دۋشانبە ءسامميتى: ءۇمىت پەن كۇدىك

بىرىنشىدەن, بۇل سامميت – كوروناۆيرۋس ىندەتىنەن كەيىن جۇزبە-ءجۇز ۇيىمداستىرىلىپ وتىر­عان تۇڭعىش جيىن.

ەكىنشىدەن, وسى جىلى شىۇ-نىڭ قۇرىلعانىنا 20 تولدى.

ۇشىنشىدەن, شىۇ-عا مۇشە ەلدەر ايماعىنىڭ ءدال كىندىگىندە ورنالاسقان اۋعانستانداعى جاع­داي – حالىقارالىق دەڭگەيدە ءبىرىن­شى كەزەكتە تۇرعان ماسەلە.

سونداي-اق سامميتكە رەسەي باسشىسى ۆلاديمير ءپۋتين­نىڭ, قىتاي باسشىسى سي ءتسزي­ن­پين­نىڭ جانە ءۇندىستان پرەمەر-ءمينيسترى نارەندرا ءم­و­دي­دىڭ كەلمەۋى ۇيىمنىڭ كەلە­شەگىنە قاتىستى ماڭىزدى پروب­لەمالاردىڭ بار ەكەنىن كور­سەتتى. سول سەبەپتى شىۇ-عا مۇشە ەلدەر اراسىنداعى تەپە-تەڭدىك پەن ۇيىمنىڭ ايماق ەلدەرى تۇرعىسىنان ماڭىزىنا توقتالۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر.

شىۇ-نىڭ العاشىندا قى­تاي مەن كەڭەس وداعى ارا­سىن­دا باستالىپ, ال كسرو ىدى­راعاننان كەيىن قىتاي مەن رەسەي, قازاقستان, قىرعىز­ستان, تاجىكستان اراسىندا شەكارا ماسە­لەلەرىنە قاتىستى جۇر­گىزىل­گەن كەلىسسوزدەردىڭ ناتي­جە­سىندە قۇرىلعانىن ايتا كەتكەن ءجون. شەكارا پروبلەمالارىنىڭ ءوز شەشىمىن تابۋى قىتاي ءۇشىن دە, سونداي-اق تاۋەلسىزدىگىن جاڭا جاريالاعان ورتالىق ازيا رەس­­پۋبليكالارى ءۇشىن دە اسا ما­ڭىز­دى ەدى. تاراپتاردىڭ ءوزارا جىلى قارىم-قاتىناس ورناتۋى ءۇشىن پات­شالىق رەسەي كەزەڭىنەن جال­عاسىپ كەلە جاتقان شەكارا پروب­لەمالارىنىڭ قالايدا وڭ شەشىمدەرىن تابۋى قاجەت ەدى. بۇل ءبىر جاعىنان قۇرلىقتىڭ ىشكى ايماعىندا حالىقارالىق تەڭىز قاتىناس جولدارىنان الىس جاتقان ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ سىرتقا شىعۋى ءۇشىن قاجەت بولسا, ال ەكىنشى جاعىنان قىتايدىڭ ورتالىق ازيا ارقىلى ەۋروپا مەن تاياۋ شىعىسقا شىعۋى ءۇشىن قاجەت بولاتىن.

بۇل تۇرعىدان العاندا, شىۇ-نىڭ قۇرىلۋى گەوساياسي ما­عىنادا قىتايدىڭ ورتالىق ازيانى رەسەيمەن ءبولىسۋى دەگەن ءسوز ەدى. ودان كەيىنگى جىلداردا قىتايدىڭ تەك ايماقتا عانا ەمەس, جاھاندىق ساياساتتا دا بەدەلىنىڭ ارتا ءتۇسۋى ماسكەۋدى ەداۋىر الاڭداتقان بولاتىن. سوندىقتان رەسەيگە شىۇ اياسىندا قىتايمەن ارا سالماقتى تەڭگەرۋ ءۇشىن ءۇندىستاننىڭ ۇيىمعا مۇشە بولۋى ماڭىزدى ەدى. ماسكەۋدىڭ بۇل ۇسىنىسىنا وراي قىتاي دا پاكىستاننىڭ مۇشە بولۋ ماسەلەسىن ۇسىنسا كەرەك, 2017 جىلى ۇندىستانمەن بىرگە پاكىستان دا شىۇ-عا مۇشە بولىپ قابىلداندى. وسىلايشا, ۇيىم شەڭبەرىندە ءۇندىستان قىتايمەن ارا سالماقتى, ال پاكىستان ۇندىستانمەن ارا سال­ماق­تى تەڭگەرىپ تۇردى.

ورتالىق ازيا تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا, شىۇ-نىڭ قۇرىلۋى جانە ايماقتاعى ەلدەردىڭ قى­تايمەن بىرگە ءبىر ۇيىمنىڭ ىشىن­دە بولۋى رەسەيمەن ارا سالماقتى تەڭگەرۋ دەگەن ءسوز.

