قازىرگى كۇنى كۇللى الەمدە بىرىگۋ ۇدەرىستەرى ءجۇرىپ جاتىر. الەمدەگى الىپ ەلدەر بولسىن, شاعىن ەلدەر بولسىن نەمەسە دامىعان ەلدەر مەن دامۋشى ەلدەر بولسىن ەكونوميكالىق وداقتارعا ينتەگراتسيالانۋ ۇستىندە. سەبەبى, كوپتەگەن حالىقتار ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتۇرلى وداقتارعا بىرىگۋدى جالپىادامزاتتىق جاھاندانۋعا قولايلى تۇردە كىرىگۋدىڭ ۇلكەن جولى دەپ ەسەپتەيدى.
بۇل رەتتە مىنا ەل مىقتى ەل, مىنا ەل ءالسىز ەل, بۇل ەكەۋى بىرىككەندە ءبىرىن-ءبىرى جەپ قويادى, ياعني ءالسىزدى مىقتى الىپ جەيدى دەگەن سارىۋايىمشىلدىققا سالىنۋ جوق. سارىۋايىمشىلدىققا سالىنۋ دەگەنىمىز – ۋاقىت جاعىنان ۇتىلۋ دەگەن ءسوز. عىلىمي تەحنيكالىق پروگرەسس بارىنشا جەدەل دامىپ, تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەر ەتەك الىپ وتىرعان قازىرگى كەزەڭدە ءاربىر اي, ءاربىر كۇننىڭ ءوزى التىنعا اينالىپ بارادى. ۋاقىتىن ءتيىمدى پايدالانعان ەل ۇتادى, ۋاقىتىن ءتيىمدى پايدالانا الماعان ەل ۇتىلىپ, قۇلدىراۋدىڭ قۇرىعىنا ىلىگەدى. بۇل – بۇگىنگى زاماننىڭ باستى شىندىقتارىنىڭ ءبىرى.
وسى رەتتە, ۋاقىت جاعىنان ۇتىلعان ەلدەردە داۋ مەن جانجالدىڭ كوپ بولاتىندىعىن, وسىنىڭ ءوزى ەلدى ەتەكتەن تارتىپ, ب ۇلىنۋشىلىك پەن بولىنۋشىلىككە الىپ كەلەتىندىگىن كورىپ وتىرمىز. دەمەك, بەيبىت كۇننىڭ ءار ءساتىن قادىرلەي بىلگەن, قادىرلەپ قانا قويماي, ونى ۇتىمدى ىستەرگە پايدالانا بىلگەن ابزال.
وسىدان جيىرما جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن اقش, كانادا, مەكسيكا ەلدەرى بىرىگىپ, سولتۇستىكامەريكالىق ساۋدا ۇيىمىن قۇرعان بولاتىن. سول تۇستا بۇل ۇيىمعا مەكسيكالىقتاردىڭ ءبىراز بولىگى قارسى بولعان سىڭايلى. مەكسيكا ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ تۇرعىسىنان ەكى كورشىسى اقش پەن كاناداعا قاراعاندا كوپ ءالسىز. ونىڭ ۇستىنە مينەرالدى رەسۋرستارعا دا سونشاما باي ەمەس. مەكسيكاداعى وپپوزيتسيالىق ۇيىمدار وسى جاعدايدى ەسكەرە كەلە, اقش جانە كانادامەن ەكونوميكالىق وداققا بىرىگۋدەن مەكسيكا كوپ ۇتىلادى, دامىعان ەكى ەلدىڭ جەمىنە اينالادى دەپ تاپقان. وسىنى سىلتاۋ ەتىپ, ۇكىمەتكە قارسى ۇلكەن ساياسي كۇشتەردى توپتاستىرعان. ءوز ۇكىمەتتەرىن وزدەرى السىرەتكەن. وسى جاعدايدىڭ ءوزى مەكسيكانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنا سوققى بولىپ تيگەنىمەن, مىنە, جيىرما جىلدان اسىپ بارادى مەكسيكا ۇكىمەتى مەن حالقى سولتۇستىكامەريكالىق ساۋدا ۇيىمىنان شىعۋدى مۇلدەم قالامايدى. سەبەبى, تۇسىنىكتى. ينتەگراتسيالىق