امانگەلدى تولەەۆ, كەمەروۆ وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى: “مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ناعىز قازاق دەپ بىلەمىن. ونى ءححى عاسىردىڭ ازاماتى دەپ كەز كەلگەن ەل الدىندا ماقتانىشپەن تانىستىرا الامىن”
– امانگەلدى اعا, وزىڭىزبەن سۇحباتتار سەرياسىنىڭ جالعاسۋىنا مۇمكىندىك بەرگەنىڭىزگە العىس ايتامىن. گۋبەرناتورلاردى تاعايىنداۋ بارىسىندا پرەزيدەنتتەرىڭىز دميتري مەدۆەدەۆتىڭ ۇستانىمى بىزگە دە بەلگىلى. پرەزيدەنت ەڭ الدىمەن جاستارعا باسىمدىق بەرەتىنىن جانە ءۇش جىلدان ارتىق مەرزىمگە سايلاناتىنىنا جول بەرمەيتىنىن مالىمدەدى. پرەزيدەنت تاڭداۋىنىڭ سىزگە تۇسكەنى ناۋرىز ايىنىڭ باس كەزىندە-اق بەلگىلى بولدى, وبلىستىق كەڭەس الدىندا ءسىزدى ءتورتىنشى مەرزىمگە تاعايىنداۋ تۋرالى ۇسىنىس ءبىلدىردى. رەسەي باسشىلىعىنىڭ وزىڭىزگە دەگەن ىقىلاس-سەنىمىنىڭ سەبەبى نەدە دەپ بىلەسىز؟
– ءسىز قاتەلەسىپ تۇرسىز. د.مەدۆەدەۆ بۇل ماسەلەگە كەشەندى تۇردە قاراۋ قاجەتتىگىن ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت مالىمدەدى. گۋبەرناتورلىققا ۇمىتكەر تۇلعانىڭ جاسى نەمەسە گۋبەرناتورلىق مەرزىمىنە ەمەس, ءىسكەرلىك قاسيەتىنە باسىمدىق بەرەتىنىن ءمالىمدەدى. كەمەروۆ وبلىسى رەسەي فەدەراتسياسىندا ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاعىنان تۇراقتى, تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى ەۆوليۋتسيالىق جولمەن ءوسىپ كەلە جاتقان بىردەن-ءبىر ولكە دەگەن پىكىرگە ءبارىنىڭ قۇلاعى ۇيرەنىپ قالدى.
– ال 1997 جىلى وبلىستى قانداي جاعدايدا باسقارۋعا العانىڭىزدى ەسكە ءتۇسىرىپ كورىڭىزشى؟ سىزگە الدىڭعى گۋبەرناتورلاردان قانداي مۇرا قالدى؟
– 1997 جىلعى كۋزباسس قايناپ جاتقان قارا قازانعا كوبىرەك ۇقسايتىن. 43 شاحتا جۇمىسىن توقتاتتى. 150 مىڭ شاحتەر جۇمىسسىز قالىپ, كۇنكورىس ناپاقاسىنان ايىرىلدى. شاحتەرلار اتاقتى ترانسسىبىردىڭ جولىن بوگەپ, اشتىق جاريالادى. قىلمىس دەڭگەيى كۇرت ءوسىپ, وبلىس تۇرعىندارى شاراسىزدىقتان تەنتىرەپ, كۋزباسس جەرىن ۇمىتسىزدىكتىڭ ەلەسى كەزىپ ءجۇردى.
بۇكىل مۇمكىندىكتى, اقىل-ويدىڭ جيىنتىعىن جاعدايدى تۇبىرىنەن وزگەرتۋگە باعىتتاۋعا تىرىستىم. سونىڭ ناتيجەسىندە ەكونوميكانىڭ كۇرەتامىرىنا قان جۇگىردى. قيراعان شاحتالار قالپىنا كەلتىرىلىپ, تۇرعىندار اتامەكەنىنە ورالدى. تۇرعىندارى تەمىر جول رەلستەرىن بوگەپ, قيراعان ءۇيىندىگە اينالعان كۋزباسس ونشاقتى جىلدىڭ ىشىندە الىپ مەملەكەتتىڭ يندۋستريالى تىرەگىنە اينالدى.
