عارىش جۇيەلەرى: يگەرە بىلگەنگە يگىلىك كوپ

10 باعىتتا جۇمىس جولعا قويىلدى

جەردى قاشىقتان باقىلايتىن عارىش جۇيەسى 2 اپپاراتتان تۇرادى. ماسەلەن, جوعارى شە­شىم­دى KazEOSat-1 سپۋتنيگى قالا­لىق اۋماقتاعى وزگەرىستەردى انىق­تاۋعا, سونداي-اق قورعانىس ماقساتىنداعى نىساندارعا دالمە-ءدال ءتۇسىرىلىم جۇرگىزۋگە قاۋقارلى. ورتا شەشىمدەگى KazEOSat-2 سپۋت­نيگى اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارى, تابيعي رەسۋرستار مەن ۇلتتىق پارك سەكىلدى كەڭ اۋماقتى جەرلەرگە مونيتورينگ جاساپ, جاعدايىن باعالاۋعا ارنالعان. سون­داي-اق قازاقستاندىق مامان­دار قۇراستىرىپ شىعارعان تەحنو­لوگيالىق ماقساتتاعى KazSTSat عارىش جۇيەسىنىڭ جۇمىسى جولعا قويىلدى.

«مەملەكەتتىك ورگاندار عا­رىشتىق مونيتورينگكە بايلانىس­تى تەحنيكالىق تاپسىرما­لاردى اەروعارىش كوميتەتى ارقىلى ۇلتتىق وپەراتور – «قا­زاق­ستان عارىش ساپارى» ۇك» اق-عا جىبەرەدى. ءبىرىنشى كەزەڭدە ءتۇسى­رىلىم وتاندىق جانە شەتەلدىك اپپاراتتاردىڭ كومەگىمەن جۇر­گى­زىلەدى.

ەكىنشى كەزەڭدە دالالىق زەرت­تەۋلەردى قوسا وتىرا سۋرەتتەر سالالارعا بايلانىس­تى وڭدەۋدەن وتەدى. بۇدان كەيىن «مەم­لەكەتتىك جەر كاداسترىنىڭ اۆتومات­تان­­دىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەسى», «اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن سايكەس­تەندىرۋ» سەكىلدى ۆە­دومستۆولىق اقپارات­تىق دەرەكتەر بازاسىمەن بىرىكتىرىلەدى. ناتي­جەسىندە, ساراپتامالىق دەرەكپەن قامتىلعان ءتۇرلى سالا بويىنشا تسيفرلى كارتالاردى الامىز. ءۇشىن­شى كەزەڭدە بارلىق مالىمەت گەو­پورتالعا ورنالاس­تى­رىلىپ, مەم­لە­كەتتىك ورگاندار بۇل اقپا­رات­تى ينتەرنەت ارقىلى الادى», دەدى اەرو­عارىش كوميتەتىنىڭ تور­اعاسى باۋبەك ورالماعامبەتوۆ.

بۇگىندە ەلىمىزدە عارىش موني­تو­رين­گى­نىڭ 10 باعىتى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, ەكولوگيا مينيسترلىگىنىڭ سۇرانىسىنا سايكەس زاڭسىز قوقىس پوليگوندارىن, ورمان جانە سۋ رەسۋرستارىن, سونداي-اق كولەڭكەلى پايدالى قازبا ورىندارىن انىقتاۋ قاراستىرىلعان. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنەن ەگىس­­­تىكتەر, جايىلىمدىق جەرلەر سىندى اۋىل­­شارۋاشىلىق ماقساتىنا ارنالعان جەرلەردى باقىلاۋعا بايلانىستى تاپ­سى­رىس­تار تۇسسە, باس پروكۋراتۋرانىڭ سۇ­رانىسى بويىنشا زاڭسىز جەردى باسىپ الۋ جانە توتەنشە جاعدايلار مينيس­تر­لىگى­نەن دالا ءورتى, سۋ باسۋ قاۋپى سەكىلدى جاع­داي­لار­­دى انىقتاۋعا قاتىستى تاپسىرىس­تار كەلەدى.

