ۋرباندالۋدىڭ جىلدام ءجۇرۋى ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ اسقىنۋىنا اكەلىپ وتىرعانى بەلگىلى. بۇل – تەرەڭ زەرتتەپ, كەڭىنەن زەردەلەۋدى قاجەت ەتەتىن تاقىرىپ. ءبىز بۇعان ءالى ورالامىز. ال ازىرگە وسى مەگاپوليستەر مەن تىرەك قالالاردىڭ ماڭىنا جاپپاي شوعىرلانۋ ءۇردىسى وتاندىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قانشالىقتى ىقپال ەتىپ وتىرعانى جايىندا ايتپاقپىز.
بۇگىندە قالا تۇرعىندارىنىڭ تاماق ونەركاسىبىنىڭ ونىمىنە دەگەن سۇرانىسى دا مەيلىنشە وسۋدە. وعان مىسالدى الىسقا بارماي-اق, الماتى قالاسى مەن مەگاپوليس ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارىنىڭ تۇتىنۋ كولەمىنەن-اق كەلتىرۋگە بولادى. بۇعان دەيىن الماتىداعى ازىق-ت ۇلىك نارىعىنا قۇيىلاتىن ناقتى اقشانىڭ ايلىق ۇلەسى ميلليونداعان دوللار كولەمىندە ەكەندىگى ايتىلاتىن. جانە وسى قارجىنىڭ ۇلكەن بولىگى سىرتتان كەلەتىن تاۋارلارعا جۇمسالادى ەكەن. ال قالا مەن قالا ماڭىنداعى ءوندىرىس ورىندارى تۇتىنۋ نارىعىنداعى سۇرانىستىڭ 60 پايىزىن عانا قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارلى ەدى. تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جاعداي, بىرنەشە جىلعا سوزىلعان پاندەميا شەكتەۋلەرى مەن كارانتين كەدەرگىلەرى سىرتقى نارىقتان ەنەتىن تاۋار اعىنىن شەكتەگەنى راس. دەمەك تۇتىنۋشىلاردىڭ تالابىن قاناعاتتاندىرۋدىڭ نەگىزگى سالماعى وتاندىق ونەركاسىپكە اۋعانى انىق. بىلاي قاراساڭىز, بۇل – قولدايتىن, ءتىپتى قۋاناتىن-اق جاعداي. بىراق ۇزاق جىلدار بويى وتاندىق اگروونەركاسىپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قالىپتى دامۋ جولىنا تۇسپەي كەلگەنى جانە تۇتاستاي العانداعى ىشكى جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ جوققا ءتان بولۋى بۇل ماسەلەدە ءبىزدى جەرگە قاراتىپ وتىر.
وسى جەردە بەلگىلى عالىم, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتامۇرات شامەنوۆتىڭ الماتىنىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىنە قاتىستى ۇنەمى ايتىپ كەلە جاتقان پىكىرىنە قۇلاق اسقان ءجون. ەكونوميست مەگاپوليستىڭ ءوز ىشىندە دە حالىق تۇتىناتىن تاۋار شىعاراتىن, ياعني اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەيتىن ءوندىرىس وشاقتارى جەتكىلىكتى دەپ سانايدى. الايدا ولاردىڭ وندىرىستىك قۋاتىن تولىق ىسكە قوسۋعا بەلگىلى ءبىر توپتار مۇددەلى بولماي وتىرعان كورىنەدى.
– سونىڭ سالدارىنان قالا نارىعى ۇزاق جىلدار بويى سىرتتان تاسىمالداناتىن ازىق-ت ۇلىككە تاۋەلدى بولىپ كەلدى. بۇل جەردە ءوندىرىستى وركەندەتۋ مەن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە بىردەن-ءبىر جاۋاپتى ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ ءوزى سىرتقى ويىنشىلار مەن ىشكى دەلدالداردىڭ لوببيىنە اينالىپ وتىرعانىن دا اشىق ايتىپ كەلەمىز. مۇمكىن, ەندى جاعداي وڭالار, – دەيدى بەلگىلى عالىم.
جالپى, الماتى قالاسىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن قامتۋ بويىنشا تەك سىرتقى نارىققا, ياعني يمپورتقا تاۋەلدىلىك باسىم دەگەن پىكىرمەن كەلىسپەۋگە دە بولادى. ويتكەنى قازىر مەگاپوليستى حالىق تۇتىناتىن تاۋارمەن قامتۋدا الماتى مەن جامبىل وبلىستارىنىڭ ۇلەسى قوماقتى. اسىرەسە جەتىسۋداعى جەڭىل ونەركاسىپ, ونىڭ ىشىندە تاماق ونەركاسىبى قالانى تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋشى رەتىندە بەرىك ورنىقتى. ماسەلەن, قالا تۇرعىندارى كۇن سايىن تۇتىناتىن ەت جانە ەت ونىمدەرى, ءسۇت, جۇمىرتقا, قانت, جارما ونىمدەرى نەگىزىنەن قالا ماڭىنداعى اۋداندارعا تيەسىلى شاعىن جانە ورتا ءوندىرىستىڭ ءونىمى ەكەنى انىق. ەكىنشى جاعىنان العاندا, الماتىنى ازىق-تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ وتە جاۋاپتى مىندەت بولعاندىقتان, ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىنە كىرەتىن اۋداندارداعى ونەركاسىپتىڭ دامۋىنا مەملەكەت تە مۇددەلى. ال قالاداعى دايىن ونىمگە سۇرانىستىڭ جوعارى, تۇرعىنداردىڭ تۇتىنۋشىلىق قابىلەتىنىڭ وراسان بولۋى ءوندىرۋشى ءۇشىن ەكونوميكالىق پايدا ەكەنى داۋسىز. دەمەك بۇل جەردە تۇتىنۋشى مەن ءوندىرۋشىنىڭ مۇددەلەرى توقايلاسىپ, ورتاق نارىقتى قۇرايتىنى ءسوزسىز. سونىڭ ءبىر كورىنىسىن الماتى وبلىسى اۋماعىنداعى شاعىن وندىرىستەردىڭ ءونىم شىعارۋ قابىلەتى ارتىپ وتىرعانىنان بايقاۋعا بولدى. ءتىپتى بۇعان دەيىن ءوندىرىسى جولعا قويىلعان شاعىن زاۋىتتاردىڭ قاتارىن جاڭادان اشىلعان ءوندىرىس ورىندارى تولىقتىرىپ جاتىر.
