تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى مەرەكەسى – مەملەكەتتىڭ ۇستەم مەرەيى, ۇلكەن مارتەبەسى. ۇلتتى قاستەرلەۋدىڭ, ۇلىنى ۇلىقتاۋدىڭ ۇلاعاتى. تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋدىڭ باستاۋىندا تۇرعان تۇلعانى ۇلىقتاۋ, ەگەمەن ەلدىڭ ىرگەتاسىن قالاعان قايراتكەردى ارداقتاۋ الەم ەلدەرىندە, ونىڭ ىشىندە دەموكراتيالىق تۇرعىدان ىرگەلى مەملەكەتتەردە قالىپتاسقان ءداستۇر ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز.
ماسەلەن, اقش-تا مۇنداي مەرەكە 22 اقپانعا بەلگىلەنىپ, 1880 جىلدان بەرى اتالىپ كەلەدى. اقش حالقى دجوردج ۆاشينگتوننىڭ ەڭبەگىنە تاريحي تۇرعىدان زور باعا بەرىپ, بۇل مەرەكەنى ەلدىك دەڭگەيدە پرەزيدەنت كۇنى رەتىندە اتاپ ءوتىپ, مەكتەپتەرىندە قۇراما شتاتتاردىڭ بارلىق پرەزيدەنتتەرىنىڭ تاريحىن ءبىلىپ, ەلدىڭ دامۋىن زەردەلەۋ كۇنىنە اينالعان. ۇندىستاندىقتار 2 قازاندا ماحاتما گانديدىڭ تۋعان كۇنىن اتاپ وتسە, تۇركيادا 19 مامىر اتاتۇرىكتى ەسكە الۋ كۇنى دەپ جاريالانعان. مۇنداي داستۇرلەر – حالىقتى يگىلىكتى باستامالارعا, جاس ۇرپاقتى ۇلى مۇراتتارعا جەتەلەي وتىرىپ, جاقسىنى باعالاۋعا, كەتكەن كەمشىلىكتەردەن ساباق الۋعا ۇيرەتەتىن ونەگە.
بيىل تاۋەلسىز ەل بولعانىمىزعا – 30 جىل. بۇل – الەم كارتاسىندا ويىپ ءوز ورنىن العان قازاقستاننىڭ وردا بۇزار جاسى. بابالار ۇلان-عايىر جەرىمىزدى اق نايزانىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن قورعاپ, سان عاسىر ەگەمەن ەل بولۋدى ارمان ەتسە, سول ارمانىنا 1991 جىلى ۇرپاعىنىڭ قولى جەتتى.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, شەكاراسىن بەكىتىپ, الەمگە تانىتىپ, بۇگىنگىدەي بەدەلدى ءارى قۋاتتى مەملەكەت بولۋىمىزدا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز.
بۇگىندە جاڭارعان, جاڭعىرعان قازاقستاننىڭ وسى جىلدار ىشىندەگى شىققان بيىگىن بارشا الەم ەلباسى ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستىرۋىنىڭ ءوز ورنى بار. سوندىقتان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى كۇنى مەملەكەتتىك مەرەكەسى – تاۋەلسىزدىك شەجىرەسىندەگى ەڭ ماڭىزدى داتالاردىڭ ءبىرى.
2011 جىلعى 14 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەرەكەلەر تۋرالى» زاڭعا تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ, 1 جەلتوقسان – تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى بولىپ بەلگىلەندى.
بۇل كۇن بەكەرگە تاڭدالعان جوق. 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانى كۇنى تاۋەلسىز قازاق ەلىندە العاش رەت پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءوتىپ, وندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ حالىقتىڭ زور سەنىمىمەن, سايلاۋشىلاردىڭ 98,78 پايىز داۋىسىمەن جەڭىسكە جەتتى.
بيىل بۇل اتاۋلى مەملەكەتتىك مەرەكەگە 10 جىل تولىپتى.
ەلباسىمىزدىڭ ساياسي كوشباسشىلىق فەنومەنى تاريحقا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالاۋشى, دانا ستراتەگ, ۇلى رەفورماتور جانە الەمدە قازىرگى زامانداعى اسا كورنەكتى ساياسي كوشباسشى رەتىندە ەندى. ەلباسى ۇعىمىن وسى كۇنى العاش رەت ەلىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى ءابىش كەكىلباەۆ ءوزىنىڭ پرەزيدەنتكە ارناعان تىلەك سوزىندە ايتقانى بەلگىلى.