«قالدىقتى باقىلاۋ زاڭسىز قوقىس تاس­تايتىن ورىندار مەن رۇقسات ەتىلگەن پو­ليگونداردىڭ شەكاراسىن انىقتاۋ ماق­ساتىندا 35 قالانىڭ ماڭىندا ىسكە اسىرىلادى. ءتۇسىرىلىم جاسالعاننان كەيىن كاداسترلىق دەرەكتەردىڭ ناتيجەسى سالىس­تىرىلىپ, ەكولوگيالىق رەتتەۋ كوميتەتى مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا جى­­بە­رىلەدى. وسىدان سوڭ جەرگىلىكتى ينس­پەك­­­­تورلار اتالعان ورىنعا بارىپ, زاڭ بۇ­زۋ­شىلىقتى فوتوعا ءتۇسىرىپ تىركەيدى. بار­لىق اقپارات گەوپورتالعا جىبەرىلىپ, بەي­بەرەكەت قوقىس ورنى تازارتىلعان سوڭ, جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار فوتومالى­مەت­تەردى تاعى دا گەوپورتال ارقىلى جولدايدى. وسىلايشا, گەوسەرۆيس جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن مەملەكەتتىك ۆەدومستۆولار اراسىندا جەدەل اقپارات الماسۋدا ءتيىمدى قۇرالعا اينالدى. بۇگىندە زاڭسىز قوقىس پوليگوندارىنىڭ ازايۋى مەن ونى جويۋعا بايلانىستى وڭ ديناميكا تىركەلىپ وتىر. ايتالىق, بيىل 7,5 مىڭ زاڭسىز پوليگوننىڭ 6,5 مىڭىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جويىپ ۇلگەردى», دەدى اەروعارىش كوميتەتىنىڭ توراعاسى.

2,5 مىڭعا جۋىق زاڭسىز كەن ءوندىرىسى انىقتالدى

جاۋاپتى ۆەدومستۆونىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, وسى جىلدان باستاپ كەڭ تارالعان پايدالى قازبالاردى زاڭسىز يگەرۋگە قاتىستى مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ كەلەدى. جەردى قاشىقتان زوندتاۋ مالىمەتتەرىنە سايكەس ليتسەنزيالىق جانە كەلىسىمشارت نەگىزىندەگى شەكارالاردان تىس اۋماقتاردا ءوندىرۋ فاكتىلەرى تىركەلگەن. زاڭسىز كەن ءون­دىرىسى تۋرالى مالىمەتتەر 4 ساناتقا بو­لى­نەدى. مىسالى, وسى جىلدا 2 339 زاڭ­سىز كەن ورنى انىقتالىپ, ءتيىستى دە­رەك­تەر اكىم­د­ىكتەرگە جانە سالالىق ۆەدومس­تۆوعا جىبەرىلدى.

«تاعى ءبىر باعىتىمىز – ورمان رەسۋرس­تارىن باقىلاۋ. ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىمەن بىرلەسىپ, بارلىق ورمان ورنالاستىرۋ كارتالارى وڭىرلەر بويىنشا تسيفرلاندىرىلدى. جىلدا مەملەكەتتىك ورمان قورى شەگىندەگى جانە وعان كىرمەيتىن بارلىق ورمان القابىنىڭ شەكارالارى جاڭارتىلادى. مالىمەتتەرگە سايكەس قازىر قازاقستانداعى 18,6 ملن گەكتار جەردى ورمان وسىمدىكتەرى الىپ جاتىر. ءورت وشاقتارىنا مونيتورينگ جاسالىپ, جانىپ كەتكەن ۋچاسكەلەر كارتاعا تۇسىرىلەدى. اعاش كەسۋ بيلەتتەرىن ەسكەرىپ, وتالعان جەرلەردە تالداۋ جۇمىستارى ىسكە اسىرىلادى. ەگەر دە بيلەت جوق بولىپ, زاڭسىز اعاش كەسۋ جاعدايلارى ورىن السا, وندا بۇل مالىمەتتەر دە گەوپورتالعا تىركەلىپ, قۇزىرلى ورگاندارعا جولدانادى. ۇزىن سانى 2 641 اعاش كەسۋ ورىندارى انىقتالىپ, ونىڭ 136-سىندا ءتيىستى نورمانىڭ ساقتالماعانى جانە اعاشتى زاڭسىز بۇتاۋدىڭ 50 دەرەگى اشكەرەلەندى. انىقتالعان ءورت وشاقتارىنىڭ سانى – 260 مىڭ. مەملەكەتتىك ورمان قورى شەڭبەرىندە ورتەنگەن اۋماق – 115 مىڭ گەكتار. ورمان قورى اۋماعىندا 6 547 قۇرىلىس نىسانى تابىلدى», دەدى ب.ورالماعامبەتوۆ.

