ۇلى دالا تاريحى ول تەك قارعا تامىرلى قازاقتىڭ عانا تاريحى ەمەس, تۇتاس ادامزاتتىڭ التىن ارقاۋى, ءتۇپ-تامىرى دەسەك, قاتەلەسپەگەن بولار ەدىك. بارلىق جول ريمگە اپاراتىن بولسا, سول جولداردىڭ دەنى قازاق ساحاراسىن كوكتەي وتەدى. تۇتاستاي العاندا دۇنيەجۇزى تاريحى – قازاقتىڭ دا بايىرعى كونە شەجىرەسى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدەگى سول تامىرى تەرەڭ باعزى تاريحتىڭ كوپ بەتتەرى نەبىر زوبالاڭ زۇلماتتاردىڭ كەزىندە اياۋسىز جىرتىلدى, وتقا ورتەلدى. ادام بالاسىنىڭ تاريحي ساناسىن تالقانداساڭ, ەڭ الدىمەن تانىمى تايازدايتىنى بەلگىلى. وسى ويدى ورايلى پايدالانعان وتارلاۋشىلار قازاق دالاسىنا انتالاي كىرىپ, باسقىنشىلىقتى الدىمەن تاريحي ماڭىزى زور كونە نىساندارىمىزدى قيراتۋدان, ەسكى جادىگەرلەرىمىزدى جەرمەن-جەكسەن ەتۋدەن باستادى.
ارىعا بارماي-اق, كەشەگى «قارالى قاڭتار» تراگەدياسىندا دا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز جازىقسىز جاندارمەن بىرگە جاپا شەكتى. ماسەلەن, الماتى قالاسىنداعى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيىنە بۇلىكشىلەر 5 قاڭتار كۇنى شابۋىل جاساعان ۋاقىتتا 300 مىڭعا جۋىق تاريحي جادىگەرىمىز, باعا جەتپەس بايلىقتارىمىز, قۇندى قازىنالارىمىز وپ-وڭاي وتقا ورانا جازداعان, قاندى قول قاراقشىلاردىڭ اياۋسىز تالاۋىنا تۇسۋگە از قالعان. ب ۇلىكشىلەر اتالعان مۇراجايعا باسىپ كىرگەن بويدا ادامزاتقا تۇگەل ورتاق قۇندى مۇرا «التىن ادامدى» جانە مۋزەيدەگى التىن زاتتاردى ىزدەپتى. ەڭ قورقىنىشتىسى, سول مۋزەيدى سويىلدى سودىرلاردان مۇراجاي قىزمەتكەرلەرىنىڭ شىر-پىر بولعان قىز-كەلىنشەكتەرى وزدەرى قورعاعاندىعى.
الماتىداعى مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەي ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بيبىگۇل داندىعاراەۆانىڭ جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىن وقىعاندا ادامنىڭ توبە قۇيقاسى شىمىرلايدى. «قالادا وقىس جاعداي باستالعان كەزدە مۋزەيدە جەتى قىزمەتكەر قالىپ, باسقالارىن ۇيلەرىنە قايتارىپ جىبەردىك. تۇستەن كەيىن مۋزەيگە تاياۋ ورنالاسقان جەردەگى عيماراتتارعا شابۋىل جاسالىپ, ورتەنىپ جاتقانىن بايقادىق. شامامەن ساعات 16.00 كەزىندە 200-دەي ادام مۋزەي عيماراتىنا كىردى. جۇگىرىپ الدارىنان شىقتىم. بارلىعى دەرلىك جاستار. بار داۋىسىممەن ايقايلاپ, ەشتەڭەگە تيىسپەۋىن ءوتىندىم. سوزگە توقتاماي, ەلەكتروندى قۇرىلعىلاردى قيراتا باستادى. اراسىندا بىرەۋلەرى مەنىڭ ءسوزىمدى ەستىپ, قالعانىنا توقتاۋ سالدى. بۇل زاتتاردىڭ بارلىعى – اتا-بابامىزدان قالعان اسىل مۇرا. سىندىرماڭىزدارشى, بۇلاردى ورتەسەك, ءبىزدىڭ تاريحىمىزدان ەشتەڭە قالمايدى. ەرتەڭگى كۇنى سىزدەرگە كەرەك بولادى دەدىم. تىنىشتىق ورناتىپ, مەنەن «التىن ادامنىڭ» وريگينالى قايدا؟», «التىن زاتتار قايدا تۇر؟», «قىلىشتار بار ما؟» دەپ سۇراي باستادى. «التىن ادامنىڭ» تۇپنۇسقاسىنىڭ بىزدە ەمەس ەكەنىن ايتتىم. بۇل ۋاقىتتا مۋزەي زالدارىندا نەگىزگى جارىق ەمەس, كەزەكشى جارىق شامدارى جانىپ تۇرعان. سونىڭ كومەگى ءتيدى مە دەپ ويلايمىن, كەيبىر زاتتار قاراڭعىدا انىق كورىنە قويمادى. مۋزەي تۋرالى, مۋزەيدىڭ قازىر جانە بولاشاقتا نە ءۇشىن كەرەك ەكەنىن توقتاماي ايتا بەرىپپىن. ارالارىنا كىرىپ, بىردە ورتاسىنا شىعىپ, بارىنشا كوندىرۋگە تىرىستىم», دەيدى ب.داندىقاراقىزى.
بۇل نەنى بىلدىرەدى, بۇل – ءبىزدىڭ مەملەكەت ەڭ الدىمەن وسىنداي مۇراجايلاردىڭ, قۇندى قۇجاتتار جيناقتالعان ارحيۆتەردىڭ, كونە قولجازبالار ساقتالعان كىتاپحانالاردىڭ كۇزەت قىزمەتىن دەرەۋ كۇشەيتۋ كەرەكتىگىن كورسەتەدى. ايتپەسە, قارۋلى قاقتىعىستار كەزىندە ادامدارمەن قوسا وسىنداي تاريحي باعاسى زور قۇندى مۇرالارىمىز دا ءتۇپ-تامىرىمەن ءبىرجولا جويىلىپ كەتپەسىنە كىم كەپىل؟
جويىلىپ كەتپەسە ەمەس, سول الماتىداعى جاپپاي تارتىپسىزدىك كەزىندە Qazaqstan ۇلتتىق تەلەارناسىنىڭ عيماراتى زارداپ شەگىپ, ونداعى «التىن قور» قويماسى مەن سەرۆەرلەر بولمەسى تولىق جالىنعا ورانعان بولاتىن. سوراقى سويقان كەزىندە تەلەۆيزيا قايراتكەرلەرى كەنجەبولات شالاباەۆ, كامال سمايىلوۆ, ساعات اشىمباەۆ, شەرحان مۇرتازا سىندى الىپ تۇلعالارعا قويىلعان ەسكەرتكىشتەردىڭ دە كۇل-تالقانى شىققان. 16 مىڭعا جۋىق بەينەتاسپا جيناقتالعان «التىن قور» بىلايشا ايتقاندا ءبىر-اق ساتتە كوزدەن عايىپ بولعان.
ءبىز وسى وقيعالاردان زور ساباق الۋعا ءتيىسپىز. قازاق تاريحىنا, ونىڭ داستۇرىنە, تىلىنە, رۋحانياتىنا قاتىستى كەز كەلگەن جادىگەر ءبىزدىڭ باعا جەتپەس بايلىعىمىز, كەشەگى مەن كەلەشەكتى جالعاپ جاتقان كونە كوپىر. ءبىز ولاردى كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي ءبىلۋىمىز كەرەك.
ءبىر كەزدەرى اتاقتى عالىم لومونوسوۆ تا تاريحپەن شۇعىلدانىپ كەتىپتى. «نەگە بۇلاي ىستەدىڭ؟» دەگەن ارىپتەستەرىنىڭ سۇراعىنا: «ۇلتتىڭ ساناسىن قالىپتاستىرۋداعى تاريحتىڭ اتقارار مىندەتىن وزگە بىردە-ءبىر عىلىم اتقارا المايدى», دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. شىنىمەن دە, تاريحى تىپ-تيپىل, جەرمەن-جەكسەن بولعان ۇلتتىڭ ۇلاعات بيىگىنە كوتەرىلىپ كەتۋى مۇمكىن ەمەس جاعداي.