سىربويىلىق, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى قالتاي مۇحامەدجانوۆ: «پرەزيدەنتتىك ورىنعا ۇمىتكەرلەردىڭ بارشاسىن بىلەمىن. بىراق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ولاردان وزگە, بيىكتە كورسەتەتىن ءۇش قاسيەتى بار دەپ بىلەمىن. ءبىرىنشى, ول قارشادايىنان جەردىڭ دەمىن, ناننىڭ ءدامىن, تەردىڭ ءيىسىن سەزىپ, ءوزى دە سولاردىڭ قاتارىندا وسكەن. ەكىنشى قاسيەتى – قاراشا ءۇيدىڭ كوسەۋىنەن باستاپ, الىپ زاۋىتتىڭ كۇرەگىنە دەيىن قولىنان وتكىزگەن ادام. ۇشىنشىدەن, حالقىنىڭ رۋحاني مول مۇراسىن اڭىزىنان باستاپ بۇگىنگى كەلبەتىنە دەيىن انا تىلىندە وقىپ, بويىنا سىڭىرسە, ورىس ادەبيەتى ارقىلى الەمدىك ادەبيەتتىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىن ءوز ادەبيەتىندەي تانىعان, وقىعان, توقىعان ادام», دەگەن ەدى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەن كەزدە مەملەكەتىمىز بەن ونىڭ حالقىنىڭ الدىنداعى وراسان زور جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن موينىنا الىپ, ۇلتتىق رۋحتى وياتۋ, مەملەكەتتىلىكتى جانداندىرۋ تەك كورەگەن كوشباسشىنىڭ عانا قولىنان كەلەرى انىق.
الدىمىزدا نە كۇتىپ تۇر, دۇنيە ءجۇزى كارتاسىندا الار ورنىمىز قانداي بولماق, ەكونوميكالىق حاوستان قالاي شىعامىز, سان ساۋال الدىمىزدى وراعان شاقتا پروگرەسسيۆتى وركەنيەتتىك دامۋ جولىنا باستار تۇلعانىڭ بولۋى – ءبىزدىڭ باعىمىز ەدى.
حح عاسىردىڭ سوڭعى ونجىلدىعىندا قازاق ەلىنىڭ بۇرىن بولماعان جاڭا قادامعا بەت بۇرىپ, العا جىلجۋى 90-جىلدارداعى كۇردەلى تاريحي كەزەڭگە سايكەس كەلدى. سول سەبەپتى ەلدىڭ ءبىرىنشى كوشباسشىسى فاكتورى تاعدىرشەشتى ەدى. وزىنە جاۋاپكەرشىلىك الا ءبىلۋ, ەلدىڭ دامۋىنا ناقتى كوزقاراسپەن قاراۋ جانە ونى قورعاي ءبىلۋ – الەمدەگى تاريحي تۇلعالاردىڭ ەڭ باستى قاسيەتى بولدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان تاريحىندا اقش-تاعى دجوردج ۆاشينگتون, تۇركياداعى مۇستافا كەمال اتاتۇرىك, فرانتسياداعى شارل دە گولل, مالايزياداعى ماحاتحير موحامماد, سينگاپۋرداعى لي كۋان يۋ سەكىلدى جاڭا مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋ جولىندا وراسان زور ءرول اتقاردى.
1990-جىلداردىڭ باسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز مەملەكەتتىك دامۋدىڭ بارلىق سالاسىن رەفورمالاۋدىڭ وزىندىك باعدارلاماسىن ازىرلەپ, ۇلتتىق جاڭعىرتۋدى تابىستى جۇزەگە اسىرا الدى. ول ءوزىنىڭ «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن – ساياسات» دامۋ فورمۋلاسىن ۇسىندى. بۇگىندە بۇل تاجىريبە «نازارباەۆ مودەلى» نەمەسە «قازاقستان جولى» دەگەن اتپەن تانىمال.
