جۋىردا تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگىندە كەڭەيتىلگەن القا وتىرىسى وتكەن-ءدى. وندا اگەنتتىك توراعاسى مۇرات وسپانوۆ مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ءجانە قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا قويعان ەل دامۋىنىڭ جاڭا ءمىندەتتەرى ەكونوميكانىڭ ءتيىمدى ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ, تۇتىنۋشىلار قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە تاريفتىك ساياسات تەتىگىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن جاعدايلار جاساۋدى تالاپ ەتەتىندىگىن ايتقان-دى. سونىمەن اگەنتتىك اتقارعان ءجانە اتقارۋعا ءتيىس ىرگەلى جۇمىستار قانداي؟
بۇگىنگى كۇنى اگەنتتىك ينفراقۇرىلىمدىق رەتتەۋشى رەتىندە 1186 تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىسى قىزمەتىنە رەتتەلىپ كورسەتىلەتىن قىزمەتتى تاريفتىك جانە تەحنيكالىق رەتتەۋدى جۇزەگە اسىرۋدا. تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرىنىڭ تاريفتەرىن قاراۋ جۇمىسىنىڭ 2013 جىلعى ناتيجەلەرىنە كەلسەك, بارلىعى 1073 ءوتىنىم قارالسا, ولاردىڭ 336-سى قابىلدانباعان. 29 تاريف تومەندەتىلىپ, 41-ءى بۇرىنعى دەڭگەيدە قالعان. 478-ءى كوتەرىلىپ بەكىتىلگەن. دومينانت سۋبەكتىلەر تاريفتەر كوتەرۋگە 129 حابارلاما بەرسە, ونىڭ 55-ءى بويىنشا باعالاردى كوتەرۋگە تىيىم سالىنىپ, ونىڭ ىشىندە 22 تاريف تومەندەتىلگەن.
تاريفتەر زاڭناما تالاپتارىنا سايكەس بەكىتىلەدى. 2012 جىلى مونوپوليستەر سۇراعان كىرىستەر 55 ملرد. تەڭگەگە تومەندەتىلسە, 2013 جىلى «ولاردىڭ سۇرانىسى» 175 ملرد.-تان استام تەڭگەگە قىسقارتىلعان.
اگەنتتىككە بەرىلگەن تاپسىرمالار مەن جۇكتەلگەن مىندەتتەردى ساپالى ورىنداۋ ءۇشىن تاريفتىك ساياسات جەتىلدىرىلۋدە. شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءۇشىن كەدەرگىلەر تومەندەتىلگەن. بىرقاتار شاعىن مونوپوليستەر تاريفتەردى وزگەرتۋدىڭ حابارلاما بەرۋ نۇسقاسىنا كوشىرىلىپ, نورماتيۆتىك بازانى وڭتايلاندىرۋ جۇرگىزىلگەن.
وزىق ەلدەردىڭ تاجىريبەسى بويىنشا كەزەڭ-كەزەڭمەن ىنتالاندىرىپ رەتتەۋ ەنگىزىلۋدە. ەلەكتر ەنەرگياسى سالاسىندا وتكەن جىلدان باستاپ وڭىرلىك ەلەكتر جەلىلىك كومپانيالار ءۇشىن بەنچماركينگ ادىسىمەن تاريفتەر بەلگىلەنگەن. نەگىزگى قاعيدات مونوپوليست ءتاريفى دەڭگەيىنىڭ جانە ونىڭ جۇمىسى تيىمدىلىگىنىڭ اراسىندا تىكەلەي بايلانىستىڭ بولۋىنا نەگىزدەلەدى.
زاڭنامانى جەتىلدىرۋ بولىگىندە تاريف بەلگىلەۋدىڭ اشىقتىعىن, رەتتەلىپ كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جانە قاراجاتتىڭ ماقساتتى پايدالانۋىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جونىندە زاڭ جوباسىن ازىرلەگەن. اتاپ ايتقاندا, جاريا تىڭداۋلاردى جانە مونوپوليستەردىڭ جىل سايىنعى ەسەپتەرىن وتكىزۋ, دومينانتتاردىڭ ەلەكترمەن جابدىقتاۋ جونىندەگى حابارلامالارى بويىنشا جاريا تىڭداۋلار وتكىزۋ تاسىلدەرىن وزگەرتۋ كوزدەلىپ وتىر. سونداي-اق, زاڭ جوباسىندا مونوپوليستەردىڭ ءوتىنىمدى ەلەكتروندى فورماتتا ۇسىنۋ مۇمكىندىگى, ال بولاشاقتا وسى تالاپتى قويۋ مۇمكىندىگى كوزدەلگەن.
سۋمەن جابدىقتاۋ سالاسىندا پروبلەمالاردى شەشۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە, كەڭ اۋقىمدى جاڭعىرتۋ مەن رەكونسترۋكتسيالاۋ ءۇشىن سۋعا تاريف بەلگىلەۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن ەنگىزۋدىڭ 2013-2015 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارى قابىلدانىپ, ىسكە اسىرىلۋدا. بۇگىنگى تاڭدا قاراعاندى, قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان, شىعىس قازاقستان, باتىس قازاقستان, اتىراۋ جانە جامبىل وبلىستارىندا كەڭ اۋقىمدى جاڭعىرتۋ جۇمىسى باستالعان.