700 مىڭداي گەكتار جەر ماقساتسىز پايدالانىلعان

عارىش مونيتورينگىنىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا انىق بايقالىپ كەلەدى. اسىرەسە اگ­رارلىق باعىتتاعى جەرلەردىڭ ءتيىمسىز ءارى ماقساتسىز پايدالانىلىپ جاتقان فاك­تى­لەردى انىقتاۋدا تىڭ تەحنولوگيانىڭ يگىلىگى وراسان. ماسەلەن, ەگىستىككە ار­نال­عان 22 ملن گەكتار جەر زەرتتەلىپ, ونىڭ 685 مىڭ گەكتارى ماقساتسىز نەمەسە جايىلىم رەتىندە پايدالانىلعانى بەلگىلى بولدى.

«3 جىل ىشىندە ەلىمىزدەگى 61 اۋداننىڭ جايىلىمدىق جەرلەرى تۇگەندەلىپ, تسيفر­لى كارتالارى ازىرلەندى. ونىڭ اۋماعى 127,7 ملن گەكتاردى نەمەسە ەلىمىزدەگى بار­لىق جايى­لىمدىق جەردىڭ 68%-ىن قۇرايدى. بۇل تالداۋ جايىلىمعا ار­نال­عان جاڭا اۋماق­تاردى جوسپارلاۋدا ءتيىمدى تەتىك سانا­لادى. وسى باعىتتا وزەك­تى ماسەلە­لەر جوق ەمەس. ناقتى ايتساق, بيىل 45 اۋداندا مەملەكەتتىك جەر كا­داسترىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان اقپا­رات­تىق جۇيە­سىندە تىركەلمەگەن 39,9 ملن گەكتار جايى­لىمدىق جەر انىقتالدى. بۇل اقپاراتتىق جۇيەدەگى ولقىلىقتارعا نەمەسە دەرەكتەردى كەشىكتىرىپ ەنگىزۋگە بايلانىستى.

2020 جىلدان باستاپ مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردى ءتيىم­دى پايدالانۋعا قاتىستى مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ جاتىر. وسى ماقساتتا بار­­لىق جەر تەلىمىنە قاتىستى 4 جىل ىشىن­دەگى مۇ­راعات جينالىپ, مەملەكەتتىك جەر كا­داسترىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان اقپا­رات­­تىق جۇيەسى, اۋىل شارۋاشىلىعى جان­­ۋارلارىن سايكەستەندىرۋ جانە جەر با­­لانسىنىڭ دەرەكتەرىمەن ينتەگراتسيا جۇر­­گىزىلدى. اتالعان مونيتورينگ ءار جەر ۋچاس­­كەسى بويىنشا ورىندالدى. ماسەلەن, ەگىستىكتەرگە بايلانىستى 22 ملن گەكتار جەر زەرتتەلىپ, ونىڭ ىشىندە 685 مىڭ گەكتاردىڭ ماقساتسىز پايدالانىلعانى, مىسالى جار­تىلاي جايىلىم رەتىندە قولدانىستا بول­عا­نىن انىقتادىق. 1 ملن گەكتاردان ارتىق ۋچاسكە بوس جاتىر. جايىلىم بو­يىنشا جەر بالانسىندا 76 ملن گەكتار تۇر. ونىڭ 46 ملن گەكتارىنا زەرتتەۋ جاسالىپ, 12,5 ملن گەكتارداي جەردىڭ جۇكتەمەسى جوعارى بولسا, 7,4 ملن گەكتاردىكى تومەن», دەدى كوميتەت باسشىسى.

جەردى زاڭسىز باسىپ الۋ تىيىلماي تۇر

2016 جىلدان باستاپ كوميتەت باس پروكۋراتۋرامەن بىرلەسىپ, جەر رەسۋرستارىن زاڭسىز يەلەنۋگە قاتىستى باقىلاۋ جۇ­مىس­تارىن قولعا العانىن ايتا كەتۋ كەرەك. مونيتورينگ وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى 20 قالادا, شامامەن 50 شاقىرىمداي جەردى قامتيتىن بۋ­فەر­لىك ايماقتا جاسالىپ, جۇزدەگەن ەلدى مەكەندە ولقىلىقتار انىقتالدى.