تاۋەلسىزدىكتىڭ قالىپتاسۋ جىلدارى ەلباسى ءۇشىن دە, ەل حالقى ءۇشىن دە وڭاي بولدى دەپ ەشكىم دە ايتا المايدى. بۇرىنعى كەڭەستىك جۇيە دە بۇزىلدى, بايلانىس تا ءۇزىلدى. شىندىعىن ايتساق, قازاقستان بۇعان دەيىن اگرارلىق-شيكىزات قوسىمشاسى رەتىندە قاراستىرىلىپ كەلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە تاۋەلسىزدىگىمىزدى العاننان كەيىن كوپتەگەن سىن-قاتەرگە توتەپ بەرۋىمىزگە اكەلدى. ەسكى تەحنولوگيامەن ءونىم شىعاراتىن زاۋىتتار توقتاپ قالدى. قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى ناشارلادى. جۇمىسسىزدىق ارتىپ, جاپپاي ەكونوميكالىق كوشى-قون باستالدى. ايلاپ ەڭبەكاقى, زەينەتاقى بەرىلمەدى. ەلەكتر ەنەرگياسى جەتىسپەي, كوگىلدىر وتىن ارمان بولعانى دا كۇنى كەشە ەدى.
نارىقتىق ەكونوميكاعا ۇمتىلعان ەلدە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى باسقارۋدىڭ جانە ۇيىمداستىرۋدىڭ امىرشىلدىك-اكىمشىلىك تەتىكتەرى ساقتالدى.
ەلباسى ەڭ الدىمەن, ىشكى ەكونوميكالىق جاعدايدى قالىپقا كەلتىرۋگە اسا ءمان بەردى. ال ەلدىڭ جاعدايىن كوتەرۋدىڭ ءبىر جولى – ينۆەستيتسيا تارتۋ بولاتىن. وسى ماقساتتا الىس شەتەلدەرمەن ىنتىماقتاستىق بايلانىستار ورناتىلدى. ءوندىرىس ورىندارىن جاڭا زامان سۇرانىسىنا قاجەتتى تاۋارلار شىعارۋعا بەيىمدەدى. ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالار ءساتتى جۇزەگە اسىرىلدى. ءبىز سونىڭ ناتيجەسىندە ۇلكەن قيىندىقتاردى جەڭە بىلدىك.
قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قانشالىقتى تولىمدى تابىستارعا قول جەتكىزسە, وعان سىر ەلى دە ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى.
ەلباسىنىڭ سىر حالقىمەن بايلانىسى نەدە دەسەك: ەڭ الدىمەن, مادەني مۇرالاردىڭ اسىل كومبەسى, تالاي تاريحتى قويناۋىنا بۇككەن, تالاي تارلاندى قاناتتاندىرعان قىزىلوردا جايلى ەلباسىنىڭ «سىر – الاشتىڭ اناسى» دەگەن قاناتتى ءسوزى ويعا ورالادى. توقسانىنشى جىلدارداعى توقىراۋ كەزەڭىندە ەكولوگيالىق اپات ايماعى رەتىندە تاراپ كەتكەلى تۇرعان سىر ەلى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ دانا ساياساتىمەن تاۋەلسىز ەل تاريحىنداعى ءوز ورنىن ساقتاپ قالدى.
ەكىنشىدەن, ارال تەڭىزىن ساقتاپ قالۋدى الەمدىك تۇرعىدا كوتەردى. ەلىمىزدىڭ ەرتەڭىنە سەنگەن ەلباسى ارالدى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا عاسىر جوباسى اتانعان «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساقتاۋ» (ساراتس) جوباسىن جانە وبلىستى تاراتپاۋ جونىندە تاريحي شەشىمدەر قابىلدادى. بۇنى قازىر ساياسي تۇرعىدان دا, ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا وتە كورەگەندىلىكپەن جاسالعان شەشىم دەپ ايتۋىمىزعا ابدەن بولادى.
ۇشىنشىدەن, وتاندىق عارىش كەڭىستىگىن وركەندەتتى. قىزىلوردا وبلىسى – قازاقستاندا عانا ەمەس, الەمدە عارىشتىق كەشەن ورنالاسقان ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ءوڭىر. عارىشتى يگەرۋ بۇگىندە وركەنيەتتى الەمنىڭ باستى ماسەلەسىنە اينالعانى انىق. وسى رەتتە قازاق جەرىندە, سونىڭ ىشىندە سىر ەلىندەگى «بايقوڭىر» عارىش كەشەنىنەن قازاق ازاماتتارىنىڭ عارىش كەڭىستىگىن باعىندىرۋى دا كەمەڭگەر كوشباسشىنىڭ ساياسي سالماعىنىڭ باسىمدىعى مەن جۇرگىزگەن ساياساتىنىڭ دۇرىستىعى بولاتىن.
ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن 1991 جىلى 2 قازاندا بايقوڭىردان العاش رەت قازاق توقتار اۋباكىروۆ عارىشقا اتتاندى. بۇل ەلىمىزدىڭ عارىشتىق الەۋەتىن دامىتۋعا سەرپىن بەردى. 1993 جىلدىڭ اقپان ايىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ جارلىعىمەن وتاندىق عارىش سالاسىن دامىتاتىن وكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگان قۇرىلدى. 1994 جىلى قازاقستان مەن رەسەي بايقوڭىر عارىش ايلاعىن ساقتاپ قالۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتارالىق كەلىسىمگە قول قويىلىپ, ەلدەگى عارىشتىق قۇرىلىمداردىڭ ينفراقۇرىلىمى جۇيەلەندى. سودان بەرى تالعات مۇساباەۆ, ايدىن ايىمبەتوۆتەر قازاق بالاسىنىڭ عارىشقا ۇشۋ عانا ەمەس, عارىشتا عىلىم-زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ارمانىنا جول اشىپ بەردى.
تورتىنشىدەن, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» جولى ارقىلى ەل مەن ەلدى, جەر مەن جەردى جاقىنداتتى. بۇل قۇرلىقارالىق اۆتوكولىك ءدالىزىنىڭ قازاقستانعا تيەسىلى 2 787 شاقىرىمى 5 وبلىس اۋماعىنان وتەتىن بولسا, ونىڭ ەڭ كوپ بولىگى, ياعني 812 شاقىرىمى قىزىلوردا جەرىنەن وتەدى. بۇل بارلىق اۋدانى تەمىر جول مەن اۆتوكولىك جولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان سىر ەلى ءۇشىن ءتيىمدى ەكەنىن ايتۋ كەرەك. بۇگىنگى كۇنى وڭىردەگى جاقسى جاعدايداعى جولداردىڭ ۇلەسى 2,5 ەسەگە ارتىپ وتىر.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلى ىشىندە سىر ەلى قارقىندى دامىپ, يندۋستريالدى-اگرارلىق ولكەگە اينالدى.
بۇل جىلدارى ءوڭىر ەكونوميكاسىنا 4 ترلن تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيا تارتىلدى. جالپى, وڭىرلىك ونىمدەگى ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ ۇلەسى 1991 جىلعى 11 پايىزدان 30 پايىزعا دەيىن, ال اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسى سوڭعى 10 جىلدا 3,9 پايىزدان 6,3 پايىزعا دەيىن ارتتى.
كۇرىشتىڭ ونىمدىلىگى مەن جالپى الىنعان ءونىمى بۇگىندە 1991 جىلعى كورسەتكىشتەردەن 1,5 ەسەگە ءوستى.
مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ناتيجەسىندە مال شارۋاشىلىعىندا بۇگىندە مال سانى 1991 جىلعى دەڭگەيدەن, ياعني ءىرى قارا مال باسى 223,1 مىڭ باستان 342,4 مىڭ, جىلقى 71,3 مىڭ باستان 164,7 مىڭ, تۇيە 26,0 مىڭ باستان 51,5 مىڭ باسقا دەيىن ءوسىپ وتىر.
ءوڭىرىمىز جۇمىس ىستەپ تۇرعان شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى سانىنىڭ ءوسۋ قارقىنى بويىنشا ەلدەگى ۇزدىكتەردىڭ قاتارىندا (وبلىس – 106,6%, رەسپۋبليكا – 104,5%).
30 جىل ىشىندە 8 ملن شارشى مەترگە جۋىق تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. بەرىلگەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ كولەمى 1991 جىلعى 260 مىڭ شارشى مەتردەن بۇگىندە 600 مىڭ شارشى مەترگە دەيىن جەتتى.
بۇگىندە وبلىس حالقىنىڭ 97 پايىزى ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتاماسىز ەتىلسە, 67 پايىزى جىل سوڭىنا دەيىن تابيعي گازدى تۇتىنۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى.