وداققا بىرىگۋ ءتۇپتىڭ ءتۇبىن قۋىپ كەلگەندە مەكسيكا ەكونوميكاسى مەن حالقى ءۇشىن وتە پايدالى بولىپ وتىر. وسى وداق ومىرگە كەلگەننەن كەيىن اقش-تىڭ «دجەنەرال موتورس», «فورد» سەكىلدى ءىرى ماشينا جاساۋ كومپانيالارى, دجينسى كيىمدەرىن شىعاراتىن فيرمالارى مەكسيكا جەرىنە بارىپ وزدەرىنىڭ فيليالدارىن اشقان بولاتىن. ءسويتىپ, بۇل ەلدە جاڭا جۇمىس ورىندارى پايدا بولدى. ەكىنشىدەن, ساۋدا ۇيىمىنىڭ قۇرىلۋى ناتيجەسىندە كوپتەگەن مەكسيكالىقتار ءۇشىن اقش ەسىگى ايقارا اشىلدى دا, ولار وسى ەلگە كوشىپ بارىپ, جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگىنە يە بولىپ وتىر. ساۋدا ۇيىمىنىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى ارتتا قالعان مەكسيكا ەكونوميكاسى العا باستى.
مىنە, وسى جاعدايدىڭ ءوزى قانداي ەل بولسا دا ەكونوميكالىق وداققا بىرىگۋدەن پايدا تابا الاتىندىعىن دالەلدەيدى.
سول سەكىلدى ءبىزدىڭ قازاقستان رەسەي, بەلارۋسپەن بىرگە كەدەن وداعىنا بىرىككەندە, ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا دا ءبىز ەندى ءوز تاۋەلسىزدىگىمىزدەن ايىرىلىپ قالامىز دەگەن سارىۋايىمشىلدىق ەتەك العان بولاتىن. شىندىعىنا كەلگەندە, ايىرىلعان دانەڭەمىز دە جوق. ويتكەنى, ءبىزدىڭ قۇرىپ وتىرعانىمىز ساياسي وداق ەمەس, بار بولعانى ەكونوميكالىق وداق. ارينە, كەز كەلگەن ەل كەز كەلگەن وداققا بىرىككەن كەزدە بىردەڭەدەن ۇتقانىمەن, بىردەڭەدەن ۇتىلاتىندىعى تۇسىنىكتى. ويتكەنى, ەشنارسە 100 پايىز ءتيىمدى بولىپ شىقپايدى. بۇل جەردەگى باستى ماسەلە – ستراتەگيالىق ماقساتقا قول جەتكىزۋ. قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى – ءوز جەرىنىڭ, حالقىنىڭ الەۋەتىن اشۋ ارقىلى گۇلدەنگەن, ءومىردىڭ سىنىنا, ياعني باسەكەلەستىككە قابىلەتتى قوعام قۇرۋ بولىپ تابىلادى. ماسەلەن, قازاقستاندا 170 ميلليون گەكتاردان استام اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەر بار. بۇل جەردىڭ بەرەتىن پايداسى ءوز الدىنا, وسى جەردە وندىرىلگەن ونىمدەر بىزدەگى 17 ميلليون حالىقتى عانا ەمەس, 170 ميلليون ادامدى اسىراۋعا ەركىن جەتەر ەدى. بىراق وسىنشاما ءونىمدى وسىرگەندە ءبىز ونى قايدا ساتامىز؟ مىنە, ماسەلە وسىندا. كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋىنىڭ ءوزى بىزگە ارتىق ونىمدەردى وتكىزۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى. ونىڭ ۇستىنە ءبىز وسى ۇيىم اياسىندا ءوزىمىزدىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىمىزدى تەكسەرىپ, ونى ودان ءارى دامىتۋعا مۇمكىندىك الاتىن بولامىز.
