مەن قىزىلوردا وبلىسى قازالى اۋدانى قۇمجيەك اۋىلىندا تۋدىم. العاش مەكتەپ تابالدىرىعىن وسى قۇمجيەكتە اتتادىم. اۋىل بالاسىنا انگلياعا اتتانۋ ورىندالماس ارمانداي ەدى. الايدا بىزگە ارماندى شىندىققا اينالدىرۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى. سول زور مۇمكىندىك جارقىن بولاشاقتى جاقىنداتقان «بولاشاق» باعدارلاماسى بولاتىن. بىراق ءبارى بالا شاقتان باستالدى.
ورىندالعان ارمان
كارىبوز اتام ەل اراسىندا سوزگە شەشەندىگى ءارى قاسىنىڭ ەرەكشە قويۋلىعىنان «كارىبوز شەشەن» اتانىپ, اۋىل-رۋلاردى تاتۋلاستىرۋ مەن ەلدەستىرۋدە حالىق بيلىگىنىڭ ماڭىزدى وكىلى بولعان. «ەلدەستىرمەك – ەلشىدەن» دەپ دانا حالقىمىز ايتقانداي, مەن دە كارىبوز اتامنىڭ جولىن قۋىپ, 1995 جىلى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى حالىقارالىق قاتىناستار فاكۋلتەتىنىڭ العاشقى قازاق توبىنا وقۋعا ءتۇستىم. 2000 جىلى ۇزدىك تۇلەك رەتىندە ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە جولداما الىپ, تاۋ بوكتەرىندەگى ارۋ الماتىدان سارىارقانىڭ ءورى, ەلىمىزدىڭ ءتورى بولعان باس قالاعا اتتاندىم.
جاس ديپلومات رەتىندە شەتەلدىك باسشىلاردىڭ مەملەكەتتىك جانە رەسمي ساپارلارىن ۇيىمداستىردىم. 2003 جىلى ەلباسىمىزدىڭ تاريحي باستامالارىنىڭ ءبىرى – الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ I سەزىنە يزرايل مەملەكەتى دەلەگاتسياسىنىڭ قاتىسۋىنا اتسالىستىم. بۇل مەنىڭ ديپلوماتيالىق تاجىريبەمدە ۇلكەن اسەر قالدىرعان وقيعا بولدى.
2007 جىلى سول كەزدەگى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى جانسەيىت تۇيمەباەۆتىڭ شاقىرۋىمەن ەندى عانا اشىلىپ, جۇمىسىن باستاپ جاتقان ەل پرەزيدەنتىنىڭ «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسىنىڭ اكىمشىسى – حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعىنا باس مەنەدجەر رەتىندە قابىلداندىم. ءبىلىم قۋعان تالاي جاس زامانداسىمىزعا كەمەل بولاشاق سىيلاعان ورتالىقتىڭ ىشىندە قىزمەتتىك «ليفتىمەن» كوتەرىلە ءجۇرىپ, شەتەلدىڭ ۇزدىك جوعارى وقۋ ورىندارىمەن سەرىكتەستىك ورناتىپ, «بولاشاقتىڭ» كوكجيەگىن كەڭەيتۋگە ءوز ۇلەسىمدى قوستىم.
2009 جىلى الەمنىڭ ەكونوميكا مەكتەپتەرىنىڭ كوشباسشىسى سانالاتىن لوندون ەكونوميكا مەكتەبىنە (LSE) وقۋعا قابىلداندىم. بۇل ارمانىم ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جانە ەلباسىنىڭ ادامي كاپيتالدى دامىتۋداعى ەڭ ءساتتى ستارتابى – «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى ورىندالدى. تىنىمسىز تالپىنىستىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە مەنەدجمەنت سالاسىنداعى عىلىم ماگيسترى بولىپ وتانىما ورالدىم. ەلگە كەلە سالا ديپلوماتيا جولىنا قايتا بەت بۇردىم. ءبىراز جىل بويى قازاقستاننىڭ ۇلىبريتانيا جانە سولتۇستىك يرلانديا بىرىككەن كورولدىگىندەگى ەلشىلىگىندە ينۆەستيتسيالىق كەڭەسشى قىزمەتىن اتقاردىم.