– عالامشاردى شارپىپ وتكەن قارجىلىق-ەكونوميكالىق داعدارىس ءسىزدىڭ گۋبەرناتورلىق مەرزىمىڭىزدىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىنە تۋرا كەلدى. بۇل گۋبەرناتور امان تولەەۆتىڭ ساياسي رەيتينگىنە قالاي اسەر ەتتى؟ تۇرعىندارىڭىز توزىمدىلىك تانىتا الدى ما؟
– ول راس. قارجىلىق داعدارىستان ءبىز دە شەت قالا المادىق. ءتىپتى وزگە ولكەلەرگە قاراعاندا اۋىرتپالىعىن ارتىعىراق سەزىندىك. سەبەبى, ەكونوميكامىز الەمنىڭ 85 ەلىنىڭ ەكونوميكاسىمەن ينتەگراتسيالانىپ ءۇلگىرگەن. جەتەكشى ءوندىرىس ورىندارىمىزدىڭ ونىمىنە دەگەن سۇرانىس دەڭگەيى تومەندەدى.
– بىراق, سوعان قاراماستان, قيىندىققا قارسى تۇرىپ, ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ يادروسىن ساقتاي الدىڭىزدار عوي.
– كۋزباستا بىردە-ءبىر شاحتا نەمەسە كەن ورىندارى جابىلعان جوق. كەرىسىنشە, قازىرگى زامانعى تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان جاڭا كەن ورىندارى, رازرەزدەر اشىلدى. تەك 2009 جىلى عانا 180 ملن. توننا كومىر ءوندىرىلدى. ەكونوميكاداعى ءوسىم دەڭگەيى داعدارىسقا دەيىنگى كورسەتكىشكە جەتىپ قالدى. قازىر كۋزباسس ولكەسى ءوندىرىس كولەمىنىڭ ءوسىمى, ينۆەستيتسيا تارتۋ جاعىنان ءبۇكىل ەلدە العاشقى وندىقتىڭ قاتارىنا ەندى. ولكەنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى تۇراقتالىپ, بالا تۋ دەڭگەيى ءوسىپ كەلەدى. جىل سايىن ميلليونداعان شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ جاتىر.
مۇنداي كورسەتكىش وڭاي جولمەن كەلگەن جوق, اتقارۋشى بيلىك ورىندارى, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرى, ەكونوميكالىق الەۋەتى داعدارىستىڭ ىقپالىن ءالسىرەتۋگە جۇمىلدىرىلدى. پرەزيدەنت د.مەدۆەدەۆ امان تولەەۆتىڭ كانديتۋراسىن قولداعان كەزدە وسى جاعدايدى ەسكەردى دەپ ويلايمىن. پرەزيدەنتتىڭ مەنىڭ كانديداتۋرامدى قولداۋى – كۋزباستىقتارمەن بىرلەسىپ ءجۇرگىزىپ كەلگەن ەڭبەگىمىزدىڭ جەمىسى, ال ەكىنشى جاعىنان مەملەكەت باسشىسىنىڭ, ۇكىمەت باسشىسىنىڭ كۋزباسس الدىنداعى, ونىڭ ءاربىر تۇرعىنى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى.
– امان اعا, كەڭەس يمپەرياسىنىڭ كەلمەسكە كەتكەنىنە جيىرما جىلعا جاقىنداپ قالدى. ءبىز وسى مەرزىمدە نەدەن ۇتىلدىق, نەدەن ۇتتىق؟ پىكىرىڭىزدى بىلگىم كەلەدى.
– مەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن كەڭەس وداعىنىڭ قۇلاۋىن ورنى تولماس اپات دەپ تانيمىن. 70 جىل بويى قالىپتاسقان مەملەكەت ءبىر كۇندە قۇلاپ ءتۇستى. بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ كۇل-پارشاسى شىقتى: جان-جاعىنداعى ەلدەرمەن ينتەگراتسيالانىپ ۇلگىرگەن رەسەيدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى, ونىڭ ىشىندەگى كۋزباستاعى ءوندىرىس وشاقتارى جۇمىسىن توقتاتتى. ەڭ وكىنىشتىسى – قاي تۇكپىرىندە جۇرسەم دە تۋعان باۋىرىمداي, تۋعان شاڭىراعىمداي سەزىنىپ كەلگەن الىپ شاڭىراق ءبىر-اق كۇندە كۇيرەدى.
اسكەردە جۇرگەنىمدە ءبىر كازارما ونشاقتى ۇلتتىڭ وكىلىنە پانا بولدى. ءبىز ءوزىمىزدى شىندىعىندا كەڭەس وداعىنىڭ ازاماتى سەزىندىك. ۇلتىمىزدىڭ ايىرماشىلىعى ءتۇر-تۇلعامىزدان عانا سەزىلىپ تۇرار ەدى. بۇل قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ابايدىڭ شىعارمالارى مەن ۋكراين اقىنى تاراس شەۆچەنكو شىعارمالارىنداعى وزگەشەلىك سياقتى. اسقار تاۋلار ءبىر-بىرىمەن يىقتاسىپ تۇرعاندا عانا اسقاقتاپ كورىنەدى ەمەس پە؟! سول سەكىلدى ارا-قاتىناستارىمىزدىڭ شىنايى ەكەنى ءاربىر ءىس-ارەكەتتەرىمىزدەن بايقالىپ تۇراتىن. سول كەزدە رەسەيدىڭ ءاربىر ەكىنشى ازاماتىنىڭ تۋعان-تۋىسقاندارى كسرو-نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ءومىر ءسۇردى. قازىر كورشى مەملەكەتتە تۇراتىن قارىنداسىڭا نەمەسە اعاڭا بارىپ كەلۋدىڭ ءوزى باسى ارتىق شىعىندى تالاپ ەتەدى.
راس, كەڭەس وكىمەتى كەزىندە دە قيىندىقتار بولماي قالعان جوق. ءبىر وتباسىنىڭ بالاسىنداي باس قوسىپ, نەمىس فاشيزمىنە قارسى تۇرۋىمىزدىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ ءتىپتى ەسكە الۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. كسرو ايماعىندا تۇرعان بارلىق ۇلتتار بىرىڭعاي كۇشكە اينالعانىن, الىپ عالامشاردى ەكى جۇيەگە بولۋگە قۇدىرەتى جەتكەنىن مويىنداۋعا ءتيىسپىز: دنەپروگرەس, تۇركىسىب, ماگنيتكا, كۋزنەتسستروي, تىڭ يگەرۋ, ساموتلور, بام – سونىڭ ايقىن دالەلى. جوعارىداعى تاريحي مەكەندەردە سانمىڭداعان بويجەتكەن مەن بوزبالا ءبىر شاڭىراق استىندا باس قوستى, بالا ءسۇيدى. ورىس قىزى مەن قازاق جىگىتىنەن تۋعان بالانىڭ ۇلتىن ايشىقتادى: ەكى ۇلتتىڭ مەنتاليتەتى جاس بالانىڭ بويىندا ەت پەن تەرىدەي بولىپ كەتتى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسەي جەرىنە كەلگەندە ء“بىزدىڭ تاريحىمىز ورتاق” دەگەندى ءجيى ايتادى. بۇل – الدارقاتۋ ەمەس, بۇل پافوس تا ەمەس. بۇل ءدالەلدەۋدى تالاپ ەتپەيتىن اقيقات. بۇعان مىسالدى الىستان ىزدەۋدىڭ دە قاجەتى جوق. ءبىزدىڭ نوۆوكۋزنەتسك زاۋىتىنىڭ جارتى عاسىرلىق تاريحى بار. ونىڭ قۇرىلىسىندا قازاقتىڭ دا, وزبەكتىڭ دە قولتاڭباسى قالعان. قۇرىلىس كەزىندە وزبەك ازاماتتارىنا ارنالىپ, ارنايى شايحانا سالىنعان. باستاپقىدا, قاراپايىم, ءتىپتى كۇركە رەتىندە دە سالىنعان بولار. بىراق كەيىن ۋاقىت وتە كەلە زامان تالابىنا ساي جەتىلدىرىلدى. زاۋىت بالانسىنداعى سول شايحانا جارتى عاسىردان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. مۇندا كەلۋشىلەر كىشكەنە عانا كەسەگە قۇيىلىپ بەرىلەتىن ءوزبەكتىڭ كوك شايىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءسۇيسىنىپ ءىشىپ, ءدامدى پالاۋىن ءبىر جەمەي كەتپەيدى. قۇرىلىس ءجۇرىپ جاتقاندا وزبەك ازاماتتارى ءوز ەلىنىڭ ءبىر بولشەگىن تاستاپ كەتكەنىن سول كەزدە سەزبەگەن دە بولار.
