ەلدىڭ ءىسى ەر قولىندا

 «جاۋ جاعادان العاندا, ءبورى ەتەكتەن» دەمەكشى, تابيعي قۋاڭشىلىق پەن ەگىستىكتەرگە سۋ جەتىسپەۋشىلىگى, الىپساتار دەلدالداردىڭ جىمىسقى ارەكەتتەرى, قىمباتتاعان ءتۇرلى دۇنيەلەر ەلىمىزدى تىعىرىققا تىرەدى. وسىنىڭ بارىنە شىداعان حالقىمىز جىل سوڭىندا ەگەمەندىگىمىزدىڭ وتىز جىلدىعىن ەل بولىپ اتاپ ءوتىپ, بولعان ىسكە بەكەم بولۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتە ءبىلدى.

ۇشار باسىنان ەتەگىنە دەيىن اق ۇلپا قارعا مالىنىپ, كۇمىستەي جارقىراپ جاتاتىن الاتاۋدىڭ ماڭايىندا بيىل قار از. جەر بەتى قوڭىرقوشقىلدانىپ, سۇرەڭسىزدەۋ كەيىپتە جاتىر. 2022 بارىس جىلى دا كۇن ب ۇلىڭعىرلانىپ, زەڭگىر كوكتى تارعىل بۇلت بۇركەپ, ەل ەڭسەسىن اۋىرتپالىق باسقانداي بولىپ تۇردى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىنا تامان قارا باسىنىڭ قامىن عانا ويلايتىن مونوپوليستەر مەن الىپساتارلاردىڭ ءوزارا ىمىرالاسۋىنىڭ سەبەبىنەن تابان استىنان 60 تەڭگەنىڭ سۇيىق گازى 120 تەڭگەگە كوتەرىلىپ, «شىقپا, جانىم, شىقپا» دەپ وتىرعان حالىق نارازىلىعى الەۋمەتتىك جەلى بەتتەرىنە شىعا باستادى. اشكوز تويىمسىزداردىڭ بۇل قىلىقتارىن سىنعا العانداردىڭ ءوتىنىش-ارىزدارى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا جاتتى. «اعا دەپ بارساڭ اعاعا, اعانىڭ كوڭىلى كوكتە ءجۇر, باۋىر دەپ بارساڭ باۋىرعا باۋىرى ونىڭ كوك تەمىر» دەپ ەسەنقۇل اقىن ايتپاقشى, ء«تاج تاجال» قۇرعاقشىلىق, قىمباتشىلىقتان زاپا شەككەن حالىق بيىلعى بارىس جىلىنان ءۇمىتتى ەدى. بىراق ولاي بولمادى. سۇيىق گازدىڭ باعاسىنىڭ كۇرت جوعارىلاۋى جاڭاوزەن, اتىراۋ حالقىنىڭ نا­را­زى­لى­عىن كۇشەيتىپ, ەرەۋىلگە شىعۋعا اكەلىپ تىرەدى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ تاپسىرماسىمەن وندا بارعان ۇكىمەت وكىلدەرى بۇرىن ونى بايقاماعانداي, جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلىقتى سەزبەگەندەي كەيىپ تانىتىپ, بەيبىت شەرۋشىلەرمەن مامىلەگە كەلگەن سىڭايدا باعانى امالسىزدان بۇرىنعى قالپىنا كەلتىرۋگە ءماجبۇر بولدى.