«التىن ادام» دەگەننەن ەسكە ءتۇسىپ وتىر, سوناۋ ساق زامانىنان سىر تارتاتىن التىن حانزادانى ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن يۋنەسكو-نىڭ مادەني مۇرالار تىزىمىنە تىركەي الماي كەلەمىز. جالعىز «التىن ادام» ەمەس, ودان كەيىن دە قازاق دالاسىنان تابىلعان قانشاما ارتەفاكتىمىز حالىقارالىق دەڭگەيدە قورعالۋى كەرەك-اق, بىراق وكىنىشكە قاراي ءوز تاريحىمىزدى وزگەلەرگە تانىستىرۋدا, ونىڭ ناسيحاتى مەن قامقورلىعىن قولعا الۋعا كەلگەندە تىم سامارقاۋمىز.
ماسەلەن, ۇلت ۇياسى ۇلىتاۋ تورىندە تۇرعان جوشى حان كەسەنەسى دە – بۇگىندە بۇكىل الەم تاڭدايىن قاعىپ وتىرعان تاپتىرماس تاريحي نىسان. شىڭعىس حان مەن ونىڭ اۋلەتىنەن جەر بەتىندە قالعان جالعىز بەلگىنى الايدا ءبىز ءوز دەڭگەيىندە قادىرىنە جەتىپ, قاستەرلەپ وتىرعان جوقپىز. جىل سايىن اعىلىپ جاتقان تۋريستەر اتالعان كيەلى مازاردى قالاي بولسا سولاي ارالاپ كورىپ, ماڭايىن ءبۇلدىرىپ, اسپان استىنداعى مۇراجاي اسا ءبىر قامقورلىق كورىپ تۇر دەۋگە كەلمەيدى. جوشى حان كەسەنەسىنە اپاراتىن جولدى ايتپاعاندا, ۇلى قاعان شىڭعىس حاننىڭ تۇڭعىش ۇلى, قازاق حاندارىنىڭ ءتۇپ اتاسى مازارىنىڭ ماڭى بۇل كۇندە ورتاق قورىمعا اينالىپ كەتكەن.
اتالعان تاريحي نىساننىڭ اۋماعىن كەڭ ەتىپ قورشاپ, اۋەلگى قالپىن ءالى دە ساقتاپ قالۋعا تىرىسپاساق, ۇلى قاعاننىڭ قاسىنا بارىپ جاتۋدى دارەجە كورەتىندەر كوبەيمەسە ازايمايتىنداي... ءبارىن بىلاي قويعاندا, ۇلكەن ارۋاقتى سىيلاماي, قىمبات كىرپىشتەن كۇمبەزدەرىن كوككە تىرەي مازار سوقتىرىپ جوشى حاننان جوعارى جاتىپ الۋدىڭ ءوزى ىڭعايسىزداۋ ەمەس پە, قالاي؟!
جوشى حان مازارى تۇرعان تاريحي كەشەن بۇگىندە تەك شىعىس ەلدەرى ءۇشىن عانا ەمەس, جالپى بۇكىل الەمدەگى ساياحاتشىلار مەن زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن زور قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ, تۋريستىك تارتىمدى ورىنعا اينالىپ وتىرعانى ءسوزسىز. سوندىقتان كونە نىساندى كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ونى دا كەلەشەكتە يۋنەسكو-نىڭ «دۇنيەجۇزىلىك مادەني مۇرالار تىزىمىنە» ەنگىزۋ كەرەك. ايتپەسە, كەشە كوزىمىز كورگەندەي, ارۋاق سىيلامايتىن, ونى قۇرمەتتەۋدى قۇدايعا سەرىك قوسۋ دەپ كەلتە ويلايتىن كەيبىر توپ مۇنداي كەسەنەلەرگە دە كەسىرلەرىن تيگىزۋى ابدەن مۇمكىن.
