الماتى, نۇر-سۇلتان جانە شىمكەنت. ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى ءۇش مەگاپوليس سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىسى بويىنشا الدىڭعى ۇشتىككە ەنسە, تۇركىستان, شىعىس قازاقستان جانە جامبىل وبلىستارى وڭىرلەردىڭ «كوشىن» باستاپ تۇر. ال سالالار بويىنشا جەمقورلىق فاكتىلەرى اۋىل شارۋاشىلىعى, ءبىلىم, تۇرمىستىق-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆەدومستۆولارىندا كوپ تىركەلگەن.
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى مارات احمەتجانوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, بىلتىر اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا 960 قىلمىس تىركەلسە, ونىڭ جارتىسىنان استامى سۋبسيديانى جىمقىرۋمەن بايلانىستى. وسىعان وراي پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن سۋبسيديالاۋ ءتارتىبىن قايتا قاراۋ بويىنشا ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى سىبايلاس جەمقورلىققا نە ىقپال ەتەتىنىن اشىق ايتقان اگەنتتىك توراعاسى: «مەملەكەتتىك باعدارلامالار پايدا بولعان كەزدە بولىنگەن قاراجاتتىڭ عىلىمي جانە ەكونوميكالىق اسپەكتىلەرى ەسكەرىلمەيدى. نىسانالى ينديكاتورلار ناتيجەگە ەمەس, پروتسەستەرگە باعىتتالعان. دەمەك, باقىلاۋسىزدىق وسىدان شىعادى. سۋبسيديالاردى ءتيىمدى پايدالانۋعا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى دە, اكىمدىكتەر دە جاۋاپ بەرمەيدى», دەيدى.
قاراپايىم فەرمەرلەر ءۇشىن وتىنىمدەردى قابىلداۋدىڭ باستالعانى تۋرالى اقپارات قولجەتىمسىز. سەبەبى وتىنىمدەر بەرىلەتىن «قولداۋ» بازاسىندا كەزەكتىلىك اشىق ەمەس. سوندىقتان دا سۋبسيديالار ادىلەتسىز بولىنەدى. قازىرگى تاڭدا سۋبسيديالاۋ جۇيەسىندەگى سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى 62 قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, تەرگەۋ جۇرگىزىلۋدە. الايدا م.احمەتجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, «بۇل تىركەلگەن قىلمىستىق ىستەر – ايسبەرگتىڭ جوعارعى جاعى عانا».
سونداي-اق بىلتىرعى 11 ايدا ەل كولەمىندە 1500-دەن استام سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىسى تىركەلىپ, 1 280 ادام جاۋاپقا تارتىلعان. جەمقورلىققا بارعانداردىڭ 159-ى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى باسشى لاۋازىمىنداعىلار.
«مەملەكەت بيۋدجەتىنە 20 ملرد تەڭگەدەن استام زالال وتەلدى. بىراق بۇل قۇرعاق ساندار ماسەلەنىڭ شىنايى بەت-بەينەسىن اشىق كورسەتە المايدى. ستاتيستيكا بويىنشا سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىنىڭ سانى وتكەن جىلعا قاراعاندا 34 پايىزعا تومەندەگەن. ونىڭ بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرى دە بار. بيىلدان باستاپ ءبىز جاڭا ءۇش بۋىندى مودەل جۇيەسىندە جۇمىس ىستەۋدى باستادىق. قازىر ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنا قاتىستى بارلىق پروتسەسسۋالدىق شەشىمدەر پروكۋروردىڭ كەلىسىمىنسىز زاڭدى كۇشىنە ەنبەيدى. ياعني تەرگەۋدىڭ العاشقى كەزەڭىنەن باستاپ ءتيىستى سۇزگى جاسالادى. سوندىقتان ءاربىر قىلمىستى تىركەمەس بۇرىن ءىستى مۇقيات قارايمىز. فورمالدى نەگىزدەر بويىنشا قىلمىستاردى جاپپاي تىركەۋ تاجىريبەسى توقتاتىلدى. ازاماتتاردى قىلمىستىق وربيتاعا نەگىزسىز تارتۋ ازايدى», دەدى اگەنتتىك باسشىسى.