«باقىلاۋ جۇمىستارىمەن 531 ەلدى مەكەن قامتىلىپ, 391 مىڭ جەر ۋچاسكەسى مەم­لەكەتتىك جەر كاداسترى اۆتومات­تان­دى­رىلعان اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ دەرەكتەر بازاسىندا تىركەلمەگەن بولىپ شىقتى. مۇنى قالاي انىقتادىق؟ ءبىز بازادا كا­داستر­لىق دەرەكتەرمەن تانىسىپ, ونى جو­عارى شەشىمدى جانە دالمە-ءدال جوعارى عارىش سۋرەتتەرىنە قاراپ سالىستىرامىز. ەگەر دە قۇرىلىس جۇمىستارى ءجۇرىپ, نىساندار سالىنا باستاعان جاعدايدا ونىڭ كاداسترلىق دەرەكتەر بازاسىندا بار-جوعىن تەك­سە­رەمىز. بۇل مالىمەتتەردىڭ كەشىگىپ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى نەمەسە ءتيىستى نور­مالاردىڭ ساقتالماۋىنا قا­تىس­تى بولۋى مۇمكىن. سوندا دا بۇل دەرەك­تەر­دى باس پروكۋراتۋراعا جىبەرەمىز», دەدى ب.ورالماعامبەتوۆ.

بايقوڭىردىڭ بولاشاعى بار ما؟

بيىل اەروعارىش كوميتەتى باي­قو­ڭىر­دىڭ 10 جىلدىق كەلەشەگىنە بايلا­نىستى زەرتتەۋ قىزمەتىنە تەندەر وتكىزىپ, وعان 100 ملن تەڭگەدەن اسا قاراجات بولىنگەنى ءمالىم بولعان ەدى. قوعامدا عارىش ايلاعىنىڭ پەرسپەكتيۆاسىن 10 جىلعا باعالاۋ تىم قىسقا ۋاقىت ەكەنى ايتىلىپ, جاۋاپتى ۆەدومستۆونىڭ بۇل ارەكەتىنە كۇمانمەن قاراي­تىندار كوبەيگەنى راس. الايدا كو­مي­تەت­تەگىلەر بۇل پىكىرگە قاتىستى ءوز ۋاج­دەرىن جەتكىزدى.

«راسىمەن دە, مۇنداي تالداۋ جۇ­مىس­­تا­رى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ەگەر دە باي­قوڭىر كەشەنى مەن عارىش ايلاعى تۋرا­لى ايتساق, قازىر ونداعى جۇكتەمەنىڭ تو­مەندەگەنى باي­قا­لادى. ۇشىرۋ الاڭ­دا­رىنىڭ سانى ازايىپ,­ بۇگىندە زىمىران تاسىعىشتاردىڭ ەكى ءتۇرى – «پروتون» جانە «سويۋز-2» قالعانىن كورىپ وتىرمىز. بولاشاقتا «بايتەرەك» بىر­لەسكەن جوباسى ارقىلى بايقوڭىر عارىش ايلاعىن دامىتۋ جوسپارلارى بار. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە «سويۋز-5» زىمى­ران تاسىعىشىنا ارنالعان «زەنيت م» كە­شەنى مەن №1 «گاگارين ستارتىن» جاڭ­عىر­تۋعا قاتىستى. بىراق ينۆەستيتسيا تار­تۋ ءۇشىن اتالعان كەشەندى تۇتاستاي دا­مى­­تۋدىڭ جولدارىن قاراستىرعان الدە­قايدا ماڭىزدى», دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن اەرو­عارىش كوميتەتىنىڭ توراعاسى.

زەرتتەۋ جۇمىستارىنا شەتەلدىك كون­سال­­تينگتىك كومپانيالار تارتىلىپ, ونىڭ ناتي­جەسىندە عارىش ايلاعىن دامىتۋ جو­نىن­دەگى جول كارتاسى ازىرلەنەدى دەپ كوزدە­لىپ وتىر. وسى ارقىلى زىمىرانداردى ۇشىرۋ قىزمەتى جاندانىپ, قوسىمشا قىزمەت رەتىندە عارىش ءتۋريزمىن جولعا قويۋ جوسپارلانعان.