بيىل تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىق مەرەيتويىمەن بىرگە قازاقتان شىققان تۇڭعىش عارىشكەردىڭ عارىشتى باعىندىرعانىنا دا ءۇش ونجىلدىقتىڭ ءجۇزى تولدى. بۇل جايلى ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگىن ورناتۋ عارىشتى يگەرۋدەن باستالدى», دەپ ەستەلىكتەرىمەن بولىسكەن ەدى ءبىر سۇحباتىندا.
بايقوڭىر – قازاقستاننىڭ بىردەن-ءبىر ارتىقشىلىعى
عارىش يندۋسترياسى كەڭ وركەن جايعان بۇگىنگى زاماندا داۋلەتى تاسىپ تۇرعان كەز كەلگەن ازاماتتىڭ جۇلدىزدى اسپانعا ساياحاتتاۋعا مۇمكىندىگى بار. ال وسىدان 15-20 جىل بۇرىن مۇنى ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن بولاتىن. 90-جىلدارى كوممەرتسيالىق ماقسات تۇگىلى ءبىر ەلدىڭ عارىشكەرىن كوككە ۇشىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەدى. سوعان قاراماستان, دەربەس مەملەكەت رەتىندە قازاقستان ەكى بىردەي ازاماتىن عارىشقا جىبەرۋگە مۇمكىندىك الدى.
«30 جىل بۇرىن 31 تامىزدا بايقوڭىر عارىش ايلاعى قازاقستاننىڭ مەنشىگى بولىپ جاريالانىپ, 2 قازاندا قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى توقتار اۋباكىروۆ ارنايى ەكسپەديتسيانىڭ قۇرامىندا «مير» وربيتالىق كەشەنىنە ۇشتى.
بايقوڭىر – الەمدىك ەكونوميكالىق باسەكەدەگى قازاقستاننىڭ بىردەن-ءبىر باسىمدىعى سانالادى», دەگەن ەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
سىر وڭىرىندە ورنالاسقان عارىش ايلاعى ەلىمىزدىڭ قاراماعىنا وتكەن بويدا تۇڭعىش پرەزيدەنت العاشقى قازاقتى وربيتاعا جىبەرۋدى ويلاستىرا باستايدى. ىسكە كەلگەندە بۇل يدەيانى جۇزەگە اسىرۋ قيىنعا سوعاتىنىن جاقسى ءتۇسىندى ەلباسى. نەگە دەسەڭىز, كەز كەلگەن ەكيپاجدىڭ ءتىزىمى بىرنەشە جىل بۇرىن جاساقتالادى.
«وداقتىق عارىش ۆەدومستۆوسىنىڭ ءبىزدىڭ عارىشكەردى وربيتاعا جىبەرۋگە اسا قۇلقى جوق بولدى. ويتكەنى كەزەكتە تۇرعان ءوز ادامدارى بار ەدى. بىراق بۇل ماسەلەنى تەز ارادا شەشكىم كەلدى. بۇعان قوسا ميحايل گورباچەۆپەن قورعانىس مينيسترلىگىمەن وتكەن كۇردەلى كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىندە وسى ماسەلە رەتتەلگەن بولاتىن», دەپ سول كەزەڭدەگى جاعدايدى «قازاقستان جولى» كىتابىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ سۋرەتتەگەنى ەسىمىزدە.
اۋباكىروۆ ۇشۋى كەرەك
مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىنە سايكەس عارىشقا اتتاناتىن تۇڭعىش قازاقتىڭ ساپارى 1991 جىلدىڭ قىركۇيەك-قازان ارالىعىنا بەلگىلەنىپ, بۇل تاريحي ميسسيانى ورىندايتىن ۇمىتكەرلەردى ىزدەۋ جۇمىستارى قولعا الىنادى.