دۇربەلەڭ قاتتى بەلەڭ العان تۇستا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قاۋىپ­سىز­­دىك كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءارى پرە­زيدەنت رە­تىن­دە تەلەديداردان ۇندەۋ جاساپ, ۇيىم­داستىرۋشىلاردان كەلەڭسىزدىكتى توق­­تاتۋىن قايتا-قايتا ءوتىندى. قالا عيما­رات­­­تارىن قيراتۋ, توناۋ ورىن الا باستادى. بۇل قازاق حالقىنا ءتان قاسيەت ەمەس ەدى. مەم­لەكەتكە قورعان بولىپ, حالىقتىڭ قا­ۋىپ­سىزدىگىن قورعايتىن قۇزىرلى مەكەمە قىزمەتكەرلەرى عيماراتتارىن بوس قالدىرىپ, تابانىن جالتىراتىپ تايىپ وتىردى. ءىستىڭ سوڭى كۇردەلەنىپ, مەملەكەت توڭكەرىسىنە باعىت الا باستاعانداي بولدى. قازاقستان حالقىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ەگەمەندىگىنە نۇقسان كەلمەسى ءۇشىن پرەزيدەنت شۇعىل شارالار قابىلداپ, ۇقشۇ (ودكب) ۇيىمىنان كومەككە كۇش سۇرايتىنىن جاريا ەتىپ, لاڭكەس, سو­دىر تەررورشىلار وتانىمىزعا باسىپ كىرگەنىن مالىمدەپ, شاراسىزدىقتان ولارعا قاتاڭ جازا قولداناتىنىن ايتىپ, سوڭعى شارالارعا بارۋعا ءماجبۇر بول­دى. بارلىق قالادا كومەندانتتىق ساعات ورنادى. بەيبىت شەرۋدىڭ ارتى بەيىت­كە سۇيەك كوتەرتتى, باس كوتەرۋشىلەردى جاپ­پاي تەمىر تورعا قاماي باستادى. بۇل وقيعا 1986 جىلى ءوزىمىز ءۇش كۇن ىشىندە بول­عان جەلتوقسان كوتەرىلىسىن كوز الدى­مىز­عا كەلتىردى. ول كەزدە ينستيتۋتتى بىتىرگەنىمە ەكى جىل بولعان الماتى وبلىسى ەڭبەكشىقازاق اۋدانى قاراكەمەر اۋىلىندا جەتەكشى مامان بولىپ جۇرگەن كەزىم ەدى. 14 جەلتوقسان كەزەكتى دەمالىسىما شىعىپ, 15 جەلتوقسان الماتىدا اقىن ءىنىم ازىمبەك جانقۇليەۆ, جەزقازعاندىق كۇيشى الپىسباي تۇرسىنبەكوۆ ۇشەۋمىز جولىعىپ, بايسەيىتوۆ كوشەسىنىڭ بويىن­دا­عى اباي كوشەسىنەن جوعارىراق قى­مىز­حانادا باس قوسىپ, وتكەن ستۋدەنتتىك كۇن­دەرىمىزدى ەسكە الا, جاقسى كوڭىل كۇي­مەن تاراسقانبىز. 1986 جىل. 16 جەل­توقسان كۇنى تەلەديداردا كەشكى جاڭا­لىق­­تاردان ديكتور لاسكەر سەيىتوۆ, قا­زاق­ستان كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى د.ا.قوناەۆ جۇمىسىنان بوساتىلىپ, ورنىنا رەسەيدەن ۋليانوۆ وبلىسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى گ.كولبيننىڭ كەلگەنىن حابارلادى. 17 جەلتوقسان كۇنى ساعات وندار شاماسىندا حالىق كوتەرىلىپ, زيالى قاۋىم وكىلدەرى بار, كوبىنەسە جاستار الاڭعا جينالا باستادى. ءبارىمىز الاڭعا باردىق. ءتۇس اۋا الاڭداعى مىنبەرگە حالىقتى توقتاتۋ ماقساتىندا 4-5 كىسى كوتەرىلدى. ەسىمدە قالعاندارى جوعارى شەندى قىزمەتكەرلەر: ز.كاماليدەنوۆ, ميروشنيك, ن.نازارباەۆ. ءبىر كەزدە شەتتە تۇرعان كىسى, «مەن مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆپىن» دەپ ءسوز باستاپ, «ورتالىق كوميتەتتىڭ شى­عار­عان شەشىمىنە قارسى كەلمەيىك, جاس­تار تاراڭىزدار» دەپ باسۋ ايتتى. ونى قۇلاققا ىلگەن ەشكىم بولا قويمادى. حالىق, باسشىلىق ماسەلەسى شەشىمىن تاپپاي الاڭنان تارامايتىنىن مالىمدەدى. كەشكىسىن اپىر-توپىر اسكەر شاقىرىلىپ, جينالعان حالىققا كوز اشىتاتىن ءتۇتىندى دارىلەر لاقتىرىلىپ, ءورت سوندىرەتىن ماشينالارىمەن سۋ شاشا باستادى. بۇل, ارينە, جوعارعى جاقتىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋشى قاۋىپسىزدىك كوميتەتى كگب قىزمەتكەرلەرىنىڭ قۇيتىرقى ارەكەتتەرى ەدى. قالاي دەسەك تە, تمد اۋماعىندا كەڭەس ءداۋىرىنىڭ قىسپاعىنان ەلىنىڭ بوس­تان­دىعىن سۇراپ, ءبىرىنشى بولىپ باس كو­تەر­گەن قازاق جاستارى ەكەنى داۋسىز ەدى. ءبارى بۇگىنگىدەي كوز الدىمدا سايراپ تۇر.

