مەملەكەتىمىزدىڭ باعىتى – ءتۇزۋ, ماقساتى – ايقىن

ءبىز تاۋەلسىزدىكتى قانداي جاعدايدا قارسى الىپ ەدىك؟ ول الىپ كسرو مەملە­كەتى تاراپ, بۇرىن قالىپتاسقان جۇيە ىدىراپ, ەكونوميكالىق بايلانىس­تاردىڭ مۇلدەم ءۇزىلىپ, ەل مەن حالىقتىڭ باسىنا قيىن جاعداي تۋعان كەزەڭ ەدى. الدا نە كۇتىپ تۇرعانىن ەشكىم بىلگەن جوق. كەڭەس وداعىنىڭ 1980-جىلدارى حالىققا جاساعان الەۋمەتتىك قولداۋلارىن كورگەن ادامدار ءۇشىن قايدا بارا جاتقانى بەلگىسىز زامان بولدى. سول تۇستا تاۋەلسىزدىگىن ال­عان جاس مەملەكەتتەرگە بۇل اۋىر سوق­قى بولىپ ءتيدى. ءىرى ءوندىرىس ورىندارى توقتاپ قالدى. جاپپاي جۇمىسسىزدىق بەلەڭ الدى. اقشانىڭ قۇنسىزدانۋى كۇن­نەن كۇنگە اسقىنىپ بارا جاتتى. حا­لىق­تىڭ كۇنكورىسى دە قيىنداپ كەتتى. تۇراقتى جالاقى جوق. ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ادامنىڭ العان جالاقىسى دا ماردىمسىز. كۇندەلىكتى تاماعىنا ارەڭ جەتەدى. ونىڭ ۇستىنە ايلاپ كەشىكتىرىپ بەرىلەتىنى ودان سايىن جاعدايدى كۇردەلەندىرە ءتۇستى. زەينەتكەرلەر دە ۋاقتىلى زەينەتاقىسىن الا المادى. ومىرگە كەلىپ جاتقان سابي­لەرگە جاردەماقى تولەۋ جۇيەسى دە توق­تاپ قالدى. سول كەزەڭدە تۋعان بالالار سانى دا ازايىپ كەتكەنى جاسىرىن ەمەس. مۇعالىمدەر دە, دارىگەرلەر دە قيىن جاع­دايدا جۇمىس ىستەدى.

1990-جىلدارداعى ىشكى داعدارىس ۇل­كەن سىناق بولدى. ءبىز ەگەمەندىك العاندا تاۋەلسىز ەل ءۇشىن ءبارى دايىن بولا قالعان جوق. ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك رەفورمالاردى شۇعىل ىسكە اسىرۋ كەرەك بولدى. جۇرتشىلىقپەن وتكەن كەز­­دە­سۋلەردە شىندىقتى جاسىرعان جوق­­­پىز. ءبىزدىڭ ەلىمىز نەگىزىنەن شي­كى­­زات شىعارۋمەن اينالىسقانىن ايت­تىق. بۇرىن تۇراقتى جۇيە بولدى, ءار كەن ور­نى ءوز ونىمدەرىن كسرو-نىڭ رەس­پۋبلي­كالارىنداعى زاۋىت-فابري­كالارعا جىبەرىپ تۇردى. مىسالى, ءبىر زاۋىت ماشينانىڭ قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارىن وندىرسە, ەكىنشى بىرەۋى ونى قۇراستىراتىن ەدى. سونىڭ ءبارى جايىنا قالدى. جالاقى الماعان سوڭ, اشۋ-ىزاعا بەرىلگەن ادامدار دا از بولعان جوق. «بۇل قيىن كەزەڭنەن دە شىعارمىز. تەك بىرلىگىمىزدى, ادامدىق قاسيەتتەرىمىزدى ساقتاپ, كەلەر كۇننەن ءۇمىتىمىزدى ۇزبەيىك», دەپ حالىقتىڭ ەڭسە­سىن كوتەرۋگە تىرىستىق. ءوزىم قىزمەت جاساعان قوستاناي وبلىسى دا استىعى مول, الەۋەتى جوعارى ءوڭىر بولعانمەن, 1990 جىلدارى اۋىرتپاشىلىقتاردى باستان كەشتى.

