نان كوتەرىلىسى

نان مونوپولياسى

رەۆوليۋتسيا تۇسىندا «جەر – شا­رۋالارعا!» دەگەن ۇراندى كو­تەرىپ شىققان بولشەۆيكتەرگە قول­داۋ كورسەتىپ, ولاردىڭ جەڭىسكە جەتۋىن قامتاماسىز ەتكەن بۇقارا حالىق كەيىن تاپ سولاردىڭ وزدەرى­نە جەم بولدى. ازامات­تىق سوعىس باستالىسىمەن, وڭتۇستىك ەدىل بو­يىنىڭ قۇنارلى جەرلەرى «اق­تار­دىڭ» باقىلاۋىندا قالدى. قوي­مالارداعى ازىق-ت ۇلىك قورى تەز ورتايىپ, ەلگە اشتىق قاۋپى ءتون­دى. وسىدان كەيىن كەڭەس وكىمەتى ازىق-ت ۇلىك ديكتاتۋراسىن ورنات­تى. ازىق-ت ۇلىك وندىرۋشىلەرگە ەگىن­دى جيناپ, ارتىعىن ساتۋعا تىيىم سالىن­دى. نانعا مەملەكەتتىك مونوپوليا قاي­تا ورناتىلدى. ازىق-ت ۇلىك كوميس­سارلارى ەرەكشە قۇقىقتارعا يە بولدى, ولار اۋىل-اۋىلداردى ارالاپ, تەكسەرۋ جۇرگىزدى. سونىمەن قاتار جەر-جەرلەردە كەدەيشىلىكپەن كۇ­رەس كوميتەتتەرى قۇرىلدى. ولار ازىق-ت ۇلىك وتريادتارىنا كومەكتە­سۋ ماقساتىندا «كۋلاكتاردىڭ» جا­سىرعان ازىق-ت ۇلىك قورلارىن ىز­­دەس­تىرىپ, تاركىلەنگەن استىقتى, مال مەن ەڭبەك قۇرالدارىن قايتا ءبولىپ بەرۋگە ءتيىس بولدى. قىزىل گۆار­دياشىلاردىڭ قولداۋىمەن كە­دەيشىلىكپەن كۇرەس كوميتەتتەرى شارۋالاردىڭ قولداعى بار ازىق-ت ۇلىكتەرىن زورلىقپەن تارتىپ الدى. بۇل زورلىق, اسىرەسە, «كۋ­لاك­تارعا» اۋىر ءتيدى. ولاردان ءبىر عانا استىق ەمەس, الدارىنداعى جىلقىلارىن, ءىرى قارا مالدارىن, اياق كيىمدەرىن, جىلى كيىمدەرىن, ءتىپتى كورپە-جاس­تىق­تارىن دا سىپىرىپ الدى. شا­رۋالارعا اراشا تۇسەتىن ەشكىم بول­مادى.

استىق زاڭى

پرولەتاريات كوسەمى ۆ.ي.لە­نين 1920 جىلى 20 شىلدەدە اس­كەري كوممۋنيزم ساياساتىنىڭ رۋحىنا سۇيە­نە وتىرىپ, حالىق كوميسسار­لا­رى كەڭەسىنىڭ ء«سىبىر ايماعىن­دا­عى ار­تىق استىقتى جيناۋ تۋرا­­لى» قاۋلىعا قول قويدى. جارلىق­قا ساي­كەس 1921 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنا دەيىن التى گۋبەرنيا – ۇركىت, ومبى, ەنيسەي, سەمەي, التاي جانە تومبى ايماقتارى مەملەكەتكە 110 ميلليون پۇت استىق تاپسىرۋعا مىن­دەتتەلدى. تۇمەن گۋبەرنياسى – 8,1 ميلليون پۇت استىق تاپسىرۋ قاجەت بولدى. ونىڭ نەگىزگى بولىگى – ەسىل اۋدانىنا تيەسىلى بولدى.

بۇل جوسپار تەك نانعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ەت, كوكونىس, ماي, جۇمىرتقا, تاۋىق, كارتوپ, تە­مەكى, بىلعارى, ءجۇن, ءمۇيىز, تۇياق, زىعىر, كەندىر, جەمشوپ جانە كيىز ەتىككە دەيىنگى زاتتارعا قاتىستى ليميت ەنگىزىلدى. ولار­دىڭ بارلىعى 37 زاتتىق ءتىزىمدى قۇرادى.

