كوكە

ءبىزدى جاقىنداستىرعان جەلتوقسان. ءيا, 1986 جىلدىڭ جەلتوقسان كوتەرىلىسى. ءالى كۇنگە دەيىن سول سىيلاستىعىمىزعا سىزات تۇسكەن جوق, وسى تاقىرىپتا پىكىرلەسىپ, سىر­لاسىپ تۇراتىن ساتتەرىمىزدە از ەمەس. ونىڭ حا­لىقارالىق «تۇركىستان» گازە­تىنە «اۆتور­لىق باعدارلاما» ايدارىمەن جاريا­لانعان «كازاحسكوە دەلو» جۋرنا­ليستىك زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن قازىر كىم بىلمەيدى. جا­زىقسىز جاپا شەككەن ۇلت تۇلعالارى مەن ستۋدەنت-جۇمىسشى جاستار تۋرالى جا­زىل­عان كولەمدى سول ماقالالار تىزبەگىن وقىعان سايىن كەلەسىسى كىم جا­يىندا ەكەن دەپ اسىعا كۇتۋشى ەدىم. باقسام جالعىز مەن ەمەس, باسقالار دا تاعات تاپپاي كۇتىپ ءجۇرىپتى. ونىڭ مۇراعات ما­تەريال­­دارىنا سۇيەنىپ جاز­عان وسىناۋ تولايىم تۋىندىلارى كوپ­تىڭ كوكەيى­نەن شىققانى سونشالىق ىزدەپ ءجۇ­رىپ وقيتىن بولدىق. بۇل جەردە الدە­كىم­دەرگە جاقپايتىن ماقا­لا­لاردى باسۋ­دا با­تىل­دىق تانىتقان گازەت رەداكتورى ءشام­شيد­دين پاتتەەۆتى دە اتاپ ايتقان ءلازىم.

ال ستۋدەنت جانە جۇمىسشى جاستار قايرات رىسقۇلبەكوۆ, گۇلنار بايبوسى­نو­ۆا, مىرزاعۇل ابدىعۇلوۆ, ەرلان دەكەلباەۆ جانە باس­قالار جايىندا جازعان­دا­رى دا ءوز ال­دىنا ءبىر توبە. ولاردىڭ جالپى سانى قى­رىققا جۋىق. ءبارى بەس كىتاپ­تىڭ جۇ­گىن كوتە­رە­دى. جازۋشى ديداحمەت ءاشىم­حان ۇلىنىڭ قولداۋىمەن سولار­دىڭ ال­عاش­­­قى زيالىلار توبى «XX عاسىر: سوڭعى رەپرەسسيا» اتىمەن كىتاپ بولىپ جا­رىق كوردى. وكىنىشكە قاراي, قالعاندارى قارا­جات تاپشىلىعىنان قولجازبا كۇيىندە تۇر. ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, سوتتا اتۋ جازاسىن قايراتتان بۇرىن مىرزاعۇلدىڭ ال­عا­نىن ونىڭ «تۇركىستان» گازەتىندەگى زەر­تەۋ ماقالالارىنان بىلدىك. سوت اۋەلگىدە مىرزا­عۇلعا بۇزاقىلىعى ءۇشىن دەپ اتۋعا ۇكىم شىعارعان. كەيىن بالتىق جاعالاۋى ەل­دە­­رىنەن كەلگەن تاۋەلسىز كوميسسيا ونىڭ قىل­­­مىستىق ءىسى تىكە­لەي جەلتوقسان كوتەرى­لى­­سىنە قاتىس­تى ەكەنىن دالەلدەگەن سوڭ بىز­د­ەگى سوت شەشىمىن قايتا قاراپ, ۇكىمىن وزگەرتىپ, جىبەرگەن قاتە­سىن تۇزەتكەن. سوت شەشىمى ورىندالاردان بىرەر كۇن بۇرىن ايەلى قازىناگۇلدىڭ جانكەشتى ارە­كە­تىنىڭ ارقاسىندا كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى اتۋ جازاسىن جيىرما جىلعا اۋىستىرادى. كولباي كوكەمنىڭ م.ابدىعۇلوۆ تۋرالى دەرەكتى پوۆەستىنىڭ جەلىسى بويىنشا جازۋشى ەرتاي ايعالي پەسا جازىپ شىقتى. اشىعىنا كوشسەك, كوكەمنىڭ الدەكىمدەردەي پىكىرىن قۇبىلتىپ, سىر بەرگەن ءساتىن كورگەن ەمەسپىن. قاشاندا ءوز ىسىنە قاعىلعان قازىقتاي مىعىم.

