قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ەرعالي بولەگەنوۆپەن اڭگىمە
– ەرعالي بولەگەن ۇلى, قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان مەن بەلارۋس اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار بىرەگەي وداقتاستاردىڭ بايلانىستارى دەپ اتالىپ ءجۇر. ءسىزدىڭ كوزقاراسىڭىز بويىنشا, قازاقستان-بەلارۋس قاتىناستارىن وسىلايشا اتاۋدىڭ ءمانى نەدە؟
– تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن كۇننەن باستاپ قازاقستان مەن بەلارۋس اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار تۇراقتى تۇردە دامۋ ۇستىندە, ءاردايىم جاڭا مازمۇنعا تولىپ كەلەدى. قارىم-قاتىناستارعا قانداي دا بولماسىن ساياسي نەمەسە ەكونوميكالىق ماسەلەلەردىڭ اۋىرتپالىعى ءتۇسىپ جاتقان جوق. وسى ۋاقىتقا دەيىن شامامەن 80 قۇجاتتان قۇرالعان ەداۋىر جەتىلدىرىلگەن كەلىسىمدىك-قۇقىقتىق بازا قالىپتاستى. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىسى 1996 جىلعى 17 قاڭتاردا قابىلدانعان دوستىق پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارت بولىپ تابىلادى. اتالعان قۇجات بارلىق باعىتتارداعى ىنتىماقتاستىقتى رەتتەۋگە جول اشىپ وتىر.
ءبىزدىڭ دوستىق قارىم-قاتىناستارىمىزدىڭ تۇبىرىندە شىنايى تاريحي نەگىز جاتىر. ءار ۋاقىتتا تىعىز ەكونوميكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق جانە باسقا دا بايلانىستارىمىز بولعان ەدى. قازاقستانداعى شامامەن 100 مىڭ ادامنان قۇرالعان بەلورۋس دياسپوراسىن اتالعان بايلانىستاردىڭ «شىنايى كوپىرى» دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. بەلارۋستە ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە ەلدى فاشيستىك باسقىنشىلاردان بوساتۋعا ۇلەس قوسقان قازاقستاندىقتاردىڭ ەرلىگى جوعارى باعالانادى.
قازىرگى قارىم-قاتىناستاردىڭ وداقتاستار سيپاتىن ەكى ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ساياسي ەرىكتەرىنىڭ زاڭدى ناتيجەسى دەگەن ءجون. ولار تىعىز, ءوزارا سەنىمدى ساياسي ۇنقاتىسۋدى بەكىتە ءبىلدى, بىرلەسكەن ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ءىس-ارەكەت ەركىندىگىن بەردى. پرەزيدەنتتەر ن.نازارباەۆ جانە ا.لۋكاشەنكو جىل سايىن ءوزارا ەكىجاقتى ساپارلاردى وتكىزىپ وتىرادى. سونىمەن قاتار, تۇراقتى نەگىزدە ەكى ەلدىڭ ۇكىمەت, پارلامەنت باسشىلارىنىڭ, مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار جەتەكشىلەرىنىڭ, ۇلتتىق كومپانيالار وكىلدەرىنىڭ كەزدەسۋلەرى ۇيىمداستىرىلادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بايلانىستار وتە قارقىندى, ال ەڭ باستىسى – ولاردىڭ جەمىسى قوماقتى.
ارينە, قازاقستان مەن بەلارۋستىڭ ەۋرازەق, ۇقشۇ جانە تمد سياقتى ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەرگە قاتىسۋىنىڭ ماڭىزى ۇلكەن. كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ قۇرىلۋى ەلدەرىمىزدىڭ قارىم-قاتىناستارىن ساپالى جاڭا ستراتەگيالىق دەڭگەيگە كوتەرگەن قادام بولدى. وسىنىڭ ارقاسىندا ايماقتىق ماسەلەلەردى شەشۋمەن قاتار, ءبىرىنشى كەزەكتە بۇۇ, ەقىۇ جانە باسقا دا حالىقارالىق قۇرىلىمدار شەڭبەرىندە تىعىز ىقپالداستىق جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك تۋدى. بۇل باعىتتاعى ىنتىماقتاستىق اسا ءتيىمدى رەتكە كەلتىرىلگەن, سەبەبى, وزەكتى حالىقارالىق كۇن ءتارتىبى بويىنشا ەلدەرىمىزدىڭ ۇستانىمدارى ءبىر-بىرىنە ساي كەلەدى.