«ۇمىتكەرلەردى اسكەري ۇشقىشتاردىڭ اراسىنان ىزدەپ, كسرو قورعانىس مينيسترىنەن اسكەري اۋە كۇشتەرىندە قىزمەت ەتەتىن قازاق ۇشقىشتاردى قاراستىرۋدى ءوتىندىم. ەكى-ءۇش ادامدى تاپقانىمەن بىرەۋى دە تالاپقا سايكەس كەلمەدى. بىردە گازەتتەن الماتىنىڭ ماڭىنداعى شىمبۇلاق تاۋ شاڭعى كۋرورتىندا جەرلەسىمىز اسكەري ۇشاقتاردىڭ سىناۋشى ۇشقىشى توقتار اۋباكىروۆتىڭ دەمالىپ جاتقانىن وقىپ قالدىم. ۋاقىت وزدىرماي ونى بىردەن وزىمە شاقىردىم. بىرەسە جاسى 45-تە, بىرەسە دەنساۋلىعى كەلمەيدى دەپ اۋرە-سارساڭى كوپ بولدى. بىراق مەن تابانداپ تالاپ ەتتىم, اقىرىندا ول ۇشتى», دەپ ەسكە الادى ەلباسى.
زاماناۋي قازاقستان تاريحىنداعى ماڭىزدى وقيعا 1991 جىلدىڭ 2 قازانىندا ورىن الدى. اتاپ ايتقاندا, توقتار اۋباكىروۆ الەكساندر ۆولكوۆ جانە اۋستريالىق فرانتس فيبەكپەن بىرگە «سويۋز تم-13» عارىش كەمەسىمەن «مير» وربيتالىق كەشەنىنە اتتانعان-دى.
قازاقتان شىققان تۇڭعىش عارىشكەر وربيتادا 7 كۇن 22 ساعات 12 مينۋت جانە 40 سەكۋند وتكىزدى. قازاننىڭ 10-دا ول قازاق دالاسىنا ءساتتى قونىپ, الەم تاريحىندا كسرو-نىڭ 72-ءشى جانە سوڭعى عارىشكەرى رەتىندە قالدى.
عارىشقا جاساعان ساپار جايلى توقتار اۋباكىروۆ: «جەرگە قاراپ تۇرىپ, ونىڭ ميللياردتاعان جۇلدىز بەن پلانەتامەن سالىستىرعاندا كىشكەنتاي ءارى قورعانسىز ەكەنىنە كوز جەتكىزەسىڭ. ونىڭ ءتۇسى قايتالانباس – ەرەكشە كوگىلدىر رەڭكتى. بۇرىن-سوڭدى مۇنداي ءتۇستى كورگەن ەمەسپىن. عارىشتا كوبىنەسە انامدى قاتتى ساعىندىم. جەرگە ورالعانعا دەيىن بۇل ساعىنىشىم باسىلماي تۇردى», دەگەن ەدى.
ءسوز ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, ت.اۋباكىروۆ ۇشاققا جانارمايدى اۋەدەن ەكى رەت تولتىرتىپ, سولتۇستىك پوليۋسكە جەتكەن وداق كولەمىندەگى ءبىرىنشى ۇشقىش. سونىمەن قوسا اسكەري اۆياتسيانىڭ شەبەرى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ, «تبيليسي» اۋە كرەيسەرىنىڭ پالۋباسىنان دىبىستان دا جىلدام ميگ-29 جويعىش ۇشاعىن اۋەگە كوتەرگەن. وسىنداي جەتىستىكتەرى ارقىلى ونىڭ ەسىمى گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەندى. وسىنداي ەرلىكتەرى ءۇشىن وعان 1988 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. ول «عارىش-قازاقستان» باعدارلاماسىنىڭ نەگىزىندە وربيتادا عىلىمي تاجىريبە جۇرگىزىپ, قۇرعاپ قالعان ارال تەڭىزىنىڭ ۇستىندەگى تۇزدى قۇيىنداردى تىركەۋمەن بىرگە مەديتسينالىق ماقساتتا قان سىنامالارىن الدى.
اشىق كەڭىستىككە شىققان العاشقى قازاق
ال تالعات مۇساباەۆ اشىق عارىش كەڭىستىگىنە شىققان العاشقى قازاق عارىشكەرى رەتىندە تانىلدى. ونىڭ وربيتاعا ءۇش مارتە ۇشقانىن ەسكەرسەك, تۇتاستاي اشىق كەڭىستىكتە 44 ساعاتتاي بولىپ, عارىشتا وتكىزگەن جالپى ۋاقىتى 341 تاۋلىك 9 ساعات 46 مينۋتتى قۇراعان.