مەنىڭ پايىمىمشا كولباي كوكەمدى ءالى كۇنگە سىزداۋىعى سىزداپ تۇرعان وسى جەلتوقسان تاقىرىبى قاتتى قىزىق­تى­را­دى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تالاس ومار­بەكوۆ كوكەممەن ءبىر كەزدەسكەندە: «مىنا بىزدەر, كاسىبي تاريحشىلار تاريحي وقي­عا­لاردىڭ قاي جىلى, قانداي جاعدايدا بولعانىن, ونداعى تاريحي تۇلعالاردىڭ اتى-جوندەرىن جازامىز. ال جۋرناليست-جازۋشىلار تاريحي وقيعالارمەن شەكتەلىپ قانا قويماي, تاريحي تۇلعالاردىڭ تاعدىر-تالايىنا دا اسا ءمان بەرەدى. سەنىڭ جازىپ جۇرگەن «كازاحسكوە دەلو» شىعارمالارىڭ جان تەبىرەنتەر اسەرىمەن دە ەرەكشە», دەگەن ەكەن.

كولباي ادىربەك ۇلىنىڭ شىعارماشى­لى­عى سان-قىرلى. قالامگەردىڭ بارلىق قىر-سىرىن ءبىر ماقالادا قامتۋ مۇمكىن ەمەس نارسە. سوندىقتان مەن ەندىگى اڭگىمەنى جۋرناليست-زەرتتەۋشى, كورنەكتى پۋبليتسيست قالامگەر كولباي ادىربەك ۇلىنىڭ ەسى­مىن كەڭىنەن تانىمال ەتكەن, كەيىن پرەزيدەنت سىي­لىعىمەن ماراپاتتالعان «كازاحسكوە دەلو» اتتى جيىرما جىلعا سوزىلعان اۆتورلىق باعدارلاماسى توڭىرە­گىن­دە بولعان جايدان ءسوز ەتىپ كو­رەيىن.

– كولباي كوكە, «كازاحسكوە دەلو» نەگە «قازاق ءىسى» ەمەس؟

– «كازاحسكوە دەلودا» كەڭەستىك كەزەڭنىڭ يم­پەريالىق قاتىگەز ساياساتى, ءشوۆي­نيز­م­نىڭ استامشىلىق كورىنىسى, ورىس ءتىلىنىڭ ەڭ­سەنى ەزگەن زورلىعى جاتىر. گەنەرال ۆلاديمير كالينيچەنكو «ليت.گازەتاعا» بەرگەن سۇح­باتىندا: ء«بىز «ۋزبەكسكوە دەلونى» جۇزەگە اسىردىق. بىراق «كازاحسكوە دەلو­دا» ماقساتىمىزعا جەتە المادىق» دەگەن. ويت­كەنى ولار وزدەرى كۇتپەگەن جويقىن قار­سى­­لىققا تاپ بولدى. ەلۋىنشى جىلداردىڭ ينتەل­ليگەنتسياسى مەن جاس­تارى ماسكەۋدىڭ ايت­قان­دارىنا قارسى كەلمەدى. الپىسىنشى جىلدىڭ زيالىلارى مەن جاستارى ماسكەۋ نە ايتسا دا شاراسىزدىقتان «سەنىكى دۇرىس-اق» دەپ باستارىن شۇل­عۋ­مەن بولدى. جەتپىسىنشى جىل­دىڭ يگى جاقسىلارى مەن جاستارى ىشتەي قارسى بولسا دا نۇسقاۋلارىن امالسىز­دان ورىندادى. قالاي ايتساق تا بۇل ءۇش ون­جىلدىق جاستارىنىڭ بويلارىندا ءالى ۇمى­تى­لا قويماعان 37-38-ءدىڭ ۇرەيى بار ەدى. ال سەكسەنىنشى جىلدىڭ ءبىلىمدى ينتەلليگەنتسياسى مەن ەركىن وسكەن وت جالىندى جاستارى يمپەريانىڭ زورلىق-قورلىعىنا كونبەدى. ستۋدەنت پەن جۇمىسشى جاستاردىڭ نامىسقا شاۋىپ: ء«ار ۇلتتىڭ ءوز كوسەمى بولسىن!» دەپ الاڭعا اتويلاپ شىققانى – سول.