ەكونوميكالىق داعدارىس كەزىندە حالىقتىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ تاستاعان ەرەكشە وقيعا بولدى. ول – 1993 جىلى 15 قاراشادا ءتول تەڭگەمىزدىڭ جاسالۋى. ەڭ باستىسى, رەسەيدىڭ ءوزى قولدانىستان شىعارىپ تاستاعان ءارى وتە قۇنسىزدانىپ كەتكەن كسرو-نىڭ رۋبلىنەن قۇتىلدىق. ۇلتتىق ۆاليۋتا ۇلتتىق ەكونوميكالىق دەربەستىكتىڭ نەگىزى بولدى. العاش تەڭگە شىققاندا ءبىر تەڭگەنى قولىنا ۇستاپ, «بۇل – ءبىزدىڭ تەڭگەمىز. بۇرىنعى اتا-بابامىز تەڭگە دەگەن» دەپ كوزىنە جاس ۇيىرىلگەن اقساقالداردى كوزبەن كوردىك.

قوستاناي وڭىرىندە اۋىل شارۋاشى­لىعى جاقسى دامىعان. نەگىزىنەن ەگىنمەن جانە مال وسىرۋمەن اينالىسادى. مىسالى, 1995 جىلى ءبىز ءۇش ملن گەكتار جەرگە ەگىن ەكتىك. سول تۇستا ديحانشىلاردى جانارمايمەن قامتاماسىز ەتۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ قوسالقى بولشەكتەرىن تابۋ دا قيىندىق تۋعىزدى. سول كەزەڭدە ءبىز ءبىر توننا مۇناي ونىمىنە ءتورت توننا بيداي بەرىپ وتىردىق! ونداي قىمباتشىلىقتى كوتەرە الماي جابىلىپ قالعان شارۋاشىلىقتار دا بولدى. بارتەر جۇيەسى ەندى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ كوپتەگەن ساپالى ونىمدەرى بارتەر ارقىلى ارزانعا كەتىپ جاتتى. ءبىر جىلى بىزدەر بارتەر ادىسىمەن اقتاۋعا استىق, ەت, جۇمىرتقا الىپ بارىپ, جانارماي الىپ كەلدىك.

ول كەزەڭدە ەلباسى نۇرسۇلتان نا­زارباەۆ جىل سايىن ەلىمىزدىڭ بارلىق ءوڭىرىن ارالاپ, حالىقپەن كەزدەسىپ, پىكىر­لەرىن بىلەتىن ەدى. جينالعان كوپشىلىككە قازاقستاننىڭ الداعى قادامدارى, الەم ەلدەرىمەن بايلانىسى, ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەسى قالاي ءجۇرىپ جاتقانى تۋرالى ايتىپ بەرەتىن-ءدى. جالپى, اداممەن ادامنىڭ جۇزدەسۋى, سويلەسۋى جاقسى قارىم-قاتىناسقا الىپ كەلەتىنى ءسوزسىز. ەلباسى ءبىزدىڭ وبلىسقا كەلگەندە ەڭبەك ادامدارىنىڭ كوڭىلىنە ۇلكەن سەنىم ۇيالاتىپ, اقىل-كەڭەسىمەن كۇش-جىگەر بەرىپ, ءبىر سەرپىلتىپ تاستايتىن ەدى.

ءبىر وقيعا ءالى ەسىمدە. 1996 جىلى ەل­باسى قوستانايعا كەلدى. 8-شاعىن اۋداندا ءبىر جەكەمەنشىك بانكىنىڭ اشىلۋ راسىمىنە قاتىسۋى كەرەك ەدى. سول اۋدانعا بارساق, جينالعان قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى وتە كوپ ەكەن. اراسىندا قازاق تا, ورىس تا, نەمىس تە بار. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى حالىقتىڭ ىشىنە كىرىپ كەتتى. بارىمەن قول الىسىپ, امانداسىپ, جاعدايلارىن سۇرادى. سوندا جاس شاماسى 70-تەن اسقان ورىستىڭ ءبىر اجەسى: ء«سىز ءبىزدىڭ ءۇيدى بارىپ كورىڭىزشى. مەن توعىز قاباتتى ۇيدە تۇرامىن», دەدى. ەلباسى بىردەن كەلىستى. ول كەزدە ءليفتى جۇمىس ىستەمەيدى. بارساق, ءۇيى تاپ-تازا. ەلباسى وعان: ء«ۇيىڭىز جايلى. جارىعى جانىپ تۇر. كوگىلدىر وتىن كەلىپ تۇر. قانداي ماسەلە ايتقىڭىز كەلىپ ەدى, مەنى نەگە شاقىردىڭىز؟» دەپ سۇرادى. سوندا الگى اجە: «زەينەتاقىمىزدى الىپ تۇرمىز. سۆەت, گاز بار. كۇيەۋىم مەن بالالارىم جۇمىس ىستەيدى. مەنىڭ ءسىزدى ۇيگە شاقىرعانىمنىڭ سەبەبى وزىڭىز­بەن فوتوسۋرەتكە ءتۇسىپ, نەمەرەمە ەسكەرتكىش رەتىندە قالدىرسام دەپ ويلادىم», دەدى. سودان ديۆانعا وتىرىپ, ەكەۋى فوتوعا ءتۇستى. ەلباسى فوتوگرافقا «دۇرىستاپ ءتۇسىرىپ, قوستانايعا, مىنا كىسىگە بەرىپ جىبەرىڭىز», دەدى. كەيىن سول فوتو الگى اجەگە تابىس ەتىلدى. ول كەزدە زەينەتاقى التى ايعا كەشىكتىرىلەتىن ەدى. كوگىلدىر وتىن گرافيكپەن بەرىلەدى. ءومىردىڭ اششى-تۇششىسىن كورگەن ۇلكەن ادامداردىڭ كەڭدىگىن كورمەيسىز بە؟ الگى پاتەردەن تومەن ءتۇسىپ كەلە جاتساق, قازاقتىڭ ءبىر اقساقالى: «نۇرسۇلتان بالام, ەندى ءبىزدىڭ ۇيدەن دە نان اۋىز ءتيىڭىز», دەدى. «جارايدى, اقساقال. ءسىزدىڭ ۇيگە بارايىق», دەپ قاريانىڭ ۇيىنە باردىق. ول ۇيدە دە ءليفتى ىستەمەيدى ەكەن. جاياۋ كوتەرىلىپ كەلە جاتقانىمىزدا, اقساقال ءوزى تۇراتىن پاتەردىڭ الدىنا كەلىپ: «كەلىن, ەسىكتى اش. نۇرسۇلتان بالام كەلدى!» دەپ داۋىستاپ ايتتى. ۇيدە وتىرعان كەلىنى پرەزيدەنت كەلدى دەگەنگە سەنبەسە كەرەك, ەسىكتى اشىپ قالعاندا, الدىندا اتاسى مەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تۇر. كەلىنى نە ايتارعا بىلمەي قالدى. اتاسى: «كەلىن, نەگە توسىلىپ قالدىڭ؟ بار, ۇلكەن جاققا كورپە توسە. بۇل نۇرسۇلتان بالام عوي», دەپ ەلباسىن تورگە شىعاردى. پرەزيدەنت اقساقالمەن ءبىراز اڭگىمەلەستى. ايتقان ۇسىنىستارىن تىڭدادى. ول كىسىمەن دە فوتوسۋرەتكە ءتۇستى. الگى بانكتىڭ اشى­لۋىنا سودان كەيىن باردىق. ءسويتىپ, ءىسساپار باعدار­لاما­سىنان تىس وقيعالار ورىن العان ەدى.

مىنە, تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ قارا­پايىمدىلىعى. وبلىستىڭ اۋداندارىن ارالادى. ليساكوۆ قالاسىنا بارىپ, جي­نالعان قاۋىم الدىندا ءسوز سويلە­دى. قوس­تانايعا ءبىر كۇن قونىپ, كەلەسى كۇنى پەتروپاۆلعا ۇشىپ كەتتى. ءبىر قىزى­عى, فوتوگراف شاتاستىرىپ الىپتى. ول فوتو رەسپۋبليكالىق گازەتتەرگە «پرە­زيدەنت قوستاناي وبلىسىندا بولدى جانە سولتۇستىك قازاقستانعا بارىپ, اقساقالمەن كەزدەستى», دەپ شىقتى. سو­دان الگى اقساقال ماعان كەلىپ: «مەن سولتۇستىك قازاقستاندا تۇرمايمىن. نەگە شاتاستىرعان؟ دۇرىستاپ جازسىن دەپ پرەزيدەنتكە حات جازىپ جىبەرەمىن» دەدى. مەن: «مەملەكەت باسشىسىن مازالاماي-اق قويىڭىز. فوتوگراف قاتەلەسكەن شىعار» دەپ سابىرعا شاقىرىپ ەدىم, ول دا ساباسىنا ءتۇستى.