العاشقى ساپارىندا, ياعني 1994 جىلى «سويۋز تم-19» كەمەسىنىڭ قۇرامىندا ول ينجەنەر رەتىندە ۇشقان بولاتىن. ءبىرىنشى ميسسياسىندا كەمە بورتىنان تىس ەكى رەت شىعىپ, ناقتى ايتقاندا 9 قىركۇيەكتە – 5 ساعات 6 مينۋت جانە 13 قىركۇيەكتە – 6 ساعات 1 مينۋتتاي ۋاقىتتى اشىق كەڭىستىكتە ارنايى تاپسىرمانى ورىنداعان.
«1994 جىلى قاراشانىڭ 4-ندە ارقالىقتان شامامەن سولتۇستىك-شىعىسقا قاراي 77 شاقىرىمداي قاشىق جەردە قوندىق. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى – عارىشكەرلەردى شىعارىپ سالىپ, كۇتىپ العان الەمدەگى جالعىز پرەزيدەنت. يلليۋميناتوردان بايقالعان العاشقى كورىنىس – سايىن دالامەن كەلە جاتقان پرەزيدەنت بولدى. ارقالىقتىڭ قاراشا ايىنداعى كورىنىسى جانە كاپسۋلاعا جاقىنداعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ اعالىق مەيىرىمى ومىرىمدەگى جارقىن ساتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە ەستە ساقتالاتىنى ءسوزسىز.
رەسپۋبليكا سارايىندا وتكەن مەرەكەلىك جيىننىڭ بىرىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بىزبەن بايلانىسقا شىعىپ: «مەن سەنى شىعارىپ سالدىم جانە ءوزىم قارسى الامىن», دەگەن ەدى. ەلباسى سوزىندە تۇردى.
وتانىمىزعا ورالعانىما قۋانىپ, بۇعان قوسا پرەزيدەنتتىڭ ءوزى قارسى الىپ تۇرعانىن كورىپ, اياققا تىك تۇرىپ كەتتىم. بارلىعى تاڭ قالدى. نەگە دەسەڭىز, مۇنداي ارەكەتتى جاساۋعا بولمايدى. ادەتتە عارىشكەرلەردى كاپسۋلادان كوتەرىپ الىپ كەتەتىن, مەن كەرىسىنشە تىك تۇرىپ, مەملەكەت باسشىسىنا ميسسيانىڭ ءساتتى اياقتالعانىن انا تىلىمىزدە باياندادىم. ەلباسى قۇشاقتاپ, العىسىن جەتكىزدى. ناعىز قايتالانباس ءسات. وسىدان سوڭ بارلىق عارىشتىق ەكسپەديتسيادان جەرگە ورالعاندا اياققا تۇرىپ, ءجۇرۋدى داعدىعا اينالدىردىم. بۇل – جەكە ۇستانىمىم. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى قارسى الاتىندىقتان ساپ تۇزەپ تۇرۋ كەرەك», دەگەن بولاتىن ت.مۇساباەۆ.
وسىدان 20 جىل بۇرىن تاريحتاعى العاشقى عارىش ءتۋريستى بايقوڭىردان ۇشقانى ءمالىم. 2001 جىلى 60 جاستاعى امەريكالىق كاسىپكەر دەنيس تيتوعا عارىشقا ساياحاتتاۋ مۇمكىندىگى بۇيىرىپ, وسى ساپاردا «سويۋز تم-32» ەكيپاجىنىڭ قۇرامىندا ت.مۇساباەۆتىڭ دا بولعانىن ايتا كەتكەن ورىندى.
دەربەس مەملەكەتتىڭ ءۇشىنشى عارىشكەرى
ايدىن ايىمبەتوۆ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى عارىشكەرى. 2015 جىلدىڭ 2 قىركۇيەگىندە ول بايقوڭىر عارىش ايلاعىنان «سويۋز تما-18م» عارىش كەمەسىمەن 2-ءشى بورتينجەنەر رەتىندە وربيتاعا اتتاندى. حالىقارالىق ەكيپاج قۇرامىندا رەسەيلىك عارىشكەر, 1-ءشى بورتينجەنەرى سەرگەي ۆولكوۆ, دانيا كورولدىگىنىڭ استروناۆتى اندرەاس موگەنسەن بولعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. قازاقستاندىق عارىشكەردىڭ ساپارى 9 تاۋلىك 20 ساعات 13 مينۋت 51 سەكۋندقا جالعاستى.