«كازاحسكوە دەلو» – تۇلعالار جيىنتىعى. كوتەرگەن تاقىرىبى اتان تۇيەگە اۋىر جۇك بولاتىنداي تسيكلدى ماقالالاردىڭ ەرەكشە توپتاماسى. باعدارلامانىڭ ماقساتى – ۇلت بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسكەن جاستار مەن زيالىلاردىڭ ءومىرى مەن ءىسىن قالامىنا ارقاۋ ەتۋ ارقىلى ۇلت تاعدىرىن تەرەڭنەن تولعاپ, جاستار رۋحىن كوتەرۋ بولدى. مۇندا قالامگەردىڭ دارا قولتاڭباسى باسقا بىردە-ءبىر جازۋشىعا ۇقسامايدى. قوعام مەن ادام ومىرىندەگى ۋاقىت پەن ساياسات سالعان جارا, وسپادارلىق, قيانات, كەساپات, قيراتقىش كۇش, وكىنىش, قارسىلىق, كۇرەسكەرلىك ءبارى شىعارمادا جىمداسا ءورىلىپ, ءاربىر دەرەك پەن مالىمەت, وقيعانى بايانداۋ بارىسىندا ءوزىن ءوزى دالەلدەپ وتىردى. توپتاما وسىنىسىمەن دە قۇندى ءارى قىزىقتى.

«كىسى ايتپاعان ءسوز بار ما؟» (اباي) دە­مەكشى, جەلتوقساندى ايت­پاعان جان قال­دى ما؟! بىراق زەرتتەۋشى كولباي ادىر­بەك­ ۇلىنىڭ جازۋىندا جەلتوقسان مۇلدە باسقا قىرىنان اشىلادى. باسقا راكۋرستان زەردەلەنەدى. مىسالى, ءبىز كوتەرىلىستىڭ سىرت­قى كەلبەتىن, ۇستىڭگى قاباتىن قىزىق­تاۋ­دان ارىعا بارا العامىز جوق. ال كو­لاعاڭ بۇل مىڭ قاتپارلى قۇبىلىس شىن­دىعىن وعان تىكەلەي قاتىسى بار تۇتاس تۇلعالار مەن مەملەكەت قايراتكەرلەرىن سوي­لەتىپ قانا قويماي ارحيۆ ماتەريالدارىن پايدالانا وتىرىپ, سول ءبىر قاسىرەتتى ءۇش كۇننىڭ تولىققاندى پولوتنوسىن جاساعان. تۇنىپ تۇرعان تۇتاس گالەرەيا دەۋگە بولادى! جەلتوقسان اقيقاتىن وسىلاي وزىنە عانا ءتان ءادىس-تاسىلمەن اشۋعا تىرىسقان. وندا دا تۇلعالاردىڭ جەكە پورترەتتەرىن زەردەلەگەندە, ولاردى ادەتتەگى «سۇمدىق باتىر», «كوزسىز قاھارمان» ەتىپ, جالاڭ اسپەتتەۋدەن سانالى تۇردە باس تارتقاندىعى بايقالادى. ونى ديالوگ, مونولوگ, وقيعالاردى ناقتى بايانداۋ ارقىلى دالەلدەيدى. دالەلدەپ قانا قويمايدى, سوعان وقىرماندى دا سەندىردى. بۇل ءادىس دەرەكتى ادەبيەتتىڭ ەڭ باستى تابان تى­رەي­تىن قاعيداسى ەكەنى كىم-كىمگە دە بەلگىلى بولسا كەرەك.