مەملەكەتىمىزدى قالىپتاستىرۋداعى ەلباسىنىڭ ءرولى وتە زور. نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىنىڭ ەلگە, حالىققا, جەرگە دەگەن كوزقاراسى ايرىقشا. وتە كورەگەن ادام. الداعىنى سەزىنە بىلەتىن قابىلەتكە يە. ەلباسى 1990-جىلدارى قازاقستان ءالى ەڭسەسى تىكتەلمەي تۇرىپ-اق مەملەكەتتىك شەكارامىزدى بەكىتىپ الۋعا بار كۇشىن سالدى. بۇل كەز كەلگەن باسشىنىڭ قو­لىنان كەلەتىن ءىس ەمەس! مىسالى, قى­تاي, رەسەي سياقتى الىپ ەلدەرمەن جانە كورشىلەس جاتقان وزبەكستان, قىر­عىزستان, تۇرىكمەنستانمەن اراداعى شەكا­را ماڭگىلىك دوستىق جانە ءوزارا ىنتى­ماقتاستىق كەلىسىم نەگىزىندە, ەشقان­داي داۋسىز انىقتالدى. ول كەلىسىم­دەردى ءبىزدىڭ جانە اتالعان ەلدەردىڭ پارلا­مەنتتەرى زاڭ جۇزىندە بەكىتتى. مۇنىڭ بارلىعى – ەلباسىنىڭ جەكە ابىرويى مەن سەرىكتەس مەملەكەتتەرمەن جوعارى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس جاساي بىلگەنىنىڭ ناتيجەسى.

سىرتقى ساياساتتا بەدەلگە يە بولۋ – وتە جاۋاپتى ءارى كۇردەلى. ونىڭ كوپتەگەن ىشكى ماسەلەلەرى جۇرتشىلىققا بەلگىلى بولا بەرمەيدى. ءبىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ, الەمدىك قوعامداستىققا مۇشە بولدىق. شەتەلدەردە ەلشىلىكتەر اشۋ مىندەتى تۇردى. ەلشى قىزمەتىن اتقاراتىن ازاماتتار دا تاپشى بولدى. وتكەن كەزەڭ ىشىندە شەتەلدەرمەن جانە ءىرى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىق بايلانىس ورناتتىق. ءدال بۇگىنگى تاڭدا قا­زاق­­ستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە – الەمنىڭ 183 مەملەكەتىمەن ديپ­لوماتيالىق بايلانىس ورناتقان. ەلشىلەر مەكتەبىن قالىپتاستىرۋدا اۋقىم­دى ىستەر اتقارىلدى. قازىر بىلىكتى, تاجىريبەلى, بەدەلدى ەلشىلەر قىزمەت اتقارۋ­دا. قازاقستاننىڭ 58 شەتەلدە ەلشىلىگى ورنا­لاسقان جانە 19 شاعىن ەل مەن ءىرى مەگاپوليستەردە كونسۋلدىق مەكەمەلەر اشىلعان.

تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا وڭىرلەردى دامىتۋعا ۇلەس قوسىپ, قازاقستان زاڭ­ناما­سىن جەتىلدىرۋگە اتسالىسقانىمدى ەڭبەك جولىمداعى ەلەۋلى كەزەڭ دەپ ەسەپتەيىن.

الداعى ۋاقىتتا وتاندىق زاڭناماعا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋعا باعىتتالعان تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەنى ءجون. ويتكەنى ەلدىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ شاعىن بيزنەستىڭ ۇلەسىنە تىكەلەي بايلانىس­تى. قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز جولداۋىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى 2025 جىلعا قاراي 35 پايىزعا دەيىن ارتۋى كەرەك دەگەن مىندەت قويىپ وتىر. وسى سالادا 4 ميلليون ادام جۇمىسپەن قامتىلۋى ءتيىس. وسى مىندەتتەمە جۇزەگە اسسا, 2030-جىلدارى شاعىن بينزەستىڭ كولەمى 50 پايىزعا جاقىندايتىنى انىق.

سونىمەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعىنا جاڭا كوزقاراس كەرەك. بۇل سالاعا دۇرىس كوڭىل بولىنبەسە, وڭىرلەر مۇلدەم دامىمايدى. بۇرىن مال وسىرۋدە ۇلكەن جەتىستىكتەرىمىز بولدى. ايتالىق, ءبىزدىڭ ەتتى اق باس سيىرلارىمىز باسەكەگە قابى­لەتتى ەدى. سونىڭ اسىل تۇقىمىن كوبەي­تۋدى جولعا قويا الماي كەلەمىز. ول ءبىزدىڭ جاقتىڭ كليماتىنا دا ءتوزىمدى. قازىر ءبىزدىڭ دۇكەندەرىمىزدە ءسۇت ونىمدەرى لىق تولى. بىراق ونىڭ باسىم بولىگى رەسەي­دەن, بەلارۋستەن كەلگەن. بۇل ءبىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتا الماي وتىرعانىمىزدى كورسەتەدى. وسىن­شاما جەرىمىز بار, جايىلىم مەن جاي­لاۋ­لارىمىز بار. ءوز حالقىمىزدى ءسۇت ونىمدەرىمەن قامتي الماساق, قالاي بول­عانى؟ وسى ورايدا, ءسۇت تاعامدارىن ساپالى ءوندىرۋ ىسىنە باسا كوڭىل بولىنگەنى ءجون.