سونىمەن قاتار ورتالىق ازيا ءۇشىن رەسەي مەن قىتاي سەكىلدى الپاۋىت ەلدەردىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق بارىنەن دە ما­ڭىزدى. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ «سەنىم ارت­تىرۋ­شى شارالار» ماسەلەسى تۇرعى­سى­نان الىپ قارار بولساق, شىۇ رەسەي مەن قىتاي اراسىندا «سەنىم ارتتىرۋشى شارا­لاردىڭ» قالىپتاسقانىن كور­سەتەدى. ۇيىمعا پاكىستان مەن ءۇندىستاننىڭ مۇشە بولۋى – ورتا­لىق ازيانىڭ وڭتۇستىك ازيا­­­عا شىعۋى تۇرعىسىنان نازار اۋدا­رار­لىق جايت.

نەگىزىندە, ورتالىق ازيا شىۇ اي­ماعىنىڭ ورتالىق تۇسىندا تۇر. بۇل جايت شىۇ-نىڭ دۋ­شان­بە ءسامميتىنىڭ دەك­لاراتسيا­سىندا تومەندەگىدەي تۇردە كو­رىنىس تاپتى:

«مەملەكەت باسشىلارى ورتالىق ازيانىڭ شىۇ-نىڭ وزەگى ەكەنىن باسا كورسەتەدى. مەملەكەت باسشىلارى ورتالىق ازيا مەملە­كەت­تە­رىنىڭ ءوز ەلدەرىندە جانە ءبىر ءبۇتىن رەتىندە جالپى ايماقتا بەيبىتشىلىك, سەنىم جانە تۇراق­تى­لىقتى قامتاماسىز ەتۋگە با­عىت­تالعان بارلىق ءىس-ارەكەتتى قول­دايدى. مەملەكەتتەر باسشىلارى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك جيىندارىنىڭ جۇيەلى تۇردە وتكىزىلۋىن ماقۇلدايدى».

سونىمەن قازىرگى جاعدايدا ماسكەۋ – بەيجىڭ – نيۋ-دەلي ارا­­سىن­داعى باسەكەلەستىكتى ەس­كە­­رەر بولساق, شىۇ-دا ور­تا­­لىق ازيانىڭ ماڭىزى ارتا تۇسپەك. دۋشانبە ءسامميتىنىڭ كۇن تارتىبىندەگى ەكى ماسەلە دە ورتالىق ازياعا تىكەلەي ىقپال ەتەدى. ولاردىڭ ءبىرىنشىسى – اۋعانستانداعى جاعداي, ال ەكىنشىسى – يراننىڭ ۇيىمعا مۇشە بولۋى.

اۋعانستان ماسەلەسىندە شىۇ-عا مۇشە ەلدەر اراسىندا ور­تاق ۇستانىمنىڭ جوق ەكەنى انىق. سامميت قورىتىندىسىندا قول قويىلعان 30 قۇجاتتىڭ ەشبىرى اۋعانستان ماسەلەسىنە قاتىستى ەمەس. تەك دۋشانبە دەكلاراتسياسىندا عانا: «مۇشە مەملەكەتتەر اۋعانستاننىڭ تەرروريزم, سوعىس جانە ەسىرتكىدەن ارىلعان, تاۋەلسىز, بەيتاراپ, بىرلەسكەن, دەموكراتيالىق جانە بەي­بىتشىل مەملەكەت بولىپ قۇ­رىل­ۋىن جاقتايدى. مۇشە ەلدەر اۋعانستانداعى بار­لىق ەتنوستىق, ءدىني جانە ساياسي توپ وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن اۋعانستاندا ين­كليۋزيۆ­تى ۇكىمەت قۇرۋ قاجەت دەگەن پىكىردە», دەلىنگەن.

ۆلاديمير پۋتين مەن سي ءتسزينپيننىڭ جيىنعا ونلاين تۇردە قاتىسۋىنا اۋعانس­تان ماسە­لەسىنە قاتىستى كەلىسپەۋ­شى­لىكتەرى سەبەپ بولسا كەرەك. اسىرەسە تاجىك­ستاننىڭ «تاليبانعا» (قازاق­ستاندا تىيىم سالىنعان ۇيىم) قارسى ۇستانىمىن ەسكەرەر بولساق, قىتاي جانە رەسەي مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى وسى ارەكەتتەرى ارقىلى رەسەي مەن قىتايدىڭ دۋشانبەنىڭ ۇستانىمىن ماقۇلدامايتىنىن كورسەتكەن بولۋى ابدەن مۇم­كىن. نە­گىزىندە, تاجىكستان اۋعانس­تان­داعى تاجىكتەردىڭ ماسەلە­سىنە بايلانىستى وسىنداي ۇستانىمدا بولسا دا, دۋشانبەنىڭ بۇل سايا­ساتى رەسەيدىڭ مۇددەسىنە ساي كەلەدى. ويتكەنى «تاليبان» مەن قىتاي ءبىر-بىرىنە تىم جاقىنداي تۇسەر بولسا, ماسكەۋ ايماقتا وسى «ويىندى» بۇزاتىنداي ءبىر ەلدى قالىپتاستىرعان بولىپ وتىر.

ال يراننىڭ شىۇ-عا مۇشە­لىگىنە كەلەر بولساق, تەگەران ۇيىمعا مۇشە بولۋ پروتسەسىن باس­تاۋى ارقىلى, نەگىزىندە, ءوزىنىڭ جاڭا «شىعىس ساياساتىن» جاريا­لادى دەۋگە بولادى. پرەزيدەنت حاسان ءرۋحانيدىڭ كەزىندە تەگەران «اۋقىمدى ورتاق ءىس-ارەكەت جوس­پارى» (يادرولىق كەلىسىمشارت) اياسىندا ەۋروپادان ينۆەستيتسيا كەلەدى دەگەن ۇمىتپەن رەسەي جانە قىتايمەن ىنتىماقتاستىق ماسەلەسىن كەيىنگە شەگەرگەن ەدى. ال پرەزيدەنت يبراحيم رەيسي بولسا, ازياعا باسىمدىق بەرەتىنىن بايقاتىپ وتىر. وسى سەكىلدى, 2015 جىلدان بەرى قيىن دا كۇردەلى كەزەڭدى باستان وتكەرىپ كەلە جاتقان يران-تاجىكستان بايلانىستارىندا دا جاڭا ءبىر كەزەڭ باستالىپ كەلەدى. سون­دىقتان كەلەسى كەزەڭدە يران­نىڭ سىرتقى سايا­ساتتا ازيا با­عى­تىنداعى بەل­سەن­دىلىگىنىڭ ارتا تۇسەتىنىن ايتۋعا بولادى.

يراننىڭ شىۇ-عا مۇشە بولۋى ۇيىمداعى مۇسىلمان ەلدەردىڭ سانىن ارتتىرادى. نەگىزىندە, شىۇ-نىڭ دۋشانبە سامميتىنە قاتىسقان بەلارۋس پرەزيدەنتىنەن باسقا, مەملەكەت باشىلارىنىڭ بارلىعىنىڭ مۇسىلمان ەلدەرىنەن بولۋى دا قىزىقتى كەزدەيسوقتىق.

بۇعان قوسا, شانحاي ىنتى­ماق­تاستىق ۇيىمى حاتشى­لىعى مەن اراب مەملەكەتتەرى ليگاسى باس حاتشىلىعى اراسىندا ىنتىماقتاستىق مەموراندۋمىنا قول قويىلۋى, يراندى ۇيىم­عا مۇشەلىككە قابىلداۋ پروتسەسىنىڭ باستالۋى, سونداي-اق قاتار, مىسىر جانە ساۋد ارابياسىنىڭ جاڭا ديالوگ سەرىكتەستەرى رەتىندە قابىلدانۋى شىۇ-داعى يسلام الەمىنىڭ ۇلەس سالماعىنىڭ ارتا تۇسەتىنىن كور­سەتەدى.

ورتالىق ازيا تۇرعىسىنان يراننىڭ شىۇ-عا مۇشە بولۋى ايماقتىڭ تاياۋ شىعىسقا شىع­ۋىن وڭايلاتا تۇسەدى. الايدا بۇل ءۇشىن يران اقش-تىڭ سانكتسيالارىنان قۇتىلۋعا ءتيىس. ولاي بولماعان جاعدايدا اقش-تى وزدەرىنە قارسى قويعىسى كەلمەيتىن ايماق ەلدەرى يرانمەن ىنتىماقتاستىق قۇرۋدان تارتىناتىن بولادى.

قورىتا ايتقاندا, شىۇ-نىڭ دۋشانبە ءسامميتى ءبىر جاعى­نان ۇيىمنىڭ كەلەشەگى مەن بەل­سەن­دىلىگىنە قاتىستى تۇيتكىل­دەر­دى ارتتىرىپ جاتسا, ەكىنشى جاعىنان ايماقتاعى ەلدەردىڭ ىنتى­ماق­تاستىعىن كۇشەيتە تۇسۋدە.

سامميتتە تاجىكستان, پاكىس­تان جانە يراننىڭ بەلسەندىلىگى ايقىن بايقالدى. تاجىكستان سام­م­يت ءوتىپ جاتقان ەل رەتىن­دە كوزگە تۇسسە, پاكىستان پرەمەر-ءمي­نيسترى يمران حان ورتالىق ازيا ەل­دەرىمەن ودان دا جاقىن ىنتى­ماق­تاستىق قۇرۋ مۇم­كىن­دى­گىنە يە بولدى. يراننىڭ جاڭا سايلانعان پرەزيدەنتى يبراحيم رەيسيدىڭ شەتەلگە تۇڭعىش رەسمي ساپارى بولىپ سانالاتىن دۋشانبە ءسامميتى تەگەراننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى جاڭا ۇستانىمىن جاريالاۋى سەكىلدى قابىلداندى. 

دىنمۇحاممەد امەتبەك,

PhD دوكتورى, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ساراپشىسى