بۇل ءبىر شارۋا باسىنا تۇسكەن اۋىر جىلدار ەدى. بيلىك حالىق تاراپىنان بولاتىن نارازىلىقتار­دى بولجاپ, ءسىبىر ايماعىنا 11 مىڭ ادامدىق اسكەردى شوعىرلا­دىر­دى. جۇيەنىڭ بەلگىلەگەن تار­تىبى­نە مويىنسۇنباعاندار­دى جانە ازىق-ت ۇلىك تاپسىرۋ مەن مۇلكىن تار­كىلەۋگە قارسى شىققانداردى كونتس­لاگەرلەرگە ايداپ, ولاردى «جۇ­مىسشى-شارۋا رەۆو­ليۋ­تسيا­سىنىڭ ىسىنە قارسى شىققان سات­قىندار رە­تىندە» جازالاۋدى قولعا الدى.

بىراق قولايسىز اۋا رايى بول­­­شەۆيكتەردىڭ جوسپارىنا تۇ­­زەتۋ ەنگىزدى. 1920 جىلدىڭ جازى ءسىبىر ول­­كەسىندە جاڭبىرلى بولىپ, كۇن­­­نىڭ قىزۋى كوتەرىلمەدى. بۇل ەگىن­نىڭ ­باس الۋىنا كەدەرگى كەلتىردى.

نان جيناۋ بولجامى ىسكە اسپادى

جوسپارلى ازىق-ت ۇلىك جيناۋ بولجامى ىسكە اسپادى. 1920 جىل­دىڭ قاراشا-جەلتوقسان ايىندا ونىڭ نەگىزسىز ەكەنىنىڭ بەتى اشىل­دى. كوميسسارلار ءوز با­عى­نىش­تىلارىنان جوسپاردى كەز كەل­گەن جاعدايدا ورىنداۋ­دى تا­لاپ ەتتى. جەرگىلىكتى باسشى­لار ونى ورىن­داۋعا بارىن سالدى. كەيبىر كىشى باس­شىلار ۇركى­تۋ, زابىرلەۋ امالدارىن دا قول­داندى. وسى قىلىقتارى ءۇشىن ولار­دىڭ كەيبى­رى ومىرىمەن دە قوشتاسىپ جاتتى. ماسەلەن, تۇمەن گۋبەرنيالىق ازىق-ت ۇلىك كوميسسارى گريگوري سا­مويلو­ۆيچ يندەنباۋم وكرۋگ ورتا­لىعىنا تسيركۋليار مالىمدەمە جول­دايدى. وندا: «قۇرمەتتى جول­داستار! كە­ڭەس رەسپۋبليكا­سى ءۇشىن ادەتتەن ­تىس قيىن ساتتە مەن تۇمەن گۋبەر­نيا­سىندا ازىق-تۇ­لىك جۇيەسى­نىڭ باس­تاۋىندا تۇ­رۋعا ءماجبۇر بول­دىم... اۋىل­دىق جەر­لەردەگى مەنشىك جۇيەسىن يگە­رۋگە قاتىستى ءبىر ءسات تە تار­تىن­­بادىق. جۇمىسشىلار مەن شا­رۋالار بيلىگىنىڭ بەرىك قولى سىز­دەر ارقىلى جۇزەگە اسۋى ءتيىس... مەن وسى تاپسىرىلعان بۇي­رىق­تاردى بۇزۋعا تىرىسقان جۇ­مىس­شىلارعا قاتاڭدىق تانىتىپ, اياۋ­­سىز شارا قولداناتىن بولامىن». مەملەكەتتىك ازىق-ت ۇلىك جي­ناۋ جۇيەسىنىڭ از بولماعانى­نا قا­را­ماستان, يندەنباۋم ازىق-ت ۇلىك ءبو­لۋ­دىڭ ىشكى نورما­سىن دا ەنگىزدى. وعان سايكەس ازىق-تۇ­لىك تۇسىمدەرىن تەك كۋلاكتاردان عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ورتا شارۋالار مەن كەدەي-كەپ­شىك­تەردەن دە جيناۋ ءتارتىبى ەن­گى­زىلدى. يندەنباۋم سونىمەن بىرگە بۇل قاتاڭ شارانى بەل­گىلى ءبىر اۋلاعا, فەرماعا نەمەسە جەكەلەگەن ادامدارعا ەمەس, بۇ­كىل اۋىلعا ەنگىزۋ يدەياسىن ۇس­تان­دى. كوميسسار وسىعان بايلا­نىس­ت­ى ءوز ويىن ۇنەمى جەدەلحات­تار­­مەن تولىقتىرىپ, جەر­گىلىكتى جەر­لەر­گە جىبەرىپ وتىردى. ون­دا: «قاتى­گەز جانە مەيىرىمسىز بولىڭ­دار. تەمىردەي ءتارتىپ ورناتىپ, ونى قۋاتتى قولدارىڭمەن اياۋسىز جانىشتاپ, بارلىق قارسى تەجەگىشتەردى جويىڭدار...» دەگەن.