باستاپقىدا قازاق عارىشكەرىن اتالعان ساپاردىڭ قاتىسۋشىسى رەتىندە عانا تىركەۋ جوسپارلانىپتى. الايدا قازاقستاندىق تاراپتىڭ تالابىنا سايكەس وتانداسىمىزدىڭ مارتەبەسى بىلىكتىلىگىنە سايكەس 2-ءشى بورتينجەنەرى بولىپ وزگەرتىلدى.
10 كۇندىك ساپار بارىسىندا ايدىن ايىمبەتوۆ عارىشتاعى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ 5-ءشى ۇلتتىق باعدارلاماسىن ىسكە اسىردى. العاشقى 4 عارىش باعدارلاماسى 1991 جىلى توقتار اۋباكىروۆتىڭ ميسسياسى كەزىندە, سونداي-اق 1994, 1998 جانە 2001 جىلدارى تالعات مۇساباەۆتىڭ ساپارى اياسىندا ورىندالدى.
ءۇشىنشى عارىشكەردىڭ زەرتتەۋ باعدارلاماسى 10 عىلىمي تاپسىرمانى قامتىدى. ونىڭ ىشىنە ارال جانە كاسپي تەڭىزدەرىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋ سىندى ەلىمىزگە قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەر كىردى.
«ايدىن ايىمبەتوۆ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى عارىشكەرى اتاندى. زاماناۋي تاريحىمىزدا وسى ۇلى وقيعاعا كاسىبي تۇرعىدان ۇلەسىن قوسقانداردىڭ بارىنە العىس ايتامىن. بۇگىندە بۇل – جەر شارى تۇرعىندارىنىڭ ەڭ ۇلى ميسسياسى. بايتاق جەرىمىزدە بۇكىلالەمدىك عارىش ايلاعى – بايقوڭىردىڭ الپىس جىل بويى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىن ماقتان تۇتامىز. دۇنيە ءجۇزى عارىشكەرلەردى قازاقستاننان شىعارىپ سالادى. ادامزاتتىڭ عالام تۋرالى تانىمىن كەڭەيتەتىن ەكسپەديتسيالاردان كەيىن ولاردى وسى جەردەن قارسى الامىز. جارتى عاسىردان استام ۋاقىتتا 38 ەلدىڭ 545 عارىشكەرى عارىش كەڭىستىگىندە بولىپ قايتتى. ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستان ازاماتتارى دا بار. ايدىن ايىمبەتوۆتىڭ ءساتتى ساپارى ەلىمىزدىڭ عارىش جىلناماسىنىڭ جاڭا پاراعىن اشتى», دەپ ەلباسى ءۇشىنشى عارىشكەرگە قازاقستاننىڭ حالىق قاھارمانى اتاعىن بەرگەن ەدى.
وتاندىق عارىش يندۋسترياسىنىڭ دامۋى
ەگەمەن ەل رەتىندەگى عارىش يندۋسترياسىنداعى العاشقى قادامدار 2000 جىلداردىڭ باسىندا قولعا الىندى. ايتالىق, 2004-2005 جىلدارى العاشقى مەملەكەتتىك باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا نەگىزگى سالالىق كاسىپورىندار قۇرىلدى. ونىڭ ىشىندە «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇك» اق-نى ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. 2007 جىلى ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگى قۇرىلىپ, ۆەدومستۆو توراعاسى تالعات مۇساباەۆتىڭ باستاماسىمەن كومپانيانىڭ اتاۋىمەن بىرگە ونىڭ تۇتاستاي ستراتەگيالىق قۇرىلىمى وزگەردى. ۇلتتىق كومپانيانىڭ ميسسياسى ايقىندالىپ, باعىت-باعدارى بەلگىلەندى. وسىلايشا, ەلوردادا زاماناۋي عارىش تەحنولوگيالارىنا ارنالعان ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋ بويىنشا العاشقى قادامدار جاسالدى. بۇل يدەيا جەردى قاشىقتان زوندتاۋ عارىش جۇيەسىن, دالدىگى جوعارى سپۋتنيكتىك ناۆيگاتسيا جۇيەسىنىڭ جەرۇستى ينفراقۇرىلىمىن, سول سەكىلدى عارىش اپپاراتتارىن قۇراستىرۋ-سىناق كەشەنىن قۇرۋدى قامتيدى.