جالپى, قازاق تاريحىنا كوز سالساق, وسى تاريحتىڭ ءون بويى اسا ۇلكەن تولعاقتى ەكى ماسەلەدەن تۇرىپ كەلگەندىگىنە كوز جەتكىزۋگە بولادى. ولار – ءبولىنۋ تاريحى مەن بىرىگۋ تاريحى. قازاق حالقىنىڭ وزىمەن ىرگەلەس وتىرعان باسقا حالىقتاردان ارتتا قالۋشىلىعىنا, جويىلىپ كەتە جازداعاندىعىنا, سونداي-اق كەيبىر ساتتە قايتادان ەل بولىپ بوي تىكتەۋىنە وسى ۇلكەن ەكى فاكتور سەبەپ بولعان. وسى ۇلكەن ەكى فاكتور ارقىلى ءبىزدىڭ حالقىمىز «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن». ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا گۇلدەنگەن ءومىر جايلى كوپ ايتىلمايدى. ءبىز ءوز تاريحىمىزدان ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ولكەدە بولعان كوپتەگەن سوعىستار جايلى, رۋ بولىپ رەنجىسىپ, قىرقىسۋ جايىن كوپ بىلەمىز. ال سالتاناتتى تۇرمىس قۇرعان ءساتىن مۇلدەم بىلمەيمىز دەسە دە بولادى. تەك قاھارلى قاسىم حاننىڭ تۇسىندا قازاق حالقى ءىرى كوشپەلى دەرجاۆا قۇرعاندىعى, 1 ميلليونعا تارتا اسكەر جيناقتاپ, اينالاسىنا ايبار شەككەندىگى تۋرالى ايتىلادى. بىراق سودان كەيىنگى بولىنۋشىلىك سالدارىنان بۇل دەرجاۆا ىدىراپ بارىپ, حاقنازاردىڭ تۇسىندا قايتادان ەتەك جيناپ, ەل بولعاندىعى تۋرالى دەرەكتەر بار.
تاريح بىزگە وتكەننەن سىر شەرتۋ ءۇشىن عانا ەمەس, ونىڭ اششى شىندىعىنان وي ءتۇيىپ, ساباق الۋ ءۇشىن قاجەت. ەندەشە, سول تاريحقا ءوزىمىز قوزعاپ وتىرعان ماسەلەگە قاتىستى تاعى ءبىر ءۇڭىلىپ كورەيىكشى.
تاريحتا قازىرگى قازاقستان جەرىن ەجەلگى ادامزات بالاسى وسىدان 1 ميلليونداي جىل بۇرىن مەكەن ەتە باستاعاندىعى تۋرالى ايتىلادى. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ جەرىمىزدە بىرتە-بىرتە تايپالىق وداقتار قالىپتاسا باستاعان. سول تايپالىق وداقتار بىرىككەن كەزدە ساقتار, ۇيسىندەر, قاڭلىلار, عۇندار سەكىلدى ىرگەلى حالىق اتاۋلارى پايدا بولىپ, ولار ءوز سوڭدارىنان وشپەستەي وركەنيەت جەتىستىكتەرىن قالدىرىپ وتىرعان. ياعني بىرىگۋدىڭ سالتاناتتى ساتتەرى مەن ءبولىنۋدىڭ قاسىرەتتى زارداپتارى سول كەزدەن-اق بايقالعان. سودان كەيىن ءبىزدىڭ جەرىمىزدە كوپتەگەن تايپالىق وداقتاردىڭ باسىن قوسقان تۇركى قاعاناتى پايدا بولدى. ول گۇلدەنگەن مەملەكەت دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلىپ, ۆاۆيلون, پارسى, قىتاي ەلدەرىمەن ساۋدا قارىم-قاتىناسىن جاسادى. الەمنىڭ الىپ بولىگىندە ءوز ۇستەمدىگىن ورناتتى. بىراق, وسى ءبىرتۇتاس قاعانات ەندى باتىس تۇركى جانە شىعىس تۇركى قاعاناتتارىنا بولىنگەن تۇستا بار پالە باستالدى. بىرتە-بىرتە بۇرىنعى الىپ مەملەكەتتىڭ ورنىنا بولىنە-بولىنە كەلە بىرنەشە تايپالىق ەلدەر قالدى. تۇرگەش, قارلۇق, قيماق, قاراحان, قاراقىتاي حاندىقتارى پايدا بولدى. بۇل بىرلەستىكتەر ودان ءارى ۇساقتالىپ, ءوزارا قىرقىس ۇلعايعان تۇستا تاريح ساحناسىنا شىڭعىس حان كوتەرىلدى. ول كەرەيلەردىڭ, نايمانداردىڭ, جالايىرلاردىڭ, مەركىتتەردىڭ, باسقا دا رۋ-تايپالاردىڭ باسىن كۇشپەن قوسىپ, تەك ورتالىق ازيانى عانا ەمەس, قىتاي, رەسەي سەكىلدى الىپ ەلدەردى وزىنە باعىندىردى. ونىڭ بالاسى جوشى حان باسقارعان ءبىزدىڭ جەرىمىزدەگى ۇلكەن ۇلىس ناتيجەسىندە التىن وردا مەملەكەتتىگى پايدا بولىپ, سول تۇستا بىرىگۋ ناتيجەسىنەن تۋىنداعان سالتاناتتى ساتتەردى باستان كەشىرىپپىز. بۇل تۇستا الىپ ءوڭىر حالقى رۋلار مەن تايپالارعا ىدىراماي, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ, اينالاسىنداعى ۇلكەن-كىشى ەلدەردىڭ بارلىعىنا ءوز ىقپالىن جۇرگىزىپ تۇردى. امال نە, مۇنان كەيىنگى عاسىرلاردا قايتادان بولىنۋشىلىك زارداپتارىن باستان كەشتىك. شاعاتاي ۇلىسى, وردا ەجەن ۇلىسى, شايباني ۇلىسى, اق وردا, كوك وردا, ابىلقايىر حاندىعى, نوعاي ورداسى, سىعاناق حاندىعى, ماۋرەنناحر سەكىلدى بىرنەشە مەملەكەتتەر پايدا بولدى. وسىلاردىڭ ىقپالىمەن بۇرىنعى ءبىرتۇتاس تۇركى حالقىنىڭ ورنىنا قازاق, وزبەك, قىرعىز, نوعاي, باشقۇرت, تاتار سەكىلدى كوپتەگەن جاڭا اتاۋلار, جاڭا ەلدەر قالىپتاسا باستادى. وسى تۇستا اق ورداعا بيلىك قۇرعان ايبارلى ورىس حاننىڭ ۇرپاقتارى, ياعني قازاق حاندارىنىڭ ارعى اتالارى ەل تاۋەلسىزدىگى مەن بىرلىگىن ساقتاپ قالۋ جونىندە ۇلكەن تەر توككەندىگىن ايتا كەتكەنىمىز ابزال. بىراق, وعان سول كەزدىڭ قالىپتاسقان وبەكتيۆتى جاعدايلارى مۇمكىندىك بەرمەدى. قازىرگى قازاقستان جەرىنىڭ وزىندە كوپتەگەن شاعىن مەملەكەتتەر پايدا بولىپ كەتتى. وسى تۇستا ابىلقايىر حاندىعىنان ءبولىنىپ شىققان كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار قازاق رۋلارىنىڭ باسىن قوسىپ, ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىكتىرگەنىمەن ولاردىڭ كوپ كۇندەرى سوعىسپەن ءوتتى. جانىبەك حاننىڭ بالاسى قاسىم حاننىڭ تۇسىندا ەس جيناپ, ەتەك باسىپ ايبارلى حاندىق قالىپتاستىرا العان ەكەنبىز. بىراق بولىنۋشىلىك زارداپتارىن تاعى دا تارتتىق. حان ۇرپاقتارىنىڭ ءوز باستارىندا ونشاما بىرلىك بولمادى. ورتالىق ازيانى مەكەندەگەن ىرگەلى حالىقتاردىڭ بارلىعى ءبىر-بىرىمەن سوعىسىپ, كەشەگى التىن وردا سەكىلدى الىپ مەملەكەتتىڭ جۇرناقتارىن عانا قالدىردى. ءامىر تەمىردىڭ جاساعان اۋىر جورىقتارى تۇركى حالقىنىڭ بىرلىگىنە ۇلكەن سوققى بولىپ ءتيدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ, اقىرىندا كوشپەلى ءومىر سالتىن ساقتاپ كەلە جاتقان قازاقتار مەن جوڭعارلار بايتاق دالاعا سىيماي, بىرىمەن-ءبىرى قىرقىستى. مۇنىڭ اقىرى «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاماعا» اكەلىپ تىرەلدى. 200 جىلعا سوزىلعان ۇزدىكسىز سوعىستار سالدارىنان قازاقتىڭ قانشاما بوزداقتارى قىرىلىپ كەتتى. قىرقىستان باسقانى كورمەگەن ەلدە بەرەكەلى تىرلىك بولا ما؟ حالقىمىز وسى تۇستا كوپ زارداپ شەگىپ, باسقا ەلدەردەن ارتتا قالىپ قويدى.
شاماسى وسى بولىنۋشىلىك تاقسىرەتىن كوپ تارتقاندىقتان بولار اتا-بابالارىمىز ءوز ۇرپاقتارىنا بىرىگۋ مەن ءبولىنۋدىڭ اراجىگىن ەكشەگەن كوپتەگەن وسيەتتى سوزدەرىن, ماقال-ماتەلدەرىن قالدىرعان. ماسەلەن, «جالعىز ءجۇرىپ جول تاپقانشا, كوپپەن ءجۇرىپ اداس» دەيدى. شاماسى, كوپتىكى تەرىس بولسا دا, سونىمەن بىرگە بول دەپ جالعىز جۇرگەننىڭ, جىراق جۇرگەننىڭ ەش ابىروي اپەرمەيتىندىگىن مەڭزەگەنى بولار. سونداي-اق, «ولە جەگەنشە, بولە جە», «بولىنگەندى ءبورى جەيدى», «جۇزگە بولىنگەننىڭ ءجۇزى كۇيسىن», «بىرلىك ءتۇبى – بەرەكە», دەپ حالىقتى تەك قانا بىرلىككە ۇندەگەن.
دەمەك, قازىرگى كۇنى بۇكىل الەم حالىقتارى ءبىر-بىرىمەن ينتەگراتسيالانىپ, ەكونوميكالىق وداقتارعا بىرىگىپ جاتقان تۇستا قولىندا سول الەم حالىقتارىنا ۇسىناتىن مينەرالدى شيكىزات بايلىعى كوپ, ەكىنشى جاعىنان العاندا, سول بايلىقتى ىسكە جاراتارلىق قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالىق قۇرالدارعا ءزارۋ بولىپ وتىرعان قازاقستان نەگە بۇل ۇدەرىستەن تىس تۇرۋعا ءتيىس؟ ءبىزدىڭ بۇكىل تاريحىمىز, اينالامىزدا بولىپ جاتقان ۇدەرىستەر مەن ءومىردىڭ جارقىن ساباقتارى ءبىزدى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە قاراتا يتەرمەلەپ وتىر. ءبىز وسى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر ءناتيجەسىندە بار بولعانى جيىرما جىلدىڭ ىشىندە تاۋەلسىز ەل رەتىندە قالىپتاسىپ, ءوزىمىزدى الەمگە تانىتا الدىق. ەلىمىزدىڭ ابىروي-بەدەلى حالىقارالىق ارەنادا جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. ەندەشە, قازاقستان ءۇشىن ءوز الەۋەتىمىزدى ودان ءارى اشۋ, تۇرمىس-تىرشىلىگىمىزدى ارتتىرۋ باعىتىندا بىرىگۋگە بالاما بولارلىق باسقاداي جول جوق دەپ تۇسىنەمىز.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».