سونىمەن قاتار يندەنباۋم­عا جەرگىلىكتى جەرلەردەن ءتۇرلى ما­­­عى­ناداعى ارىز-شاعىمدار دا ءتۇ­­­­سىپ وتىرعان. ولاردىڭ ءبىرى ەكىن-­ ­­­­شىسىنەن ۇرەيلى بولعان. ابات اۋى­­­لىنىڭ ميليتسيا باستىعى بى­­­لاي دەپ جازادى: «...ۋاكىلەتتى ازىق- ت ۇلىك ور­گاندارى بارلىق اس­­­­تىق­تى 1921 جىلدىڭ تۇ­قى­مى رە­­تىن­دە جانە ازىق-ت ۇلىك رە­تىن­دە دە شى­عارۋعا بۇي­رىق بەرىپ وتىر. ازا­مات­تار مۇنىڭ ­سالدارى اش­­تىق­قا اكە­لىپ سوعاتىنىنا قات­تى الاڭ­­­داي­دى. اۋدان حالقىنىڭ كو­­­ڭىل كۇيى بۇ­زىلعان. ازاماتتار تول­­­­قۋ ۇس­تىن­دە, مۇن­دايدا كوتەرىلىس­تىڭ ورىن الۋ مۇم­كىندىگى بولجا­نىپ وتىر.

يندەنباۋم جاعىمسىز اقپا­راتتى شىبىن قۇرلى كورمەگەن. ول ازىق-ت ۇلىك جيناۋ جۇيەسىنە تا­­بىستى جوبا ەنگىزگەنى تۋرالى ماس­كەۋگە جەكە لەنيننىڭ وزىنە تۋرا جەدەلحات جولدايدى. تۇمەن گۋبەر­­نياسىنداعى جوسپاردىڭ 102%-عا ورىندالعانى باياندالادى. بىراق ونىڭ قانداي شىعىنمەن ورىن­­دالعانى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز اي­تىل­مايدى. ازىق-ت ۇلىك وترياد­تا­رى ادامداردىڭ اۋزىنان سوڭ­عى ءبىر ءۇزىم ناندارىن تارتىپ الىپ, ايەلدەر مەن قارتتاردى ۆين­­توۆ­­كانىڭ دۇمىمەن ۇرىپ, اۋىر قام­­شىمەن سوعىپ, جەڭىل كيىم­دە­رى­مەن سۋىق قورالار مەن جەرتولە­لەر­­گە قاماپ, سوتسىز اتىپ تاستاپ وتىر­عان.

كوميسساردىڭ يت ءولىمى

قانى قارايعان ادام نە ىستە­­مەيدى؟ ونداي جاندار ءتۇن قا­تىپ, جەمتىگىن اڭديدى. 1921 جىل­دىڭ اق­پان ايىنىڭ باسىندا بەل­گىسىز بى­رەۋلەر گۋبەرنيا بويىن­شا تەكسەرۋ ساپارىنا شىققان يندەن­باۋمدى توبىل تاس جولىندا توق­تاتا­دى. ولار ات ايداۋشىنى سول جەر­دە اتىپ تاستاپ, كوميسسار­دى اربادان سۇيرەي جونەلەدى, جالا­ڭاشتاپ, تىرىلەي جون تەرىسىن سىپى­رىپ تاس­تايدى. سودان كەيىن قار­نىن جارىپ, وعان استىق تولتى­رادى. اقىر سوڭىندا اشۋعا بۋلىققان جاندار قايىڭ اعاشىن ەكىگە جارىپ, اراسىنا جار­تىلاي ءولى يندەنباۋمدى مىج­عىلاپ تىعادى.

بۇل قىلمىس بويىنشا تەرگەۋ جۇرگىزىلمەيدى. سەبەبى ەسىل اۋدانى بيلىگىنىڭ وعان مۇرشاسى بولمادى. شاراسىزدىققا ۇشىراعان شارۋالار كوتەرىلىسكە شىعىپ, ونىڭ ءورتى باتىس ءسىبىر ولكەسىن تەز شارپيدى. وكرۋگتەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى كوتەرىلىسشىلەرگە قوسىلادى. كوتەرىلىسشىلەر «اشتىقتان ول­گەن­­شە, وقتان ولگەن جاقسى» دە­گەن ۇراندى كوتەرىپ شىعادى.