اگەنتتىكتىڭ رەيتينگ كورسەتكىشتەرىنەن باس تارتقانىن ايتقان م.احمەتجانوۆ جۇمىستاعى جاڭا ءادىس-تاسىلدەر جايلى ماعلۇمات بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇعان دەيىن اگەنتتىك قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگانى رەتىندە قۇرىلىپ, جۇمىستىڭ تيىمدىلىگى قىلمىس سانى جانە قوعامدىق رەزونانس تۋدىرعان ۇستاۋ, قاماۋلارمەن باعالاناتىن. «لاۋازىمدى ادامداردى عانا ۇستاۋ جەمقورلىقتاعى جۇيەلى ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشپەيدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن مۇنداي تاسىلدەر جەمقورلىقتىڭ سەبەپتەرى مەن جاعدايلارىن جويعان جوق. مەملەكەت باسشىسى دا بۇعان ەرەكشە نازار اۋدارىپ, جەمقورلىقتىڭ شارتتارىن جويماي, ونىمەن كۇرەسۋ – جەل ديىرمەنىمەن الىسۋمەن بىردەي دەپ ايتتى. سول سەبەپتى دە قازىرگى كەزدە اگەنتتىك جۇمىسى قايتا باعدارلانۋدا», دەدى بۇل جايىندا ۆەدومستۆو باسشىسى.
كوپ باعىتتا جۇرگىزىلگەن تسيفرلاندىرۋ, جەمقورلىق تۋرالى حابارلاعان ازاماتتاردى كوتەرمەلەۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, مەملەكەتتىك ۇيىمداردا جاقىن تۋىستاردىڭ بىرلەسكەن جۇمىسىن شەكتەۋ, قول استىنداعى قىزمەتكەردىڭ جەمقورلىعى ءۇشىن باسشىلاردىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگىن ايقىنداۋ, جەمقورلىق قىلمىسى ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن سۋديالارعا جازانى كۇشەيتۋ – بۇل وسى باعىتتا جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ ءبىر پاراسى عانا. ماسەلەن, بۇگىندە پاراقورلىق ءۇشىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ مەرزىمى 15 جىلعا دەيىن ۇزارتىلىپ, اۋىر جەمقورلىق قىلمىستارى ءۇشىن تۇزەۋ مەكەمەلەرىنەن ەرتە بوساتۋ الىنىپ تاستالدى.
باق وكىلدەرىنىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرگەن اگەنتتىك توراعاسى سىبايلاس جەمقورلىق ىستەرىنىڭ ۇشتەن ءبىرى «پارا بەرۋ» بابى بويىنشا تىركەلەتىنىن دە مالىمدەدى. ەگەر 2015 جىلى «پارا بەرۋ» بابى بويىنشا تىركەلگەن فاكتىلەر بارلىق قىلمىستاردىڭ 10 پايىزىن قۇراسا, بيىل بۇل كورسەتكىش ۇشتەن ءبىر بولىگىن الىپ وتىر.
«ادامدار شەنەۋنىكتەرگە سانالى تۇردە پارا بەرەدى. سوندىقتان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-شارالاردىڭ بۇكىل جۇيەسىن قايتا فورماتتاۋ قاجەت. قازىر قولدانىستاعى سالالىق زاڭ كۇرەستى ەمەس, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدى ماقسات ەتىپ وتىر. بۇل ءبىزدىڭ اگەنتتىكتىڭ قازىرگى اتاۋىندا دا كورىنىس تاپتى», دەگەن سپيكەر بۇل كەسەلمەن قوعام بولىپ كۇرەسۋدىڭ وزەكتىلىگىن دە ءسوز ەتتى.