ءبىر كەزدەرى ەلگە حالىقارالىق بىلىممەن قايتا كەلگەندەي, اراعا جىلدار سالىپ, ۇلكەن تاجىريبە جيناپ ءوزىم ەڭبەك ەتىپ, كىرپىشىن بەرىك قالاۋعا اتسالىسقان ورتالىققا ورالدىم. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ قولداۋىمەن «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىن جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كوشىرۋگە بار كۇش-جىگەرىمدى سالۋدامىن. ورتالىققا ورالۋداعى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك پەن تاريحي ميسسيامدى ەرەكشە سەزىنەمىن, بۇل – تالاي جاستىڭ ءۇمىتىن ۇكىلەپ, ارمانىن اسقاقتاتقان تەڭدەسسىز پرەزيدەنتتىك ستيپەنديانىڭ مارتەبەسىن, حالىقتىڭ وعان دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋ, باعدارلامانىڭ زامان تالابىنا ساي جاڭعىرىپ, جەتىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ.
ەلباسىنىڭ ەرلىگى
وسىلاي دەسەك, ارتىق ايتپاعان بولارمىز. سەبەبى بارىمىزگە بەلگىلى, توقسانىنشى جىلداردىڭ باسى قازاقستان ءۇشىن تاعدىرشەشتى كەزەڭ بولدى. داۋىرلەر الماسقان داعدارىستى شاقتا الىستى بولجاپ, جاقىندى اڭداۋ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ماڭدايىنا جازىلىپتى. شۇعىل شەشىم, ءابجىل ارەكەتتى قاجەت ەتەتىن سىندارلى ساتتە ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ, ىرگەسىن بەكىتۋ, الەمدىك دارەجەدەگى ءبىلىمى بار مايتالمان ماماندار دايارلاۋ ءۇشىن ەلباسى 1993 جىلعى 5 قاراشادا «بولاشاق» ستيپەندياسىن قۇرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. ەكونوميكا تۇرالاپ, الەۋمەتتىك احۋال تولىق تۇراقتالماي تۇرعان تۇستا قارجىنى شەتەلدەن ءبىلىم الۋ ىسىنە سالۋ – زور تاۋەكەل مەن كورەگەندىكتى قاجەت ەتەتىن ەرلىكتى ءىس.
ارادا شيرەك عاسىر ءوتتى. «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن دۇنيەنىڭ ماڭدايالدى وقۋ ورىندارىن ءبىتىرىپ كەلگەن جاستار تاۋەلسىز ەلدىڭ تۋىن بيىككە كوتەرىپ, قازاقستاننىڭ كوشباسشى كادرلىق كلاسىن قالىپتاستىردى. «بولاشاق» باعدارلاماسى بۇگىندە 30 جىل بولعان تاۋەلسىزدىكتىڭ برەندىنە اينالدى. مىنە, تاريح ءۇشىن قاس قاعىم ءسات بولسا دا, قازاق ءۇشىن قاستەرلى دە قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ەلباسىنىڭ ستراتەگيالىق قادامعا بارىپ, تاۋەكەل ەتكەنىن بۇگىن «بولاشاق» دالەلدەپ وتىر. 11 مىڭنان اسا «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەگى قوعامنىڭ ءار سالاسىندا: دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, مەملەكەتتىك قىزمەت, مادەنيەت, عىلىم جانە تەحنيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, ءوندىرىس, IT جانە يننوۆاتسيالار – بارلىق جەردە ولشەۋسىز ۇلەستەرىن قوسىپ جاتىر. ەگەمەندىكتىڭ عاسىرعا بەرگىسىز ءار جىلىندا «بولاشاق» باعدارلاماسىن بولاشاقتى ويلاي بىلگەنىنىڭ جەمىسى دەپ ايتساق بولادى. مەملەكەتتىك باعدارلاما ارقىلى ءبىلىم العان جاستار ەلىمىزدى وركەندەتىپ, قازاقستان اتتى قاستەرلى «قۇرىلىستى» قارقىندى تۇردە جۇرگىزە بەرەرىنە كۇمان جوق.
تۇلەكتەن تىلەك
«بولاشاق» باعدارلاماسى قابىلدانعالى بەرگى 28 جىل ىشىندە 14 مىڭنان اسا قازاقستاندىق ستيپەنديات اتاندى. وسىلايشا, شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە كوشباسشىلار كومانداسى قالىپتاستى.
