مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ وتىرىسىندا سويلەگەن ءسوزى ەڭ الدىمەن ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا باعىتتالدى. پرەزيدەنت نەگىزگى نازار جاستارعا اۋدارىلۋى ءتيىس ەكەنىن جەتكىزدى.
«جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ الەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە نەگىزدەلگەن «قازاقستان جاستارى» تالدامالىق بايانداماسىنا سۇيەنسەك, جاستارعا ءوزىن سەنىمدى سەزىنۋى ءۇشىن تۇراقتى جۇمىس, جەكە تۇرعىن ءۇي جانە لايىقتى تابىس دەڭگەيى قاجەت. تابىسقا جەتۋگە كەدەرگى كەلتىرەتىن نەگىزگى سەبەپتەر – سىبايلاس جەمقورلىق پەن بيۋروكراتيا, ماقساتتىڭ جوقتىعى, ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ناشارلىعى, بايلانىستاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى.
بۇل رەتتە ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدى جاقسارتۋدىڭ ءوزارا بايلانىستى بىرنەشە باعىتى بار ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. ياعني ساياسات (تۇراقتى جانە اشىق ساياسي رەجىم); ەكونوميكا (نارىقتىق جۇيە, قارجى-نەسيە ساياساتى, اۋىر جانە جەڭىل ونەركاسىپ ينفراقۇرىلىمى, تۇراقتى جۇمىس ورىندارى جانە ت.ب.); الەۋمەتتىك سالا (الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى جانە ت. ب.).
ساياساتقا كەلەتىن بولساق, پرەزيدەنت مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى ترانسفورماتسيالاۋ قاجەتتىگى تۋرالى جانە ساياسي مودەرنيزاتسيانىڭ ءارى قاراي جالعاساتىنىن ءسوز ەتتى. عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى ساراپشىلارىنىڭ ايتقانىنداي, جاستار سالىستىرمالى تۇردە بەيساياسي كۇيدە بولعانىمەن, نارازىلىق الەۋەتىنىڭ دەڭگەيى وتە جوعارى. جاستاردىڭ پىكىرىنشە, ازىق-ت ۇلىك پەن ءدارى-دارمەك باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا بايلانىستى نارازىلىقتار ىقتيمالدىلىعىنىڭ دەڭگەيى بارىنەن جوعارى. وسى ورايدا ساياسي جاڭعىرتۋدىڭ قوعام اراسىندا كەڭ تاراعان كونتسەپتىسى – «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ يدەياسى ويعا قونىمدى دەر ەدىم. الايدا ونى جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرىن ءالى دە جەتىلدىرۋ قاجەت. ماسەلەن, بارلىق الەۋمەتتىك توپتاردىڭ مۇددەلەرى اشىق تالقىلاناتىن قوعامدىق الاڭداردى قالىپتاستىرۋ جانە وعان قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ كەرەك.
ال ەندى ەكونوميكاعا توقتالايىق. مەملەكەت باسشىسى جاڭا ساياسي رەفورمالار پاكەتىن وسى جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ۇسىنادى. الايدا ەكونوميكالىق ينستيتۋتتار رەفورمالار تۋرالى ناقتى ەشتەڭە ايتپادى. «ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ – كۇردەلى مىندەت. ءارتاراپتاندىرۋ بولماسا, ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرىپ, تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋ مۇمكىن ەمەس», دەدى پرەزيدەنت. اشىق باسەكەلەستىك جاعدايىندا «دۇرىس» نارىقتىق پروتسەستەردى قالىپتاستىرۋ كەرەك (ەكونوميكانى كۇردەلەندىرۋ), بۇل – نارىقتىق رەفورمالاردىڭ نەگىزى.
پرەزيدەنت پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ وتىرىسىندا ناقتى تاپسىرمالار بەرگەنىمەن, ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارى ۇسىنىلمادى. ياعني 2009 جىلدان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان تەندەنتسيا – بيۋدجەت جىرتىعىن ۇلتتىق قور ەسەبىنەن جابۋعا جول بەرمەۋ, ينفلياتسيانى ءبىر دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ, تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن قامتاماسىز ەتۋ.
حالىقتى ەڭ الدىمەن الەۋمەتتىك سالانىڭ الەۋەتى تولعاندىرادى. بۇل سالاعا كەلەتىن بولساق, «قازاقستان جاستارى» تالدامالىق بايانداماسىندا «جاستار اراسىندا قارجىلىق مىندەتتەمەلەر دەڭگەيى وتە جوعارى, كەدەيلىكتىڭ تۇراقتى تۇزاعى قالىپتاسىپ ۇلگەردى. بۇل رەتتە ەكونوميكالىق بەلسەندى ادامدار تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ, بيزنەستى دامىتۋ نەمەسە ءبىلىم بەرۋمەن بايلانىستى ەمەس اعىمداعى (كەلەشەگى جوق) شىعىستاردى وتەۋ ءۇشىن قارىز, نەسيە الۋعا جانە قارجىلىق مىندەتتەمەلەر جۇكتەۋگە ءماجبۇر» ەكەندىگىن كورسەتتى. سوندىقتان حالىق تابىسىن ارتتىرىپ, كەدەيلىكتى تومەندەتەتىن ناقتى شارالار قابىلدانۋى قاجەت. بۇعان قوسا مەملەكەت باسشىسى مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىن جاڭا شىندىققا بەيىمدەۋ جولدارى قاراستىرىلاتىن «الەۋمەتتىك كودەكستىڭ» قابىلدانۋى قاجەت ەكەنىن ايتتى. مەنىڭ ويىمشا, «الەۋمەتتىك كودەكس» قوعامنىڭ بارلىق سالاسىن قامتيتىن جۇيەلى شارالاردى قاراستىرۋى كەرەك.
الماش تلەسپاەۆا,
الەۋمەتتانۋشى