مىسالى, جاقىندا قاپشاعاي قالاسىندا جىلىنا 2 500 توننا ءونىم شىعاراتىن جىلىجاي اشىلدى. 4 گا الاڭدى الىپ جاتقان الىپ كەشەندى ىسكە قوسۋ ءۇشىن 3,5 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلعان ەكەن جانە 70 ادامعا تۇراقتى جۇمىس بەرمەك. جالپى, بىلتىر قاپشاعاي قالاسىنداعى ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كولەمى 107,4 ملرد تەڭگە بولسا, ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا دا وندىرىلگەن ءونىمنىڭ قۇنى 21,3 ملرد تەڭگەگە جەتتى. ال الىنعان ناقتى ءونىمنىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىسى الماتى قالاسى بولىپ وتىر.
– ءبىزدىڭ قاپشاعاي قالاسىندا ونەركاسىپ تە, اۋىل شارۋاشىلىعى دا قاتار وركەندەپ كەلەدى. قازىرگى كەزدە 325 شارۋاشىلىق جۇمىس ىستەيدى, ەگىس القابى 13 مىڭ گەكتاردان استى. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جالپى ءونىم كولەمى – 22,6 ملرد تەڭگە. بۇل الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 1 ملرد تەڭگەگە ارتىق. جاقىندا «LSTAگرو» جىلىجاي كەشەنىن اشتىق. سونىڭ ناتيجەسىندە قاپشاعايدىڭ ەكونوميكاسىنا 3,5 ملرد تەڭگە تارتىلدى. زاماناۋي نىسان جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى عانا ەمەس, الماتى سياقتى ۇلكەن نارىقتى دا ساپالى وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە ۇلەسىن قوسادى, – دەيدى قاپشاعاي قالاسىنىڭ اكىمى نۇرلان قۇماتاەۆ.
سونداي-اق ايماقتاعى تۇتىنۋ نارىعىنىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋعا مەگاپوليسكە جاقىن جامبىل اۋدانىنىڭ شارۋالارى مەن وندىرىسشىلەرى ءوز ۇلەسىن قوسىپ وتىر. جاقىندا اۋداندا جىل سايىن 1,4 ملرد تەڭگە كولەمىندەگى دايىن ءونىم شىعاراتىن زاۋىت اشىلدى. وندا بوتەلكەدەگى اۋىز سۋ مەن تابيعي شىرىن وندىرىلمەك. جوبانىڭ قۇنى – 372,1 ملن تەڭگە. زەردەلەۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى نارىققا 12 600 دانا اۋىز سۋ مەن تابيعي شىرىن ءونىمى شىعارىلعان. ال نەگىزگى تۇتىنۋشىلار قاتارىندا مەگاپوليس تۇرعىندارى تۇر. بۇل ءوز كەزەگىندە اۋدانداعى ءوندىرىستىڭ العا جىلجۋىنا ىقپال ەتىپ وتىر. ماسەلەن, بىلتىرعى 10 ايدا ايماقتاعى ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 15 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. ال شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىندا 8 626 نىسان جۇمىس ىستەيدى. بۇل – ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ 15 پايىزى نەمەسە 14 مىڭ ادامنىڭ ناپاقاسى وسى باعىتتان بۇيىرىپ تۇر دەگەن ءسوز. تابىس تا جامان ەمەس. وتكەن مەرزىمدە جامبىل اۋدانى بويىنشا شاعىن بيزنەستەن تۇسكەن تازا پايدا 35 ملرد تەڭگە شاماسىندا. ال اۋدان ەكونوميكاسىنا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 20,2 ملرد تەڭگەگە جەتكەن.
قازىرگى ولشەم بويىنشا الەۋمەتتىك ماڭىزدى ازىق-ت ۇلىكتىڭ تىزىمىنە 19 ءتۇرلى تاۋار كىرەدى. وسى تاۋاردىڭ 17 ءتۇرى الماتى وبلىسىندا وندىرىلەدى. ەندىگى ماقسات – الماتى قالاسى مەن وبلىس تۇرعىندارىن باعاسى قولجەتىمدى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتۋ. بۇعان وڭىردەگى شارۋالار مەن وندىرىسشىلەردىڭ قاۋقارى جەتەدى دەگەن سەنىم بار. مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ دا جوق ەمەس. ونىڭ ىشىندە باعا ساياساتى مەن قوسىمشا شىعىندارعا اسەر ەتەتىن فاكتورلاردى رەتتەۋگە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ۇكىمەت كىرىسىپ تە كەتتى. ال ونىڭ ناتيجەسىن ۋاقىت كورسەتەدى.