ەندى جالقىدان جالپىعا وتەيىك. توقسانىنشى جىلدارى «بولاشاق» ستيپەندياسىنا يە بولىپ, گەرمانياعا اتتانعان دميتري گوربۋنوۆ Albert-Ludwigs-Universitat Freiburg-تا وقىپ, تيۋبينگەن قالاسىنداعى جۇرەك-قانتامىر حيرۋرگياسى بولىمشەسىندە كلينيكالىق ورديناتۋرادان ءوتتى. ەلگە 2001 جىلى ورالىپ, استاناداعى بالالار كارديوحيرۋرگياسى كلينيكاسىن قۇرۋعا اتسالىستى. بۇگىندە ۇلتتىق كارديوحيرۋرگيالىق ورتالىعىنداعى بالالار كارديوحيرۋرگياسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن دميتري سابيلەردىڭ جۇرەگىنە كۇردەلى وپەراتسيالار جاسايدى. قازىردىڭ وزىندە ول بالالاردىڭ جۇرەگى مەن ماگيسترالدى قانتامىرلارىنا 7 مىڭنان اسا وپەراتسيا جاساعان. ء«بىز حيرۋرگ رەتىندە كىشكەنتاي پاتسيەنتتەرىمىزدىڭ وڭالا باستاعانىن كورگەندە, قۋانىشىمىز قوينىمىزعا سىيماي كەتەدى. بالالار وسەدى, داميدى, سويلەيدى, ءتاي-ءتاي باسىپ تالپىنا باستايدى. ادامعا كومەكتەسكەننەن ارتىق قانداي ءلاززات كەرەك», دەيدى «بولاشاق» تۇلەگى دميتري ۆالەرەۆيچ.
«بولاشاقتىڭ» دا بەت-بەينەسى وسىنداي كەمەل ادامدار بولسا كەرەك. ويلاڭىز, مىڭداعان ءسابيدىڭ جۇدىرىقتاي جۇرەگىن ەمدەۋگە ءبىر عانا تۇلەك وسىلاي قىزمەت ەتىپ ءجۇر. ال ەگەر سول سىرقات سابيلەردى سىرت ەلگە جىبەرسە نە بولار ەدى؟ وعان اۋەلى بارلىق اتا-انانىڭ قارجىسى جەتەر مە ەدى؟ ءدميتريدىڭ تىلەگى – تۇلەكتىڭ تىلەگى قانداي جىلى: «ادامعا كومەكتەسكەننەن ارتىق قانداي ءلاززات كەرەك»... بۇل شاماسى «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى شەتەلدە وقىپ كەلگەن ءار تۇلەكتىڭ كوكەيىندە تۇرۋى ءتيىس ىزگى وي دەپ بىلەمىن.
دامەل قالاي دامىدى؟
ءبىزدىڭ كەلەسى كەيىپكەرىمىز – دامەل مەكتەپباەۆا. بالا كەزىنەن بيولوگ بولۋدى ارمانداعان بويجەتكەن تۇپكى ماقساتىنا «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى جەتكەن. استانا مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن ول 2005 جىلى اقش-تاعى ينديانا ۋنيۆەرسيتەتىنە ءتۇسىپ, بيوتەحنولوگ-حيميك دەگەن ماماندىقتى ۇزدىك وقۋ ورنىنان يگەرىپ شىقتى. العان ءبىلىمىن ەلگە قايتارۋ ءۇشىن دامەل ەلىمىزدە ەندى عانا اشىلعان نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە كەلىپ, عىلىم جولىنا ءتۇستى. تەرەڭ ءبىلىمىنىڭ ناتيجەسىمەن NASA-دا تاجىريبە الماسقان العاشقى قازاقستاندىق عالىم اتاندى. ونىڭ كومانداسى جاساعان ستارتاپ جوبالار كورەياداعى Google-D.CAMP Prize, فرانتسياداعى Hello Tomorrow Challenge, پەرۋدەگى Startup Mexico, Startup Chile, Startup سەكىلدى كونكۋرستاردا جۇلدەلەرگە يە بولعان. «مەنى قازىر شەتەلدە جاقسى قىزمەتتەر كۇتىپ تۇر. الايدا مەن ءىلىم-ءبىلىمىمدى قازاقستاندا قولدانعانىمدى ءجون كورەمىن جانە مەملەكەتتىڭ دە مەن سەكىلدى مامانداردى قولداعانىن قالايمىن», دەيدى دامەل.