ءوز باسىمنان وتكەن مىنا ءبىر ءجايتتى ايتايىن. جاسىراق كۇنىمدە كيەۆ اۋەجايىندا ءاميانىمدى ۇرلاتىپ العانىم بار. نە ىستەرىمدى بىلمەي داعدارىپ قالدىم. سول كەزدە جاسى مەن قۇرالپى ارميان ازاماتى جانىما كەلىپ:
– باۋىرىم, نە بولدى؟ – دەپ ءىشتارتا قارادى. ءمان-جايدى بىلگەن سوڭ, سوزگە كەلمەي ۇشاققا بيلەت الىپ بەردى. ءوز قارجىسىنا جانە قايتارىمىن تالاپ ەتپەستەن. بەلگىسىز ادامعا دەگەن ريزاشىلىعىمدى سوزبەن جەتكىزە الماعان كۇيدە ۇيىمە جەتتىم. ومىردە سونداي ادامداردىڭ بار ەكەنى كوڭىلىمدى مارقايتتى. سول ازاماتتىڭ اتى-ءجونىن سۇراماعانىما, العىسىمدى جەتكىزە الماعانىما كۇنى بۇگىنگە دەيىن وكىنەمىن.
بىزدە بۇرىن كسرو دەگەن ورتاق ءۇيىمىز بار ەدى. قازىر ول جوق. تۇركىمەنستاندا تۋىپ-وسكەن, جەتى اتاسىنىڭ سۇيەگى قازاق جەرىندە جاتقان, تاتارستان مەن باشقۇرتستان, كۋزباستا ازامات بولىپ قالىپتاسقان, كاسىبي مۇددە جاعىنان تمد-نىڭ بارلىق ەلدەرىمەن تىعىز بايلانىستا بولعان امانگەلدى تولەەۆ كەڭەس وداعى تاراعان كەزدە ءوزىن قالاي سەزىنگەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. الدەبىر اۆانتيۋريستەردىڭ ساياسي ويىنىنان شاڭىراعى ورتاسىنا تۇسكەن ەل – كسرو-نى مەن ءالى دە سۇيەمىن.
ءبىر كەزدەرى ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي بولىپ ءومىر سۇرگەن حالىقتار مەن مەملەكەتتەردى ءبىر-بىرىمەن جالعاستىراتىن كوپىردى بەيبىت جانە وركەنيەت جولىمەن قالىپتاستىرۋعا اتسالىسقىم كەلەدى.
قازىر 2010 جىلدى دا ورتالاپ كالدىق. جيىرما جىلدىڭ ىشىندە كەڭەس وداعىن تاريح دەپ تانيتىن, تەك كينولاردان كورىپ, كىتاپتان, سوسىن اتا-اناسىنىڭ ايتقان ەستەلىگىنەن عانا بىلەتىن ۇرپاق قالىپتاسىپ ۇلگىردى. ارادا جيىرما جىل جىلجىپ وتسە دە رەسەي فەدەراتسياسى حالقىنىڭ 60 پايىزى كەڭەس وداعىنىڭ كۇيرەۋىن تاريحتىڭ قاسىرەتى دەپ باعالايدى.