– ءسال شەگىنىس جاساساق, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 2012 جىلدىڭ مامىر ايىنداعى بەلارۋسكە ساپارى بارىسىندا مەملەكەت باسشىلارى شامامەن 1 ملرد. اقش دوللارىنا جەتكەن تاۋار اينالىمى قولدا بار الەۋەتكە ساي كەلمەيتىندىگى تۋرالى پىكىر ءبىلدىردى. بۇل كورسەتكىشتىڭ ارتۋىنا قانداي سالالار ىقپال ەتە الادى, ءوسىمنىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى قايدا جاتىر؟
– ءبىز بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمىن ەكى ەسەگە ارتتىرۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ورىنداۋ باعىتىندا جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەمىز. كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك اتالعان باعىتتاعى جۇمىستارعا وڭ سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. قازىر قازاقستاندا «بەلاز», «متز», «گومسەلماش» جانە باسقا دا 12 بىرلەسكەن قۇراستىرۋ وندىرىستەرى جۇمىس جاساۋدا, ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا قولدانىسى ءارتۇرلى ماقساتتارعا ارنالعان بەلارۋستىك ماشينا جاساۋ جانە اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىن شىعارۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ جالعاسۋدا. وسى ورايدا, اتالعان جوبالاردا قازاقستاندىق مازمۇنداعى ۇلەستىڭ توقتاۋسىز ءوسىمى بايقالىپ وتىر. جالپى ەسەپتەگەندە, 60 شاقتى جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا.
ارينە, تاۋار اينالىمىن كۇرت ارتتىرۋ ءۇشىن بۇل جەتكىلىكسىز. سوندىقتان جاڭا ءىرى سەرپىندى جوبالاردى جۇزەگە اسىرا باستاۋ ماڭىزدى. وسى رەتتە, ەلدەرىمىزدىڭ تابيعي-گەوگرافيالىق باسىمدىلىقتارىن قولدانۋ شارت. ماسەلەن, بەلارۋس قازاقستاننىڭ ەۋروپاعا «باتىس قاقپاسى» بولسا, قازاقستان بەلارۋس ءۇشىن ءونىمدى قىتاي مەن وڭتۇستىك ازياعا ىلگەرىلەتۋدىڭ تىرەك الاڭى بولا الادى. بۇل ماسەلە بويىنشا ەلدەرىمىز اراسىندا تولىق كەلىسىم بار.
بۇل باعىتتا اڭگىمە قوزعاساق, قازاقستاندىق تاراپتىڭ بەلارۋستىڭ بىرقاتار ونەركاسىپ نىساندارىن جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىستەرىنە قاتىسۋى, وسى جەردە وتكىزۋ تەرمينالدارىنىڭ قۇرىلىسى, سونداي-اق, بەلارۋس تاراپىنىڭ «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» كولىك ءدالىزىندە تولىققاندى قاتىسۋ مۇمكىندىگى ءجونىندە كونسۋلتاتسيالار جۇرگىزىلگەن. ىنتىماقتاستىقتىڭ وزگە دە پەرسپەكتيۆالى باعىتتارى بار, ونىڭ ىشىندە, IT-تەحنولوگيالار سالاسى, تەلەبايلانىس, اگروونەركاسىپ كەشەنى, ەنەرگەتيكا, ت.ب. باعىتتاردى اتاعان ءجون. جالپى, اسىرىپ ايتپاعاننىڭ وزىندە ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ الەۋەتى زور.
– كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ قۇرىلۋى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ دامۋىنا قانداي سەرپىن بەردى؟
– كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ قۇرىلۋى قازاقستان مەن بەلارۋستىڭ اراسىنداعى سىرتقى ساۋدا اينالىمى كورسەتكىشتەرىنە جاعىمدى ىقپال ەتتى. سونىمەن بىرگە, قازاقستان مەن بەلارۋس ازىرگە ءداستۇرلى تۇردە رەسەيگە قاراي بەت بۇرىپ وتىر. بۇل – زاڭدىلىق. دەگەنمەن, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ بارلىق تەتىكتەرىنىڭ ىسكە قوسىلۋ قارقىنىنا قاراي قازاقستان مەن بەلارۋس اراسىندا ىنتىماقتاستىقتى ەداۋىر ارتتىرۋدىڭ قوسىمشا مۇمكىندىكتەرى پايدا بولاتىنى ءسوزسىز. ەكى ەلدىڭ كاسىپكەرلەرى بىرىڭعاي ءتارتىپ پەن اشىق ەرەجەلەر بويىنشا, بەلگىلى تاريفتەرمەن جۇمىس ىستەيتىن بولادى. بۇل, كاسىپكەرلەرگە ارەكەتتەستىكتىڭ جاڭا تۇرلەرىن تابۋمەن قاتار, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ ورتاق نارىعىندا وزدەرىن الدەقايدا سەنىمدى سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
– باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋ ماقساتىندا عىلىمي-تەحنيكالىق سالاداعى ىنتىماقتاستىق وزەكتى بولىپ تابىلادى. بۇل باعىتتا نە جاسالۋدا؟
– بەلارۋس – ءداستۇرلى تۇردە ىرگەلى عىلىمي-زەرتتەۋلەر سالاسىندا مىقتى ەل. سوڭعى جىلدارى عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ تىكەلەي بايلانىسىن قامتاماسىز ەتۋگە كوڭىل اۋدارىلدى, ناتيجەسىندە كوممەرتسيالىق تابىستارعا قول جەتكىزىلدى. جەكەلەگەن الەمدىك نوۋ-حاۋلار ناق وسى بەلارۋستىك مامانداردىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. ءوز كەزەگىندە قازاقستاندا دا اتالعان سالاعا ءاردايىم ۇلكەن ءمان بەرىلىپ كەلەدى, ونىڭ دامۋىنا قوماقتى قاراجات ينۆەستيتسيالانىپ ءجۇر. ەلدەرىمىز ءبىر-بىرىنەن كوپ نارسەگە ۇيرەنە الادى.
وسىعان بايلانىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى اراسىندا عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ بىرلەستىگى قۇرىلدى. 2012-2013 جىلدارعا ارنالعان عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسىنا 38 جوبا ەنگەن بولاتىن. عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق ءجونىندەگى قازاقستان-بەلارۋس كوميسسياسى جۇمىس ىستەيدى. ءبىر ءسوزبەن ايتقاندا, ىنتىماقتاستىقتىڭ بارلىق قاجەتتى تەتىكتەرى ىسكە قوسىلعان, بار قالعانى – ىنتالاندىرۋ جانە ناتيجە الۋ. مەنىڭ ءپىكىرىمشە, ولاردىڭ ىشىندە ءبىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋ, عىلىمنىڭ ءارتۇرلى سالالارىندا بىرلەسكەن عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامالاردى ازىرلەۋ, وزىق تەحنولوگيالاردى ەندىرۋ بولۋى كەرەك.
– ەرعالي بولەگەن ۇلى, ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر ەلدەرىمىزدى بارعان سايىن جاقىنداتا تۇسۋدە. بۇل يدەيانىڭ باستاماشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكەنى بەلگىلى. قازاقستان باسشىسىنىڭ ينتەگراتسيالىق باستامالارىنا ەشبىر بالاما جوق ەكەنى تاعى ايان. ال بەلورۋستاردىڭ اتالعان ۇدەرىستەرگە كوزقاراستارى قانداي؟
– ءبىرىنشى كەزەكتە, پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ دامۋىن تەك ساياسي ورتالاردا عانا ەمەس, جالپى بەلارۋستىك قوعامدا قۇپتايتىنىن جانە قولدايتىنىن اتاپ ايتقىم كەلەدى. بەلارۋس تمد, ۇقشۇ, ەۋرازەق, كو جانە بەك بىرلەستىكتەرىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولىپ تابىلادى. بۇدان بولەك, رەسەيمەن بىرلەسىپ, وداق قۇرعان.
ينتەگراتسيا – بەلارۋستىڭ گەوگرافيالىق, گەوساياسي, تاريحي جانە باسقا دا فاكتورلارعا نەگىزدەلگەن سانالى تاڭداۋى. سونداي-اق, بىرلەستىك ەلدەرىمىزدىڭ ەكونوميكالارىنىڭ ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرۋ قاسيەتىنە جانە كاسىپورىندار اراسىنداعى تىعىز كووپەراتسيالىق بايلانىستارعا نەگىزدەلگەن. سونىمەن قاتار, بەلارۋستە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سىرتقى ساياسي باستامالارى جوعارى باعالانادى جانە ولاردىڭ تەرەڭدىگى مەن وزەكتىلىگى ەرەكشە اتالادى. بۇل, اسىرەسە, ەلباسىنىڭ 1994 جىلى جاريالاعان ەۋرازيالىق يدەياسىنا قاتىستى. بەلورۋستاردىڭ وزىندىك ەرەكشە دىلىنە بايلانىستى اتالعان يدەيا ولارعا جاعىمدى اسەر قالدىردى. بەلارۋس پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى دامىتۋدىڭ ءبىرىزدى جاقتاۋشىسى بولىپ قالا بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن.
– ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستاردى نىعايتۋدا مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردىڭ ءمانى زور. اتالعان سالادا ءبىرشاما قىزىقتى جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقاندىعى ءمالىم. سول جوبالار تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.
– بۇل سۇراققا جوعارىدا جاۋاپ بەرگەن ەدىم, سول سەبەپتى بىرنەشە ناقتى جوبالارعا توقتالىپ وتەيىن. ەداۋىر ۇلكەن جۇمىس اتقارىلىپ جاتقاندىعى راس. ولاردى جۇزەگە اسىرۋ كوپ قيىندىق تۋعىزباۋى ءتيىس, سەبەبى, اتالعان باعىتتاعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ەكى جاقتان دا تولىق ءوزارا تۇسىنۋشىلىك پەن ۇمتىلىس بار. ماسەلەن, 2009 جانە 2010 جىلدارى سايكەسىنشە قازاقستان مەن بەلارۋستىڭ مادەنيەت كۇندەرى ءوتتى. 2009 جىلى مينسك قالاسىندا م.اۋەزوۆتىڭ بارەلەفىن ورناتۋدىڭ سالتاناتتى ءراسىمى بولىپ, م.اۋەزوۆ كوشەسى بويىندا ورنالاسقان №143 ورتا مەكتەپكە قازاقتىڭ زاڭعار جازۋشىسى م.اۋەزوۆتىڭ اتى بەرىلدى. وسى مەكتەپتە م.اۋەزوۆكە ارنالعان مۇراجاي بار, جىل سايىن وقۋشىلاردىڭ قازاقستان تاريحىن ءبىلۋ دەڭگەيىن تەكسەرەتىن سايىستار وتكىزىلەدى. بۇل مۇحتار ومارحان ۇلىنىڭ مينسكىدەگى وزىندىك ءبىر بۇرىشى دەسەك بولادى.
ءبىزدىڭ ورتاق تاريحىمىزدا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قارالى بەتتەرى ەرەكشە ورىن الادى. قازاقستاندىقتاردىڭ بەلارۋستى جاۋدان ازات ەتۋگە قاتىسقانى بارشاعا ءمالىم. بۇل جەردە قازا تاپقاندار دا از ەمەس. ولاردىڭ ەسىمدەرىن ماڭگى ەستە ساقتاۋ ءۇشىن ەلشىلىك بەلارۋس تاراپىمەن بىرلەسىپ, ىزدەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى. 2011 جىلى ەلشىلىك ەستەلىك-كىتاپتىڭ ەكىنشى ءبولىمىن باسىپ شىعاردى, كىتاپقا وسى جەردە كوز جۇمعان تاعى دا 2 مىڭ جەرلەسىمىزدىڭ اتتارى ەندى. كوپتەگەن جىلدار وتكەننەن كەيىن قازاقستاندىقتار باۋىرلاس بەلارۋستە وزدەرىنىڭ جاقىن تۋىستارىمەن قوشتاسۋعا مۇمكىندىك الدى.
مينسك قالاسىندا تانىمال قازاقستاندىق جازۋشىلار مەن اقىنداردىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان ادەبي كەشتەر وتەدى. 2011 جىلى بەلورۋس تىلىندە اباي قۇنانباەۆتىڭ كىتابى جارىق كوردى. بۇرناعى جىلى بەلورۋسسيا ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە اباي اتىنداعى قازاق ءتىلى, تاريحى مەن مادەنيەتى ورتالىعى اشىلدى. ارتىنشا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە بەلورۋس ءتىلى, تاريحى مەن مادەنيەتى ورتالىعى اشىلادى. بۇل مادەني-گۋمانيتارلىق سالادا جۇزەگە اسىرىلعان جوبالاردىڭ ءبىر پاراسى عانا.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. ەكى ەل اراسىن جاقىنداستىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستارىڭىز تابىستى بولسىن.
اڭگىمەلەسكەن
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».