دامەلدىڭ ەلسۇيگىشتىگى مەن ەڭبەكقورلىعىنا ءتانتىمىن. قانشاما حالىقارالىق گرانتتاردى ۇتىپ الدى, قانشا زەرتحانالىق زەرتتەۋلەر جاسادى, عىلىمنىڭ قازانىندا قايناپ جۇرگەنىن عانا قاناعات قىلماي, ەرىكتى تۇردە جاستارعا, ايماقتارداعى جاندارعا كەڭەستەر بەرەدى, دارىستەر وقيدى. ياعني ءوز-ءوزىن دامىتىپ, وزگەگە دە قولۇشىن سوزۋدى ۇمىتپايدى. بۇگىندە دامەل بويداعى ءبىلىمىن باسقالارمەن ءبولىسۋ ءۇشىن وڭىرگە اتتانىپ, سولتۇستىك قازاقستانداعى Kosybayev University-ءدىڭ يننوۆاتسيالار, ينتەرناتسيونالداندىرۋ جانە ترانسفورماتسيا ماسەلەلەرى جونىندەگى باسقارما مۇشەسى بولىپ قىزمەت اتقارادى.
مىنە, قازاقستاندىقتاردىڭ كوپشىلىگى ءۇشىن «بولاشاق» ستيپەندياسى, اسىرەسە, مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ كومەگىمەن الەمنىڭ ۇزدىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا ساپالى ءبىلىم الا العان كوپبالالى وتباسىلاردان جانە اۋىلدىق جەرلەردەن شىققان ادامدار ءۇشىن ناقتى الەۋمەتتىك «ليفتىگە» اينالدى.
سان مەن ساپا
ساپانى انىقتاۋ ءۇشىن سانعا جۇگىنەيىك. «بولاشاق» باعدارلاماسى تۇلەكتەرىنىڭ ەل ەكونوميكاسىنا قوسقان ۇلەسىن تەرەڭىرەك زەرتتەۋ ءۇشىن Bolashaq Impact Report-1 اتتى عىلىم-زەرتتەۋ جۇرگىزدىك. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ 90%-ى باعدارلاما تۇلەكتەرىنىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن جوعارى باعالاپ, سونىمەن قاتار تۇلەكتەردىڭ كوشباسشىلىق, ادامگەرشىلىك جانە كوممۋنيكاتيۆتىك قاسيەتتەرىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
قاراڭىز, بۇگىندە 11 مىڭنان اسا تۇلەكتىڭ 52%-ى ورتا جانە توپ-مەنەدجەرگە دەيىن وسكەن. ونىڭ ىشىندە 10%-ى – ءوز كومپانيالارى مەن ستارتاپتارىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى باسقارۋشىلار. تۇلەكتەر دەنساۋلىق ساقتاۋ, ادامي كاپيتالدى دامىتۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋ, يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋ جانە بيزنەس پروتسەستەردى وڭتايلاندىرۋ, مادەنيەت پەن ونەردى ىلگەرىلەتۋدە تەر توگىپ, قوعامدىق باستامالاردىڭ باسىندا ءجۇر.
زەرتتەۋگە سايكەس, تەك ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 545 دارىگەر تۇلەگىمىز 213 مىڭ كۇردەلىلىگى ءارتۇرلى وپەراتسيا جاسادى, ال پەداگوگ-وقىتۋشى تۇلەكتەرىمىز 145 مىڭ مەكتەپ وقۋشىسى مەن ستۋدەنتىن وقىتتى. پروفەسسور اتاعى بار 150 تۇلەك مىڭنان اسا عىلىمي ماقالاسىن الەمنىڭ الدىڭعى قاتارداعى عىلىمي باسىلىمدارىندا جاريالادى. ونەر سالاسىنداعى ساناۋلى تۇلەك 5 مىڭ كونتسەرت ۇيىمداستىردى, وسىعان قوسا 100 مىڭنان اسا جوعارى سىنىپتاعى مەكتەپ وقۋشىسىنا تالىمگەر بولدى. بىلە بىلگەنگە بۇل – ۇلكەن ناتيجە!
وزگەرىستەر مەن وزگە ىستەر
ءسوز باسىندا ءوز باسىمنان مىسال كەلتىرگەنىمدەي, «بولاشاق» كوپ قاراپايىم جاستىڭ جولىن اشتى. ونىڭ ىشىندە ءوزىم دە بار ەكەنىمدى جوعارىدا ايتتىم. اتالعان 28 جىل ىشىندە «بولاشاق» باعدارلاماسى ساپا جاعىنان كوپ وزگەرىسكە ءتۇستى. 28 جىل ىشىندە «بولاشاق» حالىقارالىق باعدارلاماسى ەلدىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىقتارىنا نەگىزدەلە وتىرىپ, ساپالى ترانسفورماتسيادان ءوتتى, ستيپەنديا تاعايىنداۋدىڭ اشىقتىعى ارتتى جانە كونكۋرستىق ىرىكتەۋ تولىعىمەن اۆتوماتتاندىرىلدى.