بۇگىندە ءوڭىر بىرقاتار كورسەتكىش بويىنشا وڭ ديناميكاعا قول جەتكىزىپ, كۇردەلى پروبلەمالار شەشىلدى. جۇمىس ىستەپ تۇرعان كەن ورىندارىنىڭ سارقىلۋىنا بايلانىستى جاڭا كەن ورىندارىن ىزدەۋ ماقساتىندا بيىل ارال تەڭىزى اكۆاتورياسىنىڭ «باتىس» جانە «شىعىس» ۋچاسكەلەرىن, سونداي-اق سىرداريا شوگىندى باسسەينى اۋماعىنىڭ ءبىر بولىگىن سەيسميكالىق بارلاۋ بويىنشا جوبا-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەۋ اياقتالادى. 2022 جىلى سەيسميكالىق بارلاۋ جۇمىستارىن باستالادى.
يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ءۇشىنشى بەسجىلدىعى (2020-2025 جج.) اياسىندا قۇنى 543 ملرد تەڭگەدەن اساتىن 46 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسۋدا, بۇل ءوز كەزەگىندە 7 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بيىل قۇنى 45 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن, قولدانىسقا تۇسكەندە 500-گە جۋىق جۇمىس ورنى اشىلاتىن 4 جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانۋدا.
شاعىن ورتا بيزنەستى دامىتۋ ماقساتىندا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ 2023 جىلعا دەيىنگى ەكونوميكالىق دامۋ كارتاسىن جۇزەگە اسىرۋ جالعاسۋدا. بۇگىنگى كۇنى جالپى قۇنى 9,5 ملرد تەڭگەگە 163 جوبا (1,5 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلعان) ىسكە قوسىلدى, ونىڭ ىشىندە بيىل 74 جوبا (2,3 ملرد تەڭگە), 426 جۇمىس ورنى قۇرىلدى.
سىر ەلى – جىر ەلىندە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى ءساتتى جۇزەگە اسۋدا.
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى اياسىندا «تۇعىرى بيىك تاۋەلسىزدىك» اتتى رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسى, سىر سۇلەيى كەتە ءجۇسىپ ەشنياز ۇلىنىڭ 150 جىلدىعىنا ارنالعان «جىرلانسىن, تاۋەلسىزدىك جىر بۇلاعى» اتتى جىرشى-جىراۋلار بايقاۋى وتكىزىلدى.
بيىل ايماقتا ىبىراي جاقاەۆتىڭ 130 جىلدىعى اتالىپ ءوتىپ, ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ 445 جىلدىعىنا وراي قازالى اۋدانىندا ەسكەرتكىشى ورناتىلادى. كەلەر جىلى حالىق قاhارمانى روزا باعلانوۆانىڭ 100 جىلدىعىنا وراي قىزىلوردادا اسەم ەسكەرتكىشى بوي كوتەرمەك. سونداي-اق تاريحي-مادەني مۇرالارىمىزدى ساقتاۋ ماقساتىندا ەجەلگى ءبابىش مولا جانە ورتاعاسىرلىق جانكەنت, سىعاناق قالاشىقتارىندا قازبا جۇمىستارى جالعاسۋدا.
تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى جەتىستىكتى ءبىر عانا قىزىلوردا وبلىسىنان-اق كورۋگە بولادى» دەگەن ءسوزى مىنە, بۇگىنگى سىردىڭ كەلبەتىن دالەلدەپ تۇر.
بۇكىل تۇركى الەمىنە ورتاق تاريحي تۇلعا, فيلوسوف, ابىز قورقىت اتانىڭ «اۋىر جۇكتىڭ مەحناتىن تۇعىر ەمەس, تۇلپار بىلەر» دەگەنىندەي, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى كەمەڭگەر كوشباسشىنىڭ كەمەل ىستەرىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن جاس ۇرپاققا جەتكىزىپ وتىرۋدىڭ ماڭىزى زور.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىلدىق مەرەيلى مەرەكەسى قۇتتى بولسىن!
ەلى سۇيگەن, ەلىن سۇيگەن كەمەڭگەر ەلباسىمىز امان بولسىن!
گۇلشارا ابدىقالىقوۆا,
قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى