باسقا باسىلىمداردان
وسىدان بىرنەشە اپتا بۇرىن قازاقستاندا بولعان كەزىمدە مەن جارىلىس ەپيتسەنترىندە سانانى ساۋىقتىرعان سەزىمدى باستان كەشىردىم. بۇل كەڭەس وداعى 1947-1989 جىلدار ارالىعىندا 456 يادرولىق بومبا جارعان قاسىرەتى الەمگە ايگىلى سەمەي سىناق پوليگونى بولاتىن.
سالماعى سانا سانسىراتار بەتون پليتالارىنان باسقا بۇل ۇشى-قيىرسىز جاپان دالادا كەزىندە قۋاتى ادام شوشىرلىق جارىلىستار جاسالعانىنان ەشتەڭە دە حابار بەرە المايتىنداي. سوعان قاراماستان, وڭداعان جىلدار بويى سەمەي پوليگونى قۇراما شتاتتارداعى وسى تەكتەس پوليگوندار سياقتى ءبىزدىڭ پلانەتامىزداعى ومىرگە قاتەر توندىرگەن “قىرعي-قاباق سوعىس” ەپيتسەنترى بولىپ كەلدى. ونىڭ قاسىرەتى بىزگە “مۇرا” رەتىندە قالىپ وتىرسا, ولار: ۋلانعان وزەندەر مەن كولدەر, راك پەن ءتۋابىتتى كەمتارلىققا دۋشار بالالار.
بۇگىندە سەمەي ۇمىتتەردىڭ قۋاتتى سيمۆولىنا اينالعان. 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىلە سالىسىمەن, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پوليگوندى جاۋىپ, يادرولىق قارۋدىڭ كوزىن جويدى. بۇل ءبىزدىڭ يادرولىق قارۋدان تىس الەم قۇرۋ ءجونىندەگى ارمانىمىزدىڭ شىنايى جۇزەگە اسا باستاۋىنا العىشارت جاسادى.
قازىر ءبىزدىڭ ۇرپاقتارىمىز العاش رەت بولاشاققا سەنىممەن قاراۋعا مۇمكىندىك الدى. مەن سەمەيدە بولعان كۇنى پرەزيدەنت باراك وباما اقش-تىڭ يادرولىق ساياساتىن قايتا قارايتىنى تۋرالى جاريالادى. قۇراما شتاتتار ءوزىنىڭ ۇلگىسىمەن ءدۇنيەنى رۋحتاندىرىپ, يادرولىق قارۋلاردىڭ جاڭا ءتۇرلەرىن دامىتۋدان باس تارتتى. سونداي-اق تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا سايكەس تاجال قارۋىن ءبىرىنشى بولىپ قولدانبايتىن بولدى. ەكى كۇن وتكەن سوڭ پرەزيدەنت وباما مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى د.مەدۆەدەۆ يادرولىق قارۋدى قىسقارتۋ تۋرالى جاڭا شارتقا قول قويدى.
بۇل ۇدەرىس بۇكىل الەم بويىنشا كۇش الا تۇسۋدە. كوپ جاعدايدا كوزقاراستارى قاراما-قايشى بولىپ كەلگەن ۇكىمەتتەر مەن ازاماتتىق قوعامدار ورتاق ءىس ءۇشىن جۇمىس ىستەي باستادى.
يادرولىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى جاقىندا عانا ۆاشينگتوندا بولىپ وتكەن جاھاندىق سامميتتە الەمنىڭ 47 مەملەكەتىنىڭ باسشىلارى يادرولىق قارۋ مەن ماتەريالداردى قاۋىپسىز جاعدايدا ساقتاۋ ءۇشىن قاجەتتىنىڭ ءبارىن جاساۋعا ۋاعدالاستى. ولاردىڭ ورتاق تا وتكىر الاڭداۋشىلىعى ناقتى جاعدايدى سەزىنگەندەرىن ايعاقتايدى. يادرولىق تەرروريزم – بۇل گولليۆۋدتىڭ فانتازياسى ەمەس. بۇل – ابدەن ورىن الۋى ىقتيمال قاتەر.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا وسىنداي كۇش-جىگەردىڭ ورتاسىندا بولۋ بۇيىرعان. جاقىندا عانا بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسى يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەن قاۋىپسىزدىك تۋرالى ارنايى پىكىرتالاس ءوتكىزدى. مۇنىڭ ءوزى 2008 جىلدىڭ اياعىندا مەن ۇسىنعان, سونداي-اق وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ۇيىمداستىرىلعان قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تاريحي سامميتىندە قارالعان يادرولىق ءىس-قيمىل جوسپارىنىڭ زاڭدى جالعاسى ىسپەتتى بولدى.
دۇيسەنبى كۇنى بۇكىل الەمنەن كەلگەن جوعارى لاۋازىم يەلەرى بۇۇ-دا باس قوسىپ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى شارت (ياقتش) بويىنشا كەزەكتى شولۋ ءماسليحاتىن وتكىزەدى. ولاردىڭ وسىدان بەس جىل بۇرىن وتكىزگەن سوڭعى كەزدەسۋلەرى ەشتەڭەگە قول جەتكىزبەگەنى بەلگىلى. وسى جولى, كەرىسىنشە, ءبىز كوپتەگەن ءماسەلەلەر بويىنشا وڭ وزگەرىستەردى باقىلاي الاتىن بولامىز.
ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇمىتتەرىمىزدە اقيقاتتان تىسقارى قالماعانىمىز ءجون. بىراق, سونداي-اق, ءبىز پروگرەسكە قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلىپ قالماۋعا ءتيىسپىز. بۇل تاياۋ شىعىستا يادرولىق قارۋدان تىس ايماق قۇرۋ, سونىمەن قاتار, يادرولىق ەنەرگەتيكانى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋدى قوسا العاندا, تاراتپاۋ تۋرالى مىندەتتەمەلەرگە سايكەس جۇزەگە اسىرىلۋى قاجەت شارالار بولىپ تابىلادى.
العا كوز سالا وتىرىپ مەن ۇستىمىزدەگى جىلى يادرولىق تەرروريزم اكتىلەرىمەن كۇرەس جونىندەگى حالىقارالىق كونۆەنتسيانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسىنا شولۋ جاساۋ ءۇشىن بۇۇ-نىڭ ءماسليحاتىن وتكىزۋدى ۇسىندىم. ءبىز بۇل كەزدەسۋدى مينيسترلەر دەڭگەيىندە يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتىڭ ورىندالۋىنا قوزعاۋ سالۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىراتىن بولامىز. قازىرگى كەزدە مەن الەم ەلدەرى باسشىلارىن ىدىرايتىن ماتەريالدار تۋرالى كەلىسىم بويىنشا كەلىسسوزدەردى باستاۋعا شاقىردىم. قازان ايىندا باس اسسامبلەيا ءتۇرلى يادرولىق ماسەلەلەر بويىنشا 50-دەن استام قارار قارايتىن بولادى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – ەرتەڭ ۇلكەن سەرپىندىلىككە اكەلە الاتىن قادامدار ءۇشىن بۇگىن كوپتەگەن كىشكەنتاي قادامدار جاساۋ.
بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعى ءوز كەزەگىندە بۇۇ-عا ءمۇشە ەلدەردىڭ قوعامدىق پىكىرتالاس قالىپتاستىراتىن باسىمدىقتارىن كورسەتەدى. ءبارى دە يادرولىق قارۋدىڭ سۇراپىل قاۋپىن مويىندايدى. ءبىز مۇنداي قاۋىپ وسىنداي قارۋ قانشا ۋاقىت ساقتالىپ تۇراتىن بولسا, سونشالىقتى ۋاقىتقا سوزىلاتىنىن تۇسىنەمىز. پلانەتامىزدىڭ بولاشاعىنىڭ ءوزى قارۋسىزدانۋدان باسقا بالاما جول جوق ەكەنىن ايعاقتاپ بەرىپ وتىر. ال مۇنىڭ جاھاندىق ىنتىماقتاستىقسىز جۇزەگە اسپايتىنى تاعى ءمالىم ءجايت.
مۇنداي ىنتىماقتاستىقتى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ اياسىنان باسقا قاي جەردەن تابۋعا بولادى؟ ەكى جاقتى جانە وڭىرلىك كەلىسسوزدەر كوپ نارسە بەرۋى ىقتيمال, بىراق جاھاندىق اۋقىمداعى ۇزاق مەرزىمدى جانە جەمىستى ىنتىماقتاستىق ۇلكەن كۇش-جىگەردى تالاپ ەتەدى. قارۋسىزدانۋ جونىندەگى جەنەۆا ماسليحاتىمەن قاتار, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى ءدال وسىنداي كەلىسسوزدەر الاڭى بولىپ تابىلادى.
بۇۇ – مەملەكەتتەر اراسىنداعى, سونىمەن قاتار, تۇتاستاي الەمدىك قوعامداستىق بويىنشا بەلگىلى ءبىر ءماسەلەلەردى تالقىلاپ, كەلىسىمگە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بىردەن-ءبىر جالپىعا تانىلعان ارەنا. ۇيىم كەلىسىمدەردى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ولاردىڭ ورىندالۋى جونىندەگى اقپاراتتاردى دا ساقتايدى. ول – اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكپەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتاعى تاۋەلسىز ساراپتاۋلاردىڭ كوزى.
بۇگىندە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى جاڭا ەپيتسەنتردە – ياعني, قورقىنىش تۋدىراتىن ەمەس, كەرىسىنشە, ءۇمىت وتىن جاعاتىن جاھاندىق قارۋسىزدانۋدىڭ “ەپيتسەنترىندە” بولىپ تابىلادى. جانە دە بىزدەرمەن بىرگەلەردىڭ, ءبىزدىڭ يادرولىق قارۋسىز الەم جولىنداعى ۇستانىمدارىمىزدى بولىسەتىندەردىڭ ەپيتسەنترى رەتىندە قاراستىرىلادى. ەگەر ادامزاتقا قانداي دا ءبىر كەزدە وزگەرىستەر ءۇشىن ۋاقىت قاجەت بولسا, وتكەننىڭ ساليقالى ءىس-قيمىل شارالارىمەن قاتار, سول ۋاقىت بۇگىن تۋىپ وتىر.
پان گي مۋن, بۇۇ باس حاتشىسى.