كوتەرىلىسشىلەر اۋىلدىق جەرلەردە كەڭەس وكىمەتىن قۇلاتىپ, تىز­گىندى ءوز قولدارىنا الادى. كوم­­­مۋنيستەر بارلىق قيىنشى­لىق­­تىڭ سەبەپكەرلەرى بولىپ سا­نا­لادى. ولار­عا ناعىز اڭشى­لىق جا­سالادى. يندەنباۋم سياقتى, ولار­دىڭ قارىندارىنا استىق تولتىرىلىپ, كەۋدەلەرىنە «ازىق-ت ۇلىك جيناۋ ناۋقانى تولىق اياقتالدى!» دەگەن سوزدەر ءىلىنىپ قويىلادى. ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە دە قيانات جاسالادى. اشۋلى جۇرت ءتىپتى جۇكتى ايەلدەرگە دە ايانىش بىلدىرمەيدى. حالىق «كوم­مۋنيستەرسىز كەڭەستەر ءۇشىن!» ۇرا­نى اياسىندا ءتۇرلى جينالىستار وتكىزىپ, ءسوز بوستاندىعىن تالاپ ەتىپ شىعادى. ەڭ باستىسى, ولار اس­تىق مونوپولياسىن جويۋدى جانە شا­رۋا­لاردىڭ ءوز ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن وز­دەرى كورىپ, ادال ەڭبەگىنىڭ يەسى بولۋ قۇقىعىن قايتارۋدى تالاپ ەتەدى.

كوتەرىلىس ۇلكەن اۋماقتى قام­تي­دى. العاشقى شەرۋگە 100 مىڭ ادام قاتىسادى. كوتەرىلىسشىلەر ءسى­بىردىڭ ءىرى قالالارىن باسىپ الا­­دى. شەرۋ توبىل, كوكشەتاۋ, پەت­­روپاۆل, سۋرگۋت, قارقارالى وڭىر­­لەرىن قامتيدى. ولار ءتىپتى وزدەرىنىڭ شتابتارىن دا قۇرادى. بىراق ولارعا ۇيىمشىلدىق پەن 

جاۋىنگەرلىك تاجىريبە جەتىسپەي­دى. ولارعا قار­سى ەكى اتقىشتار ديۆيزياسى, بىرنە­شە اتتى پولك اسكەرى, ەكى پۋلەمەت باتا­لونى, ءتورت برون­دى پويىز جا­نە ميلي­تسيا جىبەرىلىپ, ولاردىڭ تاع­دىرى ال­دىن الا شەشىلەدى.

كوتەرىلىسشىلەردىڭ نەگىزگى كۇش­­تەرى 1922 جىلدىڭ باسىندا جە­ڭى­لىسكە ۇشىرايدى. بىراق جەكە پار­تيزان وتريادتارى قۇرىلىپ, ۇزاق ۋاقىت بويى ورمانداردا جا­سىرىنا­دى. ولار كەيىن ۇستالىپ, تەرگەۋ-تەك­سەرىسسىز كوزدەرى جويى­لىپ وتىرى­لادى. كوتەرىلىستى باس­قاننان كەيىن, بي­لىك بۇرىنعى ەسكى سۇرلەۋگە تۇس­پەي, ازىق-ت ۇلىكتى مەن­شىكتەۋ جۇيە­سىنەن باس تارتىپ, ونى جاڭا ەكونو­مي­كالىق سايا­ساتتىڭ باستالۋىن بىل­دىرەتىن زاتتاي سالىقپەن الماس­تىرادى.

ول بارلىق زارداپتارىمەن حا­­لىقتى بوجىراتىپ جىبەردى. ەگىن شىعىنى دا ماردىمسىز بولدى, شا­رۋالار كۇدىكپەن استىقتى وز­دە­رىندە ۇستاي باستادى. بۇعان جا­ۋاپ رەتىندە مەملەكەت ادامدار­دى ار­تىق استىقتارىن ارزان باعامەن سا­تۋعا ماجبۇرلەي باس­تادى. اقشا قۇن­سىزدانىپ كەتتى. شارۋالار مۇ­نىڭ ارتىن باعىپ, ارتىق استىق­تا­رىن ساتۋعا پەيىلدىلىك تانىتپادى. سودان كەيىن بيلىك استىق مو­نو­پولياسىن قۇرىپ, شارۋالار قولىن­داعى استىقتى كۇشپەن تارتىپ الۋعا كوشتى. ازىق-ت ۇلىك پەن ەگىس­تىك تۇقىمدىققا وتە از استىق قال­دىردى. ول كەزەكتى اشتىققا ۇلاستى.

 ەرمەك جۇماحمەت ۇلى