ستراتەگيالىق باعىتتاعى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – دوستاستىق ەلدەرى اراسىندا ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ بۋىنىن بەكىتۋ, جۇك تاسىمالى ءۇشىن ەڭ تومەنگى تەمىر جول ءتاريفىن بەلگىلەۋ ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ءۇشىن اسا ءتيىمدى بولار ەدى. بىزدە مۇنداي بايلانىستارعا قول جەتكىزۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى دە بار. كەڭەس وداعىنىڭ كۇيرەۋى حالىقتار اراسىنداعى وندىرىستىك, ۇلتارالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ ءجىبىن ۇزە المادى. تمد كەڭىستىگىندە جوعارى بيلىك ەشەلونىندا جۇرگەن تۇلعالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى, ءتىپتى ساياسي, ءاسكەري, ەكونوميكالىق ەليتا وكىلدەرى كەڭەس وداعىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا بىرگە وقىدى, كۇنى بۇگىنگە دەيىن دە بايلانىستارىن دا ۇزگەن جوق. ءبىر-بىرىمەن اعا-باۋىرداي ساعىنىسىپ كورىسەدى. بۇل ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىنداعى ينتەگراتسيالىق بايلانىستارعا قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەنىندەي بولسا دا ىقپال ەتە الادى.
– امان اعا, بۇگىنگى ەكونوميكالىق-ساياسي ولشەمدەردى بۇرىنعىمەن سالىستىرۋ مۇلدەم مۇمكىن ەمەستىگىن ەستەن شىعارىپ الىپ تۇرعان جوقسىز با؟
– مەن ونى سەزبەي جۇرگەنىم جوق. قۇندىلىقتار ادام تانىماستاي وزگەردى. بىراق ءدال ءبىز باستان كەشكەندەي اقيقاتتىڭ گاۋھار شىرىنىنداي قۇندىلىقتارعا يە تاريحي كەزەڭگە بالاما بولار جۇيەنىڭ بار ەكەندىگىنە مەن سەنبەيمىن. سوندىقتان, تاعى دا قايتالاپ ايتامىن, ءبىز باسىمىزدان وتكەن تاريحي كەزەڭنىڭ قۇندىلىقتارىن ۇمىتۋعا اسىققانىمىز كەشىرىلمەيتىن كۇنا. ءبىز ونى بۇگىنگى نارىق ەكونوميكاسىمەن ساباقتاستىرا الساق دەيمىن. مۇنداي ساباقتاستىق ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ, ءبىزدىڭ كەلەر ۇرپاعىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىنىڭ دارۋمەنى.
– امان اعا, قازاقستاندىق ساياساتكەرلەردىڭ ىشىنەن بولە-جارا كىمدى اتار ەدىڭىز؟
– الدىڭعى سۇحباتتاردا ايتىپ وتكەنىمدەي, قازاق ەلىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ – كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ التىن قورى. نۇرەكەڭنىڭ جوعارى كاسىبي-ساياسي كەمەڭگەرلىگى, ەڭ دۇرىس شەشىمدەردىڭ تامىرىن ءدوپ باساتىن كورەگەندىگى, العا قويعان ماقساتىنىڭ ايقىندىلىعىنا دوسى تۇگىل دۇشپانىنىڭ دا كوزىن جەتكىزەتىن العىرلىعى كەۋدەڭە تەك قانا ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتادى.
مەن نۇرەكەڭدى ءححى عاسىردىڭ ازاماتى جانە كەز كەلگەن ەل الدىندا ماقتانىشپەن تانىستىرا الاتىن ناعىز قازاق دەپ تانيمىن! ونىڭ ءوزىنىڭ ەلىندەگى, سىرت ەلدەردەگى ساياسي سالماعى مەن بەدەلى اتاپ كورسەتۋگە, نازار اۋدارۋعا ابدەن لايىق.