ايتا بەرسەك, قازاق دالاسىنىڭ ءار قيىرىندا كيەلى, قاسيەتتى كەسەنەلەر جەتەرلىك. گازەتىمىزدە باسىلىم باسشىسى, تاريحشى عالىم دارحان قىدىرالىنىڭ «قازىنالى سوزاق – ۇلت رۋحانياتىنىڭ قاينارى» اتتى جۋىردا جارىق كورگەن ماقالاسىندا دا تۋرا وسىنداي تاريحي ماڭىزى زور كونە كەسەنەلەردىڭ ءالى دە قاراۋسىز قالىپ كەلە جاتقانى جايلى ايتىلىپ كەتەدى. ورتالىق ازياعا ءدىن تاراتا كەلگەن ىسقاق باب, ۇلىق ۇلىستىڭ رۋحاني ۇستىنى – بابا تۇكتى شاشتى ءازىز جانە قاراحان ءداۋىرىنىڭ ۇلى ءامىرشىسى تامعاش حاسان بوعرا حان (قارابۋرا اۋليە) ماڭگىلىككە دامىلداعان قاسيەتتى سوزاق ءوڭىرى بۇل كۇندە مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىنا تولىق الىنباعانى كوڭىلگە قاياۋ سالادى. اۆتور اتاپ وتكەندەي, بۇل ءوڭىر قازاق حالقىمەن قاتار, ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىنىڭ دا قاستەرلى مەكەنى.
سول سەبەپتى دە ەشقانداي مەرەيتويلىق داتالاردى كۇتپەي, جاۋىن-شاشىنعا شايىلا مۇك ءمۇجىپ, جەل جەمىرىپ, ودان قالسا ادام قولىمەن جاسالاتىن ءتۇرلى زارداپتارعا ۇشىراماي تۇرعاندا اتالعان نىسانداردىڭ بارلىعى دەرەۋ ارحەولوگيالىق, تاريحي-مادەني زەرتتەۋلەر ارقىلى جان-جاقتى زەردەلەنىپ, قامقورلىققا الىنعانى ءجون. ايتپەسە د.قىدىرالى جازىپ وتىرعانداي, بۇل كيەلى مەكەندەر دە اۋەلگى كەلبەتتەرىنەن اجەپتەۋىر اۋىتقىعان, توڭىرەگىنە باي-باعلانداردىڭ ساۋلەتتى بەيىتتەرى بەي-بەرەكەت ورنالاسقان. سوندىقتان قاستەرلى مەكەندى مەملەكەت قاراۋىنا العان ءجون دەپ ويلايمىز.
جالپى, مۇنداي مۇرالاردىڭ جويىلىپ كەتۋى تەك ۇلتتىڭ رۋحاني بايلىعىنا عانا نۇقسان كەلتىرمەيدى, سونىمەن بىرگە ەلدىڭ ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. سەبەبى شەتەلدەن اعىلاتىن تۋريستەر بۇل قازاق دالاسىنا ءبىزدىڭ بەت-الپەتىمىزدى كورۋگە ەمەس, وسىنداي تاريحي قۇندى جادىگەرلەردى كورىپ, تانۋعا كەلەدى.
شىنىن ايتقاندا, تاريح ارحەولوگيالىق ۇساق بولشەكتەردەن تۇرادى. ەگەر ونىڭ ءبىر عانا كەسەگى جوعالىپ, نە بولماسا زاقىمدالسا ونىڭ اقيقاتىنا, ءتۇپ باستاۋىنا ورالۋ وڭايعا سوقپايدى.
سوندىقتان ەل ەگەمەندىگىمەن بىرگە قولىمىزعا تيگەن, تاريحي قۇندى قازىنالارىمىزعا اينالىپ ۇلگەرگەن باعا جەتپەس بايلىقتارىمىزدى ءبىر كىسىدەي قورعاي بىلگەنىمىز ءجون.