«كازاحسكوە دەلو» – كوپ قىرلى, ءبىر سىرلى دۇنيە. بۇل تسيكلدى ماقالالار توپ­تا­ماسىنا قىرىق شاقتى مەملەكەت جانە قوعام قاي­راتكەرى مەن جەلتوقسان قاھارمان­دا­رى­نىڭ ومىرلەرى مەن كۇرەس­كەرلىك جولدارى ارقاۋ بول­عان.

كەيىپكەر ىرىكتەۋدە اۆتوردىڭ جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسكەنى, ەرەكشە ويلانىپ سۇرىپتاعانى بايقالادى. توپتاما وزەگىنە ارقاۋ بولعان بەلگىلى تۇلعالاردىڭ جالپىۇلتتىق قۇندىلىققا قوسقان ۇلەسى مەن كۇرەسكەرلىگى, دەرەكتىلىك پەن ساراپ­تا­ما­لىق سيپات, پۋبليتسيستيكالىق تارتىمدى جەلى, ءبارى-ءبارى تۇتاسا كەلگەندە اۆتوردىڭ الدىنا قويعان ماقسات-مۇراتىن جوعارى دارەجەدە ورىنداپ شىعۋىنا العىشارتتار جاساعان.

ءسوز جوق, بىزگە كوركەم شىعار­ما­نى وقۋ كەرەك. ول تالاسسىز. كىتاپ پالاتاسىنىڭ ما­لىمەتىنە سەنسەك, دەرەكتى تۋىندى وقيتىن­دار­دىڭ قاتارى كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. سەبەبى تۇسىنىكتى. دەرەكتى دۇنيەنى وقۋ قازىرگى قا­زاق قوعامى ءۇشىن اۋاداي قا­جەت. «كازاحسكوە دەلو» ءبىزدىڭ سانا­­مىزدى رۋحاني قۇلدىقتان, ۇرەيدەن, ميداعى ءتۇرلى كىر-قوقىستان قۇتقارۋعا كومەكتەسەدى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, قالامگەر كولباي ادىربەك ۇلى شىندىق پەن جالعاندىق اراسىنداعى دانەكەرشى – رۋحاني ەلشى دەسەك, ءجون سياقتى.

ادامنىڭ جانى شىندىققا قۇمار. حالقىمىز وتكەن شەرلى تاريحىن, ۇلتتىق مۇددە ءۇشىن كۇرەسكەن تۇلعالارىن وقىپ بىلۋ­دەن جالىققان ەمەس. ارعى تاريح­تى ايتپاعاندا بەرگى XX عاسىر­دا قازاق قوعامى نەبىر قيلى كەزەڭ­دەر­دى باستان كەشپەدى دەيسىز. ايتا بەرسەڭ تاۋسىلمايتىن جىر ءتارىزدى. اسىرەسە 37-38 جىلدارداعى قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇرباندارى. بۇل تاقىرىپ تا كولباي ادىر­بەك ۇلىنىڭ نازارىنان تىس قالماعان. تۇرار رىسقۇلوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, نىعمەت نۇرماقوۆ, ەرمۇحان بەكماحانوۆ جانە تاعى باسقا تۇلعالار تۋرا­لى جازعان زەرتتەۋ ماقالالارى دا تا­ري­حي-تانىمدىق دۇنيەلەرگە وزىندىك ۇلەسىن قوسىپ, وقىرماندار تالعامىنان شىقتى. وسى ورايدا «بەسەۋدىڭ حاتى: جازعان كىم؟» اتتى كولەمدى زەرتتەۋ تۋىندىسى دا قالىڭ وقىرمانداردى تىڭ جاڭالىعىمەن ءتانتى ەتتى. وسى كەزگە دەيىن جۇرتتا سول حاتتى عابيت مۇسىرەپوۆ جازدى دەگەن ۇعىم بولاتىن. ال كولباي كوكەم مۇراعات ماتەريالىن اقتارىپ ءجۇرىپ, ونى سەمەي وبلىسىنىڭ تۋماسى ءازىمباي لەكەروۆتىڭ جازعانىن اشىپ «جۇلدىز» جۋرنالىنا جاريالاتقان. جەتى قات جەر استىنا كومسەڭ دە شىندىق ەش­قا­شان­دا ولمەيدى دەگەن وسى شىعار. كولباي كوكەمنىڭ ىزدەنىسىنىڭ ارقاسىندا ءجۇز جىلدان سوڭ ساف التىنداي جارق ەتىپ شىعا كەلگەنىن قاراشى.