 تورتىندە باستالعان ەرەۋىل قاڭتاردىڭ 10-نا قاراي سايابىرسي باستادى. پرەزي­دەن­تى­مىز قاسىم-جومارت توقاەۆ قاڭتاردىڭ 11-ءى كۇنى حالىققا تاعى ۇندەۋ جا­ريا­لادى. مەملەكەت قىزمەتكەرلەرى, جانە شەكسىز بايىپ العان ات توبەلىندەي الپاۋىت وليگارحتار, مونوپوليستەرمەن حالىق اراسىنىڭ جەر مەن كوكتەي ال­شاق­تاۋى, ەلدىڭ كەدەيلەنۋى, جاستاردىڭ جۇمىسسىزدىعى, جۇرتتىڭ جۇيكەسىن جۇ­قارت­قان جۇيەنىڭ وسى ماسەلەلەرگە سەبەپ بولعاندىعىن باسىپ ايتتى. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ بار ماسەلەنى ۋىسىنان شىعارىپ العاندىعىن سىنعا الا وتىرىپ, ا.ءماميندى ورىن تاعىنان بوساتتى. وتانىمىزعا لاڭكەس, سودىرلاردىڭ ەركىن كىرگەنىن, سىرتقى, ىشكى قاۋىپسىزدىكتى قاداعالاماي ەلىنە وپاسىزدىق جاساعان ۇقك توراعاسى كارىم ءماسىموۆتى, جانە ورىنباسارلارىن ورنىنان الىپ اباقتىعا جاپتى. قاقتىعىستا كاسىپكەرلەر زاپا شەگىپ, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرى مەن جازىقسىز جاستار وققا ۇشتى. «كەسەنى قولىما الىپ قاراي بەردىم, ىشىندە ناقاق كوزدەن جاس بار ما دەپ؟», دەپ سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ ايتپاقشى, جا­زىقتىلار ءوز جازاسىن الار-اۋ, بەيبىت شەرۋگە شىعىپ, ارانداتۋشىلاردىڭ كە­سى­رى­نەن جاپا شەگىپ, ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى اشىلماي نابىت بولعانداردىڭ انا­لا­رى­نىڭ كوڭىلدەرىنىڭ كوگىلدىر شىقتارى, كوزىنىڭ جاسى بولىپ تامشىلاپ, كەسەگە تولعانى جۇرەگىڭە سالماق سالادى. بۇل جازىقسىز جاستاردىڭ قانى, وبالى كىمنىڭ موينىندا ەكەنى ءبىر اللاعا عانا ايان.