2013 جىلى ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى سوماسى 12 ملرد. تەڭگەنى قۇراسا, 2014 جىلى شامامەن 32 ملرد. تەڭگە دەپ جوسپارلانۋدا. سونىمەن قاتار, قارىز قاراجاتىن, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىنىڭ رەسۋرستارىن پايدالانۋ ارقىلى جىلۋ جەلىلەرىن جاڭعىرتۋ بويىنشا كەشەندى جوسپار ازىرلەنۋدە. اتالعان جوسپار ماقۇلدانىپ, ىسكە اسىرىلعان جاعدايدا 2020 جىلعا دەيىن توزۋدىڭ 15 پايىزعا, ال ىسىراپتار دەڭگەيىنىڭ 4 پايىزعا تومەندەۋى جوسپارلانعان.
2013 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ينۆەستيتسيالار سوماسى شامامەن 230 ملرد. تەڭگەنى قۇراسا, بۇل وتكەن كەزەڭنەن 10 پايىزعا ارتىق.
بۇگىنگى كۇنى 92 تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىسى شەكتى تاريفتەرمەن جۇمىس ىستەيدى, بۇل تۇتىنۋشىلار ءۇشىن تاريفتەردىڭ تۇراقتىلىعى مەن بولجامدىلىعىن, قىزمەتتەر ساپاسىن كوتەرۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
اگەنتتىك قىزمەتىندەگى باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە العا قويعان مىندەتتەردى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مونوپوليستەردى باقىلاۋ كۇشەيتىلگەن. بىلتىر تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن بۇزۋعا جول بەرمەۋ ماقساتىندا 1198 نۇسقاما ەنگىزىلسە, اكىمشىلىك ايىپپۇل مەن نۇسقامالار بويىنشا جالپى سوما 3,3 ملرد. تەڭگەنى قۇراعان. تاريفتىك سمەتادا كوزدەلگەن قاراجاتتى پايدالانۋدى باقىلاۋ ماقساتىندا تۇتىنۋشىلارعا كەلتىرىلگەن زالالداردى وتەۋ ءۇشىن جىل باسىنان بەرى 185 سۋبەكتىگە ۋاقىتشا وتەمدىك تاريف ەنگىزگەن. تۇتىنۋشىلارعا قايتارىلعان جالپى سوما 2,8 ملرد. تەڭگە بولعان.
جىلۋ ەنەرگياسىن تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا سىرتقى اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ وزگەرۋى ناتيجەسىندە جىلۋ ەنەرگياسىنا تولەماقىنى قايتا ەسەپتەۋ تۇراقتى نەگىزدە جۇرگىزىلەدى. 2012-2013 جىلدارى جىلىتۋ كەزەڭى ءۇشىن حالىققا قايتارىلعان قاراجات 498 ملن. تەڭگەدەن اسقان.
ەلەكتر ەنەرگياسى نارىعىندا دەلدالدار تولىعىمەن الىنىپ تاستالسا, ەنەرگيامەن جابدىقتاۋشى ۇيىمدارعا ەلەكتر ەنەرگياسى تۋرالى زاڭنامانى بۇزعانى ءۇشىن 2,2 ملرد. تەڭگە ايىپپۇل سالىنعان. بۇل باعىتتا جۇمىس جالعاسىن تاۋىپ, قوعامدىق مونيتورينگ جۇيەسى قولدانىلماق. ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ مەن رەتتەلىپ كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋدا ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلگەن. بۇل جاعدايدا ەنەرگيانى ۇنەمدەۋ مەن ەنەرگيا تيىمدىلىگى بويىنشا شارالاردى قابىلداۋ تۇتىنۋشىلار ءۇشىن تاريفتەردىڭ ءوسۋىن تەجەۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. جالپى العاندا, 2012 جىلى بۇل شارالار تۇتىنۋشىلاردىڭ 11,6 ملرد. تەڭگەدەن اسا قاراجاتىن ۇنەمدەۋگە ءمۇمكىندىك بەرگەن.
جوندەۋ جۇمىستارى مەن جابدىقتاردى جاڭارتۋ, ۇيىمداستىرۋ شارالارى ناتيجەسىندە جىلۋ ەنەرگياسى وندىرىسىندە وتىن شىعىستارى ەداۋىر تومەندەدى. سوڭعى 10 جىلدا ستاتيستيكا ءمالىمەتتەرى بويىنشا ونىڭ دەڭگەيى 2 ەسەدەن استام ازايعان. سونداي-اق, ەلەكتر, جىلۋ جانە سۋمەن جابدىقتاۋ جەلىلەرىندە نورماتيۆتىك ىسىراپتار دەڭگەيلەرىنىڭ جىل سايىنعى تومەندەۋى بايقالادى. 2006 جىلدان باستاپ ولاردىڭ دەڭگەيلەرى ءىس جۇزىندە شامامەن جارتىلاي تومەندەگەن.
ىستىق جانە سۋىق سۋدى ەسەپتەۋ اسپاپتارىن ورناتۋ بويىنشا سۋدىڭ جەكە ەسەپتەۋ اسپاپتارىمەن جابدىقتالۋى شامامەن 85, ىستىق سۋ 88,3 پايىزدى قۇراعان.
بيىلعى جىلى ۆەدومستۆو الدىندا تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىن قامتاماسىز ەتۋ, تاريف بەلگىلەۋدىڭ اشىقتىعى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ سىندى مىندەتتەر تۇر. سونىمەن قاتار, تاريفتىك پروتسەستە جۇرتشىلىقتىڭ ءرولىن جانە تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرىنىڭ ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالاردى ورىنداۋىنا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ, «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋگە ىقپال ەتۋ, ىسىراپتار دەڭگەيى مەن جەلىلەردىڭ توزۋىن تومەندەتۋدى قامتاماسىز ەتۋ دە اگەنتتىكتىڭ باستى جۇمىستارى قاتارىنان ورىن الماق.
ءابدىراحمان قىدىربەك,
«ەگەمەن قازاقستان».