كوكەم جۇرتتىڭ ءبارىن وزىندەي كورەدى, سون­دىقتان قۇرمەتپەن قارايدى. جاساندى­لىق­تى, وتىرىكتى, ەكىجۇزدىلىكتى, جالعان ماق­تا­عاندى سۋقانى سۇيمەيدى. ەگەر ۇلت ءۇشىن, ەل ءۇشىن وتقا تۇسكەن, سۋىققا توڭعان ەرلەر تۋرالى بىرەۋلەر پەندەشىلىككە بوي الدىرىپ, بۇرا تارتىپ, ءجونسىز سىناپ جاتسا, كوڭىلىنە دە, اتاعىنا دا قاراماي تۋرا بەتىنە ايتادى. مىنە, مەنىڭ كولباي كوكەم وسىنداي ادام. دوسقا – ادال, دۇشپانعا – قاتال. قانداي ءبىر ءىستى قولعا السا دا, اياعىنا دەيىن جەتكىزۋگە بەيىل.

تاعى ءبىر ايتارىم, دالەلى نىق, مالىمەتى مول. ءوز سەنىمىنە بەرىك. بۋىنعا تۇسەتىن اناۋ-مىناۋ ۋاجگە كونبەيدى. سىرت كوزگە ءبىتىم-بولمىسى سۋىقتاۋ كورىنگەنىمەن شىن­دى­عىندا جانى جۇمساق. ىنىگە – مەيىر­بان, اعاعا – كىشىپەيىل. جۇرەگى تازا تالانتتاردى جاقسى كورىپ قانا قويماي, قولداپ, قورعاپ جۇرەدى. تالعامى جوعارى. تالعاپ, تالداپ, سۇرىپتاپ وقيدى. كەيبىر ادەبي كوركەم تۋىندىلار مەن وتكىر ماقالا­لار­دى قايتالاپ وقيتىنى دا بار. ۇناسا, جىلى لەبىزىن ايامايدى. ول:

– مەنىڭ سىنشىلارىم اۋىلدا, – دەيدى. – مەكتەپتە بىرگە وقىعان دوستارىم. ءبىز بوز­بالا كەزىمىزدە قارا كەشتەن بوزارىپ اتقان تاڭعا دەيىن كىتاپتان باس الماۋشى ەدىك. قولىما قالام ۇستاپ, جۋرناليستىك كاسىپتى باستاعان العاشقى كەزدە اۋىل-اۋدانعا بەلگىلى جاندار تۋرالى جازعانىم ەسىمدە. وقۋعا قىزىقتى بولسىن دەپ اسىرەلەپ جىبەرسەم كەرەك. الگى دوستارىم ء«بوسىپسىڭ عوي» دەدى. سول ءبىر سوزدەن ءوزىمنىڭ تىم ارتىق كەتكەنىمدى سەزە قويدىم. ويتكەنى كەيىپكەردى ولار مەنەن ارتىق بىلمەسە, كەم بىلمەيدى عوي. سوندا عانا دەرەكتى دۇنيەنى جازۋ وڭاي ەمەس ەكەنىن, اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن بارۋ كە­رەكتىگىن ۇقتىم. سودان باستاپ كەلەسى كەيىپ­كەرىمدى جازعاندا اسىرە سوزگە مالدانباي, تەك بار بولمىسىن بەرۋگە تىرىستىم. ماقا­لامدى وقىعان ولار: «مىناۋىڭ سونىڭ تاپ ءوزى!», – دەگەندە توبەم كوككە جەتكەندەي قۋانىپ قالاتىن ەدىم.