عارىش اپپاراتتارىن باسقارۋدا جەرۇستى كەشەندەرىنىڭ ماڭىزى زور. وسى ورايدا وتاندىق سپۋتنيكتەردىڭ قالىپتى جۇمىسىن قامتۋدا «اقكول» بايلانىس ورتالىعىنىڭ ورنى بولەك. ويتكەنى بايلانىس پەن حابار تاراتاتىن Kazsat عارىشتىق جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ءىسى ءدال وسى جەرۇستى عارىش ينفراقۇرىلىمىنان باستالدى. ونىڭ جۇمىسىن رەسپۋبليكالىق عارىش بايلانىس ورتالىعى قاداعالايتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. «اقكولدىڭ» قىزمەتىنە تەلەكوممۋنيكاتسيالىق سپۋتنيكتەردىڭ تەحنيكالىق جانە بالليستيكالىق سيپاتتامالارىن باسقارىپ باقىلاۋ, سونداي-اق KazSat سەريالى عارىش اپپاراتتارىنىڭ پايدالى جۇكتەمەسىنىڭ مونيتورينگى كىرەدى. بۇل عارىش بايلانىس ورتالىعى ەلوردادان 108 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. 2008-2009 جىلدارى Kazsat-2 باعدارلاماسى مەن 2012-2013 جىلدار كەزەڭىندە KazSat-3 جوباسى ارقىلى تەحنيكالىق جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە, «اقكول» ITU حالىقارالىق ەلەكتر بايلانىس وداعىنىڭ سپۋتنيكتىك راديوباقىلاۋ ستانسالارىنىڭ بىرىڭعاي تىزىمىنە ەنگىزىلدى.
قازىر رەسپۋبليكالىق عارىش بايلانىس ورتالىعى Kazsat-2 جانە KazSat-3 ەكى بايلانىس سپۋتنيگىنەن تۇراتىن Kazsat بايلانىس جانە حابار تاراتاتىن قازاقستاندىق عارىش جۇيەسىنىڭ شتاتتىق جۇمىسىن قامتاماسىز ەتەدى. عارىش اپپاراتتارىن باسقارۋ اقمولا وبلىسىنداعى «اقكول» نەگىزگى جەرۇستى كەشەنى مەن الماتى وبلىسىنداعى رەزەرۆتىك «كوكتەرەك» عارىش بايلانىس ورتالىعىنان جۇرگىزىلەدى. بۇگىندە Kazsat جۇيەسىنىڭ جۇكتەمەسى شامامەن 74%-دى قۇرايدى.
Kazsat بايلانىس سپۋتنيكتەرىنىڭ قىزمەتتەرىن ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا 13 مىڭنان استام سپۋتنيكتىك بايلانىس ستانسالارى بار 15 وتاندىق بايلانىس جانە حابار تاراتۋشى وپەراتور پايدالانىپ كەلەدى.
بۇدان بولەك, قازاقستان مەن رەسەي ۇكىمەتتەرى «بايقونىر» عارىش ايلاعىن ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا «بايتەرەك» عارىش زىمىران كەشەنىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويعان بولاتىن. اتالعان كەشەندە كوممەرتسيالىق عارىش باعدارلامالارى مەن جوبالاردى, سونداي-اق قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ۇلتتىق عارىش جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلگەن. وسىعان بايلانىستى 2005 جىلى «بايتەرەك» قازاقستان-رەسەي بىرلەسكەن كاسىپورىنى» اكتسيونەرلىك قوعامى قۇرىلدى.
بۇل كەلىسىمگە سايكەس بايقوڭىر عارىش ايلاعىندا جەرۇستى عارىش ينفراقۇرىلىمىنىڭ نىساندارى نەگىزىندە «بايتەرەك» عارىش زىمىران كەشەنىن قۇرىپ, بىرلەسىپ پايدالانۋ باعىتىندا تاراپتار ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى مەن شارتتارىن ايقىندادى.