ءوز سوزىندە ق.توقاەۆ ازىق-ت ۇلىك تا­ۋارلارىمەن ءوزىمىزدى تولىق قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىن العا تارتتى. سونىڭ ىشىن­دە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تەرەڭ­دەتىپ قايتا وڭدەۋ ءىسىن جولعا قويۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. سوندا حالىقتىڭ تابىسى دا, ەڭبەك ونىمدىلىگى دە ارتادى.

2017 جىلى «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ول جايىلىمدى ءتيىمدى پايدالانۋ, جەردى توزدىرماۋ ماقساتىن كوزدەيدى. وندا ۇكىمەت پەن جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىنا ناقتى مىندەتتەر قويىلدى. سول زاڭدى ۇتىمدى پايدالانا بىلسەك, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ىقپالى زور. پارلامەنت دەپۋتاتتارى زاڭداردى شىعارادى. بىراق ولاردىڭ سول زاڭنىڭ قالاي ورىندالىپ جاتقانىن تەكسەرۋ مۇمكىندىگى جوق. جالپى, زاڭداردىڭ ورىندالۋى قاداعالانۋى ءتيىس. وڭىرلەرگە بارىپ, اكىمدەردىڭ ەسەبىن تىڭداۋ بارىسىندا زاڭداردىڭ قالاي ورىندالىپ جاتقانى جونىندە ناقتى جاۋاپ العانى ءجون دەپ ەسەپتەيمىن.

ەلىمىزدىڭ وركەندەپ كەلە جاتقانىن انىق بايقاپ وتىرمىز. مىسالى, قوستاناي وبلىسىنىڭ جاعدايىنا قاراساق, قار­جى سالاسىنداعى قيىندىقتارعا, ىندەت­تەن كەلىپ جاتقان زارداپتارعا جانە قۋاڭ­شى­­لىققا قاراماستان, بيىل بۇل ءوڭىر ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى جاعىنان وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزدى. 2,9 ملن توننا ەگىن الدى. مال شارۋاشىلىعىن ساقتاپ وتىر. جەم-ءشوبىن جيناپ الدى. سونداي-اق يندۋستريالدىق ونەركاسىپ, قۇرىلىس سالالارى جىلدى تابىسپەن اياقتاۋدا. وسى ناتيجەلەرگە قاراپ, كوڭىلىمىز مار­قايادى.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ ساياسي ۇستانىمىن, اسىرەسە, ونىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ەل-جۇرتىمىز قول­داپ وتىر. ەلىمىزدەگى قوردالانىپ قال­عان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن جۇرگىزىپ جاتقان جاڭا رەفورمالارى وتە دۇرىس. پرە­زيدەنتتىڭ دە باستامالارى قالاي جۇزە­گ­ە اسىپ جاتقانى باقىلاۋدا بولۋى ءتيىس.

ارينە, قازىرگى جەتىستىگىمىزبەن شەك­تەلىپ قالمايمىز. پرەزيدەنت ق.تو­قاەۆ مەملەكەت تاراپىنان الەۋمەتتىك سالاداعى جانە ەكونوميكانى قولداۋعا باعىتتالعان بارلىق مىندەتتەمەلەر ورىندالاتىنىن مالىمدەدى. «ستراتەگيالىق ماقساتىمىز – ورتالىق ازياداعى كوشباسشىلىق ءرولىمىزدى كۇشەيتۋ جانە الەمدىك ەكونو­ميكاداعى ورنىمىزدى نىعايتۋ», دەدى. 2030 جىلعا دا از عانا ۋاقىت قال­دى. سول كەزەڭدە قازاقستان قانداي دەڭ­گەي­گە كوتەرىلەدى دەسەك, قولعا العان باعدار­لامالار مەن رەفورمالار ىسكە اسىرىلسا, الەمنىڭ كەز كەلگەن مەملەكەتىمەن تەڭ دارەجەدە يىق تەڭەستىرىپ تۇرا الامىز دەپ ويلايمىن.

توقتارباي قادامباەۆ,

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى

قوستاناي