اتاپ ايتقاندا, 2020 جىلى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن ستيپەندياعا ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋدىڭ جاڭا ەرەجەسى قابىلداندى. الەمدەگى ۇزدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءتىزىمى ءتۇزىلىپ, باسىم ماماندىقتار تىزبەسىن جاساقتاۋ تالاپتارى وزگەردى. ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ كەزەڭى 6-دان 3-كە دەيىن قىسقارىپ, تاۋەلسىز ساراپتاما كوميسسياسىنا قويىلار تالاپ تا كۇشەيتىلدى. بارلىق كۆوتالىق ۇمىتكەر ساناتتارى جويىلىپ, سول ارقىلى كونكۋرستىق ىرىكتەۋ بارىسىندا تەڭ مۇمكىندىكتەرگە جول اشىلدى.
باسا ايتا كەتەتىن نارسە, باعدارلاما شەڭبەرىندە اۋىل جاستارىنا جەڭىلدىكتەر ۇسىنىلىپ وتىر. اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردەن ۇمىتكەرلەر كونكۋرسقا اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە سوڭعى 3 جىل ىشىندە تۇرعان جانە سوڭعى 2 جىل ىشىندە ەڭبەك قىزمەتىن جۇزەگە اسىرعان جاعدايدا قاتىسا الادى. وسىنى ەسكەرۋ كەرەك. سونداي-اق اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردەن ۇمىتكەرلەر ءۇشىن باكالاۆر نەمەسە مامان ديپلومىنىڭ ورتاشا بالىنىڭ كەمىندە 2.67 (4.0/4.33-تەن) GPA بالىنا سايكەستىگى تالاپ ەتىلەدى. الايدا «اۋىل» ساناتىنا جاتاتىن ۇمىتكەرلەرگە شەتەلدىك جوو-دان كونكۋرسقا شارتسىز شاقىرۋ ۇسىنۋ تالاپ ەتىلمەيتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. ولاردى ورنالاستىرۋمەن «حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعى» اق اينالىسادى.
اۋىلدان شىققان جاستار ستيپەندياعا يە بولعاننان كەيىن اعىلشىن تىلىنەن تىلدىك دايىندىق كۋرستارىنان وتەدى. تىلدىك دايىندىق مەرزىمى قازاقستاننىڭ اۋماعىندا 6 ايعا دەيىن, British Council سەكىلدى بەدەلدى ۇيىمدا وتكىزىلەدى.
ەڭ باستىسى, 2020 جىلدان باستاپ «بولاشاق» ستيپەندياسىنا قۇجات قابىلداۋ مەن كونكۋرستىق راسىمدەر تولىعىمەن اۆتوماتتاندىرىلىپ, تسيفرلى جۇيەگە كوشتى. بۇل – جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىنىڭ الدىن الۋ جولىنداعى ماڭىزدى باستاما.
بۇعان قوسا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پارمەنىمەن جىلىنا 500 عالىمدى «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى الەمنىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن عىلىمي ورتالىقتارىندا تاعىلىمدامادان وتۋگە جىبەرۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل – ۇلكەن مۇمكىندىك.
«بولاشاق» باعدارلاماسى – ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ەڭ ءىرى جوبالارىنىڭ ءبىرى. سوناۋ قيىن-قىستاۋ زامان – 1993 جىلدىڭ وزىندە-اق ەلباسىمىز «بولاشاق» باعدارلاماسىن قۇرىپ, سول ارقىلى قازىر قانشاما تۇلەك ەلدىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ جاتىر. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ادامي كاپيتالدى دامىتۋداعى ەڭ ءساتتى دە مىقتى ستارتابى «بولاشاق» دەسەم ەش ارتىق ەمەس. باعدارلامانىڭ ءارى قاراي دا جەمىستى بولۋى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتە بەرەمىز. بۇل دا ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە قوسقان ۇلەسىمىز بولىپ قالا بەرمەك.
اينۇر كارىبوزوۆا,
«بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسىنىڭ اكىمشىسى –
«حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعى» اق پرەزيدەنتى