ماقالالارىن ءباسپاسوز بەتى­نەن العاش وقىپ جۇرگەندە, شارت مىنەزدى ادام سەكىلدى كورىنگەن كولباي كوكەممەن العاش جۇزبە-ءجۇز كەزدەسكەنىم ەسىمدە. سوندا جۇمساق مىنەزىن, جانعا جايلى كىسىلىك كەلبەتىن كورىپ, الدامشى ويىمنان قايتتىم. سوڭعى ءتورت-بەس جىل بەدەرىندە الماتى, تاراز, شىمكەنت قالالارىندا تاريحي تۇلعالار جا­يىندا وتكەن عىلىمي-پراكتيكالىق كون­فەرەنتسيالاردا كەيبىر اتاقتارىنا مال­دانىپ, كوكىرەكتەرىن قاعىپ, كولگىرسىپ سوي­لەگەن جانداردىڭ كوكەيگە قونبايتىن تۇجىرىمدارى مەن ءجونسىز پىكىرلەرىنە ورىندى قارسى­لى­عى, انىعىن اشىپ ايتپاسا, ارىنا سىن بولار ادامي ادالدىعى اڭعارىلىپ تۇردى. ونىڭ وسى ءبىر مىنەزى دە ماعان قاتتى اسەر ەتىپ, سىي-قۇرمەتىم بۇرىنعىدان دا ارتتى. كەزدەسسەك, ۇلت ءۇشىن جاندارىن پيدا ەتكەن اسىلدارىمىز جايىندا اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ, بىرتە-بىرتە ءبىر-بىرىمىزگە اعا-ىنىدەي باۋىر باسىپ كەتتىك.

اتام قازاق «ەر تۋعان جەرىنە تارتادى» دەگەن. وسى تۇرعىدان كەلگەندە كولباي ادىربەك ۇلى سىندى بۇكىل قارعا تامىرلى قازاققا تانىمال ۇل وسىرگەن جۇزىمدىك – قويىن-قونىشى تاريحقا تولى قاسيەتتى مەكەن. تەرىس­كەيدەن كۇنگەيگە قاراي ۇشار باسى يرەتىلە سوزىلعان قاراتاۋدىڭ بەرگى تۇستىگىنەن ورىن تەپكەن اۋىلدىڭ جانىنان مىڭ بۇراتىلىپ اققان ارىستاندى وزەنى وتەدى. وتىراردى بەتكە العان شىڭعىس حان شاپقىنشىلىعىنىڭ كۋاسىندەي اۋماعى ات شاپتىرىم تاريحتىڭ كومبەسى قورعان توبە دە سول جەردە ەكەن. كۇنى بۇگىنگە دەيىن قوزى-لاق باققان بالالار ونىڭ ويدىم-ويدىم بيىك توبەلەرىندە جاتقان بوياۋى قانىق قۇمىرا سىنىقتارىمەن وينايتىن كورىنەدى. ءبىزدىڭ ارحەولوگتەر ءالى سول قورعان توبەگە جەتە قويماپتى. شاعىن اۋىلدىڭ كوك مايسا توعايى, جۋساندى قىرى مەن قىرقاسى, بوز سەلەۋلى دالاسى مىڭعىراعان ءتورت ت ۇلىك مالعا قۇت. بۇل ەل كولباي كوكەمنىڭ سابيىندە بەسىگىن تەربەپ الديلەسە, بۇگىندە ول سول تۋعان جەرىن كەستەلى ءسوز, كەسەك تۋىندىلارىمەن ايالاپ, پارىزىن وتەپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر پاراسىن اۋىزعا الساق اۋىلدىڭ جۇزىمدىك اتاۋى قايدان شىققان تاريحىن دا انىقتاپ بەرگەنى. كۇنى كەشەگە دەيىن ونى اركىم ءار ساققا جۇگىرتۋمەن بولعان. كولەكەڭ دە كونە كوزدەردەن جەتكەن دەرەكتەردى كوپ ىزدەپتى. اقىرى تاپقان. اۋىل كەزىندە قالىڭ ەلدىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن اپپاق يشاننىڭ مەدرەسەسى ورىن تەپكەن اۋدان ورتالىعى شاياننان جيىرما شاقىرىم جەردە.

– وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن اپپاق يشاننىڭ تاعدىر-تالايى جايىندا اكادەميك مامبەت قوي­گەل­دىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ماقا­لا­سى «جاس الاش» گازەتىندە جاريالاندى, – دەيدى كولباي كوكەم. – مەدرەسەدە XIX عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگى مەن XX عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارىنا دەيىن بارلىق وبلىستان ىرىكتەلىپ جي­نالعان شاكىرت بالالار ءدارىس العان. كەيىن ولاردىڭ اراسىنان اتاقتى ءشادى تورە جاڭگىروۆ پەن مايكوت ساندىباەۆ سەكىلدى اقىن-جىرشىلاردىڭ دا شىققانىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. اپپاق يشان جازدىڭ ۇزاق كۇندەرىنىڭ ءبىرى بەيسەنبىدە تاڭ قاراڭعىسىندا قاسىنا يمامدارىن ەرتىپ, تۇر­كىستان شاھارىنا قاراي جولعا شىعادى. كۇن كوكجيەكتەن كوتەرىلە بەرگەندە ارىستاندى وزەنىنىڭ جاعا­سىنا جەتىپ, تۇيەلەرىن شوگە­رىپ, تاڭعى اسىن ىشەدى. يشان سۋى مول, ءشوبى شۇيگىن جەرگە قاراپ تۇرىپ: «اپىراي مىنا جەر تۇگىن تارتسا, مايى شىققانداي قۇنارلى ەكەن. بولىستان سۇراپ كورەيىنشى. جەر ءبو­لىپ بەرسە شاكىرتتەرىمە ءجۇزىم ەككىزەيىن» دەگەن ويعا كەلىپ, يمامنىڭ ءبىرىن قىردىڭ ارعى بەتىندە وتىرعان بولىسقا جۇمسايدى. يشاننىڭ سالعان قولقاسىنا تاق تۇرعان بولىس: «تاقسىر, قالاعان جەرىڭىزدى الىڭىز. قارسىلىعىم جوق», – دەيدى. يشان كۇن ۇزاققا جول ءجۇرىپ, ءتۇن ورتاسىنان اۋعاندا ءجۇز وتىز شاقىرىم جولدى ارتقا تاستاپ, تۇركىستانعا جەتىپ, ەرتەڭىنە قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە جاماعاتپەن بىرگە جۇما نامازعا تۇرعان. ول تۇركىستاننان ورالعان بەتتە ءجۇزىم كوشەتىن تاشكەننەن الدىرىپ, ارىستاندى وزەنى بويىنداعى ءبىراز جەرگە وتىرعىزىپ, ەكى جىلدان سوڭ مول ءونىم جيناپ, شاكىرتتەر داستارقانىنىڭ ءمازىرىن ب­ا­يىتادى. سولاي بۇل جەر اتاۋى جۇزىمدىك اتا­لىنىپ كەتەدى. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە وسى وڭىر­دەن ەكى كولحوز قۇرىلادى. جۇرت ءبىرىن جۇزىم­دىك, ەكىنشىسى تالاپتى دەپ اتاعان. كەيىن ەكى كولحوز بىرىككەندە جۇرت اپپاق يشان­نىڭ قۇرمەتىنە جۇزىمدىك اتاۋىن تاڭ­دايدى.

كولباي كوكەم جۋرناليست بول­­ماعاندا, زەرتتەۋشى عالىم نەمەسە ادەبيەت سىنشىسى بولار ما ەدى. كىم ءبىلسىن. ويتكەنى ونىڭ جان­­كەشتى ەڭبەكتەرىنەن ءبىلىم-بىلىكتىلىگى, زەرت­­تەۋشىلىك قابىلەتى تايعا تاڭبا باسقان­داي انىق كورىنەدى. اسىرەسە, تاريحي-پۋبلي­تسيس­­تيكالىق ەسسە مەن ەسحا­تولوگيالىق جانر­­دىڭ ناعىز ماي­تالمانى. جاقسىنىڭ سە­رىگى ادىلەتتىلىك, جاۋاپكەرشىلىك, ادەپ, ءتو­زىم جانە قاناعات دەسەك, وسى قاسيەتتىڭ ءبارى كولباي كوكەمنىڭ بويىنان تابىلادى. وعان وسى كۇنگە دەيىن تولعاپ جازعان تالاي تانىمدىق دۇنيەلەرى دالەل.

بولات شاراحىمباي,

اقىن