وسى جاعدايدى قاراپ وتىرىپ, بىزدەر اركەز ناۋقانشىلدىققا سالىپ ۇران­دا­تا بەرمەي, نەگە اق تابان ات ءمىنىپ, قارا سويىل سۇيرەتىپ وتكەن تاريحىمىز­دان ساباق المادىق ەكەن دەگەن وي كەلە­دى. حV عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا 1460-جىلداردىڭ ورتا شەنى مەن 70-جىل­دار­دىڭ باس كەزىندە التىن ور­دا­دان بولىنگەن اق وردا حاندارىنىڭ ۇر­پاقتارى جانىبەك پەن كەرەي قازاق حاندىعىن, مەملەكەتتىلىگىن قۇرعان مەزەتتەن باستاپ, قازاق حالقىنا تىنىشتىق بولماعانىن تاريحىمىزدان بىلەمىز. 1640 جىلى قازاق جەرىنە العاش جورىعىن باستاعان جوڭعار شاپقىنشىلىعى 1760-جىلدارعا قارسى اياقتالا باستادى. ءجۇز جىلدان اسا قازاق جەرىنە شاپ­قىن­شىلىق بولعانى, قانشاما حال­قى­­مىز وسىدان زارداپ شەگىپ, جويى­لىپ كەت­كەنى تاريحىمىزدىڭ قارالى بەت­تە­رىن­دە تايعا تاڭبا باسقانداي بولىپ, سوراقى ارىپتەرمەن جازۋلى تۇر. وسى كەزەڭدەردەگى حان, بي, باتىرلارىمىزدىڭ ەرلىگى تۋراسىندا قازاق راديوسىنان قان­شاما حابار وتكىزدىم. ونى بىرەۋ تىڭ­داسا, كۇيبەڭ تىرشىلىكپەن جانىن ارەڭ باعىپ, بازاردا اربا سۇيرەتىپ جۇرگەن قاراپايىم حالىقتىڭ تىڭداۋعا ۋاقىتى دا بولماعان شىعار-اۋ. ال ەگەمەندىك العان وتىز جىلدا مەملەكەتتىڭ, حالىقتىڭ نەسىبەسىنىڭ ەسەبىنەن بايىعاندارعا ۇلت­تىق قۇندىلىقتىڭ قاجەتى شامالى بولسا كەرەك. ەلىم, جەرىم دەپ ەڭىرەپ وتكەن, حالقىنىڭ تاريحىندا التىن ارىپ­تەرمەن ورنەكتەلىپ جازىلىپ قالعان قاس­قا جولدى قاسىم حان, ەسكى جولدى ەسىم حان, ودان بەرگى تاۋكە, ءحVىى-ءحVىىى عاسىر­لاردا قازاق دالاسىن جوڭعار شاپ­قىن­­شى­لى­عى­نان قورعاپ, ساپتى اياققا اس قۇيىپ, سابىنا قاراۋىل قويىپ اس ىش­كەن ابىلاي حان, بوگەنباي, قابانباي, ناۋرىزباي, رايىمبەك, قويگەلدى باتىرلار, تولە, قا­زىبەك, ايتەكە, جولبارىس بيلەر حال­قىنىڭ ماڭگى ەسىندە. 1723 جىلى شى­عىسىمىزدان سەكسەن مىڭ اسكەرمەن لاپ قويعان جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىن­دە, قيراعان اۋىل, تونالعان ەلدە ەسەپ بولماي, قارسى سوعىسقان قازاق جا­ساق­­تارىنىڭ باسىم بولىگىنەن كوبى قى­رى­لىپ, قازاق ەلى بوسقىنعا ۇشىراپ, «قا­را­تاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى, كوش­كەن سايىن ءبىر تايلاق بوس كەلەدى», دەپ بوز­داعان ەدى.

ەكپىنى قاتتى جوڭعارلار تۇركىستانعا تۋ تىككەندە تولە بي بابامىز ەلىن, جەرىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قوجابەك پەن جولان اتتى ەكى بالاسىن بىردەي كەپىلدىككە بەرىپ, امالسىزدان قالدان سەرەننىڭ الدىنا تىزە بۇگىپ, ون بەس جىلعا بودان بولىپ, سالىق تولەۋگە كەلىسىپ, كەلىسىمشارت جاساسقانىن بار قازاق بىلسە كەرەك. 1640 جىلدان 1760 جىلعا دەيىنگى ارالىقتاعى حاندارىمىز جانە حالقىمىزدىڭ ءبارى كورگەن قۇقايى وسىلاي بولدى دەسەك, وتىرىك ايتقاندىق ەمەس شىعار. 1847 جىلى 43 جاسىندا ومىردەن وتكەن, حالقىنا تەمىر نوقتا كي­گىزبەۋ ءۇشىن ون جىل ات ۇستىنەن تۇسپەي وتار­­لاۋشىلارمەن شايقاسقان سوڭعى حانى­مىز كەنەسارى, ناۋرىزباي, اعىباي, بۇعىباي, بۇقارباي, سۇرانشى, ساۋرىق باتىرلار, ەلىنىڭ ەگەمەندىگى ءۇشىن كۇرەسىپ, قوقان لاشكەرلەرىنىڭ بۇيرىعىمەن ءۇش زەڭبىرەكتىڭ ۇڭعىسىنا تىرىدەي بايلانىپ اتىلعان بايزاق داتقا, كەشەگى ءبىز بەس كۇن بويى زارەمىز ءزار تۇبىنە كەتىپ, جانىمىزدى قويارعا جەر تاپپاي شۇبەرەككە ءتۇيىپ شىرىلداپ, تىپىرلاعان ساعاتتاردى ولار بار عۇمىرلارىندا باستارىنان وتكىزىپ كەتكەن ەدى.

