا ءمىندەتتى تۇردە حابار بەرۋى كەرەك. تەك پوپ رۇقسات بەرگەننەن كەيىن عانا ءۇش كۇننەن سوڭ جەرلەنۋى ءتيىس... قىزدار مەكتەبىن اشۋ كەرەك جانە قازاق قىزدارىن ورىس وقۋىنا وقىتۋدىڭ ماقساتى مىناۋ – ول ەرتەڭ قازاققا تۇرمىسقا شىعىپ, انا بولعان سوڭ ءوزىنىڭ كۇيەۋى مەن بالاسىن ورىستانۋعا بەيىمدەيدى. ولاي بولعان كۇندە قازاقتىڭ وقۋىن تەز جويۋعا قول جەتكىزەمىز جانە ورىس وقۋىن عانا وقىتامىز. سودان كەيىن ارنايى (شەشۋشى) زاڭ شىعارىلۋى ءتيىس, سول ارقىلى قازاقتاردى ءار قونىسقا ءبولىپ-ءبولىپ تاستاپ, ولاردى كرەستياندارعا اينالدىرامىز” دەگەن زىميان ساياساتتى ىبىراي اينالىپ ءوتىپ, ۇلتىنىڭ ۇل-قىزىنا ءبىلىم ۇيرەتكەن. ءتىپتى اشىنعان تۇستارىندا الگى زىميان ساياساتتى جۇرگىزۋشىلەردىڭ ءوز ۇلتىمىزدىڭ ىشىندەگى جاندايشاپتارىنىڭ بەت-پەردەسىن “قازاق اراسىنداعى قىزمەت ادامدارىن دا كوڭىلىم سۇيمەيدى. ولار كەيدە قازاقتاردى, قارسىلىق كورسەتە الماي – قاسقىردىڭ اۋزىندا جەم بولاتىن قورعانسىز مومىنداردى ادامگەرشىلىكتىڭ شەگىنەن شىعا, ارسىزدىقپەن تونايدى” دەپ, ا.بەسسونوۆ دەگەن ميسسيونەر تۋرالى: “ول, مۇعالىمدەر مەكتەبىنىڭ 3-ءشى جانە 4-ءشى كلاستارىنا, وقۋشىلاردىڭ قارسى بولۋىنا قاراماستان, ءبىر اي بويى ءىنجىل مەن ونىڭ پارىزدارىن ۋاعىزداي باستادى. وسىنىڭ ءناتيجەسىندە, ءبىر جاعىنان, وقۋشىلار وقۋدان باس تارتا باستادى. ءتىپتى ءوز شاكىرتتەرىن زالىم دەۋ سياقتى سوزگە دەيىن بارىپتى” دەيدى.
مىنە, ءالتىنساريننىڭ وسىنداي ۇلىلىعىن العاش رەت تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ, جۇرتقا جەتكىزىپ, قازاقپىن دەگەن ءار پەندە ۇلتى ءۇشىن ىبىرايداي, ابايداي ەڭبەك ەتۋ كەرەكتىگىن العاش ايتقان مۇحتار اۋەزوۆ دەگەن ءتۇيىن جاسايدى. قازىردە ميسسيونەرلىكتىڭ نەبىر تۇرلەرى ورمەكشىدەي ءورىپ جۇرگەنىن, ولار قۇرعان تورعا تۇسكەندەر از ەمەس ەكەنىن نەسىن جاسىرامىز. التىنسارين زامانى ورالماسقا كەتىپ, تاۋەلسىز ەل بولعان تۇستا ۇلتىمىزدىڭ ۇرپاعىن ونداي زىميانداردىڭ ارام پيعىلىنان اراشالاپ الۋدى بۇگىن قولعا الماساق, ەرتەڭ كەش قالۋىمىز مۇمكىن.
ال اۆتوردىڭ ەكىنشى ماقالاسى “اققۋ شوعىرىنىڭ” ايدىنى” دەپ اتالادى. مۇندا قازاقتىڭ ءسوز ونەرىندە وزىندىك قولتاڭباسى بار, ارتىنا “اققۋ شوعىرى”, “قۇلاننىڭ اجالى”, ت.ب. ولمەس مۇرا قالدىرعان اقان نۇرمانوۆ تۋرالى باياندالادى. ومىردەن ەرتە كەتكەن قالامگەردىڭ مۇراسىنا ەرەكشە جاناشىرلىق تانىتقان زامانداستارى, سونىڭ ىشىندە قارا ءسوزدىڭ مايىن تامىزعان ايتۋلى قالامگەر قاليحان ىسقاقوۆتىڭ دوسقا دەگەن ادالدىعى تۋرالى سۇيسىنە جازادى. بۇل دا ءتالىم الار دۇنيە دەپ بىلەمىز.
سۇلەيمەن مامەت.