مىنە, كەشەگى كۇنگى بەيبىت شەرۋدى پايدالانىپ, سىرتقى, ىشكى ساياسي كۇشتەردىڭ ايداۋىمەن ەلىمىزگە, ەگەمەندىگىمىزگە قا­تەر توندىرگەن بىزدەر, «لاڭكەس سودىر, تەررورشىلار» دەپ باعا بەرگەن ارە­كەت پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆقا دا, سول حاندار باسىنان وتكىزگەن قاتەرلى ساعاتتاردى ەسىنە سالىپ, تۋرا سولاردىڭ قاندى جورىقتاعى حال-كۇيىن كەشتىرگەندىگى حاق. وسىدان-اق مامىراجاي تىنىش كۇن مەن قان-قاساپ الاساپىراننىڭ باعاسىن بىلە بەرىڭىز. بابالارىمىز ۇل­ت­اراقتاي جەر ءۇشىن جانىن سالىپ, قا­نىن توگىپ قورعاپ, استى-ءۇستى بايلىققا تولى جەرىمىزدى ۇرپاقتارىنا اماناتتاپ بەرىپ كەتكەنىن, كەشە قولىمىزدان سۋسي جازداعان ەگەمەندىگىمىزدىڭ قۇنى قان­شا­لىق­تى قىمبات ەكەنىن تارازى باسىنا سالىپ باعامداپ, ءار پەندەنىڭ بىلەتىن كەزى كەلگەن شىعار.

«اۋرۋىڭدى جاسىرساڭ ءولىم اشكە­رە­­لەي­دى» دەگەن ءسوزدىڭ دە بارىن بىلە­مىز. پرەزيدەنتىمىز, قازاق ەلىنىڭ بايلىعىنىڭ جارتىسىنان كوبىن كوك سەركەشە تاقىمىنا باسقان «شىنجىر بالاق, شۇبار ءتوس» 162 بايمەن اقشاعا قۇنىققان قاندىكوز مونوپوليستەر مەن لاتيفۋنديستەردىڭ اتتارىن اتاماسا دا بارىن ايتتى. اشكوزدەردىڭ سىرتقا تىققان اقشالارىن ەلگە قايتارىپ, حا­لىق يگىلىگىنە جاراتۋدى قولعا الۋىن, وسى ۋاقىتقا دەيىنگى قۇپيانى ەل الدىنا جايىپ سالۋى جانە 50 مىڭ تەڭگەگە جان باققان قاراپايىم حالىقتىڭ جاعدايىن اشىنا ايتۋى, حالقىنا جاناشىرلىعى ەمەس دەي الاسىز با؟ كىم ءبىلسىن, بۇل باستاماسى تاسباقانىڭ تاڭدايىنا جاپسىرعان قاسيەتتى ءماريام جاپىراعىن العاننان دا قيىن بولماسىنا كىم كەپىل.

اسقاق ويلى, عۇلاما مۇحاممەد حايدار دۋلاتي بابامىز زامانداسى, ەل بيلەگەن ۇبايدوللا حان جونىندە: ء«وزى تاقۋا, ءدىندار ادام, ونىڭ تۇسىندا «يگىلىك پەن ادىلەتتىلىك سامالى الەمدى حوش يىسكە بولەدى. ال ونىڭ الاقانى جومارتتىق تەڭىزىنىڭ تۇبىندەگى لاعىلدى ءدۇر توستاعان سىندى بولاتىن, اقىلمان بيلەرى دە بارشىلىق ەدى», دەپ جازىپ قالدىرىپتى. نە دەگەن پاراساتتىلىق دەسەڭىزشى. پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «جاڭا قازاقستان قۇرامىز» دەۋىنىڭ وزىندە ۇلكەن استار, حالقىنىڭ بولاشاعىنىڭ جارقىن بولاتىندىعىنا زور ءۇمىت جاتقانى بايقالسا كەرەك. «جۇك اۋىرىن نار كوتەرەر, ءىس اۋىرىن ەر كوتە­رەر, ەردىڭ ءىسى ەلدىڭ موينىندا, ەلدىڭ ءىسى ەردىڭ قولىندا» دەپ بابالارىمىز ايتپاقشى, مۇنداي كەزەڭدە قۋانىشىڭ وت, ارمانىڭ كۇل بولماسى ءۇشىن, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ, ەل بولىپ ۇيىسا, بار اۋىرتپالىقتى بىرلەسە كوتەرۋ كەرەك دەر ەدىك.

زارلى قويشىعۇل (قوشان) مۇستافا ۇلى,

جۋرناليست