ۇستىمىزدەگى جىلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى 70 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتەدى. جان-جاعىنداعىلارعا “مەرەيتوي جايلى اۋىزعا الماڭدار, سىيلىقتارىڭنىڭ, ماراپاتتارىڭنىڭ كەرەگى جوق, ايتقانىما قۇلاق اسپاعاندارىڭ قىزمەتىڭمەن قوشتاساسىڭدار”, دەگەن ءسوزى بىزگە دە جەتتى.
مەن, دەگەنمەن, 6 شىلدە كۇنى اسا ءمارتەبەلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قۇرمەتى مەن دەنساۋلىعى ءۇشىن, قازاق ەلىنىڭ ءوسىپ-ءوركەندەۋى ءۇشىن, نۇرەكەڭنىڭ الداعى ۋاقىتتا الاتىن بەلەستەرى ءۇشىن 100 گرام شاراپ ىشەمىن. وسى قۇرمەتىم ءۇشىن قازاقستاندىق شەنەۋنىكتەرگە ۋادە بەرگەنىندەي, نۇرەكەڭ مەنى قىزمەتىمنەن بوساتا المايدى (كۇلەدى).
– گۋبەرناتور مىرزا, مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ, ساياساتتانۋشىنىڭ وڭتايلى جاسى تۋرالى ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزدى بىلگىمىز كەلەدى. “جاستارعا جول بەرۋ كەرەك” دەگەن پىكىر رەسەيدە دە, قازاقستاندا دا وزەكتى. ءسىز نە ويلايسىز؟
– ءاربىر ادامنىڭ ءبىر-ءبىرىن قايتالامايتىن جەكە تۇلعا ەكەنىنە مەن سەنەمىن. جاسىڭنىڭ ەگدە تارتقانى – باستى ولشەم ەمەس. اقىل-ويى كەمەلىندە تۇرعان ازاماتتى زەينەت جاسىنا جەتكەنى ءۇشىن عانا وتستاۆكاعا جىبەرۋ اسا اقىلدى شەشىم بولىپ شىقپايدى. بىزدە “اكەلا جاسىنا جەتتى. اكەلا جولبارىستى تۇنشىقتىرا المايدى” دەگەن ماتەل بار. زەينەت جاسىنا جەتۋ – تاعدىردىڭ ۇكىمى ەمەس. ۇلكەن ساياساتتا ادامنىڭ جاسىنا ەمەس, اقىل-پاراساتىنا باسىمدىق بەرىلەدى.
بىزگە وزىمىزگە جاقىن جاپونيانىڭ تاجىريبەسىن نەگە قولدانباسقا؟ ونداعى مەنەدجەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى جاسى ەگدە تارتقان ازاماتتار. ەڭ الپاۋىت جاپون كومپانيالارى پرەزيدەنتتەرىنىڭ ورتا جاسى – 63, ۆيتسە-پرەزيدەنتتەرىنىكى 56 جاس. كورپوراتسيانىڭ جاسى 75-كە جەتكەن پرەزيدەنتى قىزمەتتەن كەتكەننەن كەيىن جۇمىسى نە بولعانىن بىلگىڭىز كەلە مە؟ كورپوراتسيا التى ايدىڭ ىشىندە تاراپ كەتتى.
قىتايدى الايىق: قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزىن قالاعان, “قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ وكىل اكەسى” اتانعان دەن سياوپين ەكونوميكانى مودەرنيزاتسيالاۋعا كىرىسكەندە جاسى 74-ءتى القىمداپ قالعان ەدى. ول ەلىن قاراڭعىلىق قۇشاعىنان الىپ شىعىپ, ءوسىپ-وركەندەگەن, وركەنيەتتىڭ الدىڭعى كوشىنەن ورىن العان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوستى.
دەن سياوپين رەفورماسىنا دەيىن 250 ملن. قىتاي وتباسىن اسىراي المايتىن. 2004 جىلدان باستاپ ءابسوليۋتتى كەدەيلىك دەڭگەيى 25 پايىزدان 3 پايىزعا تومەندەدى. بۇل كۇندە قىتاي حالقى ءۇشىن 2004 جىلعا دەيىنگى جاعداي – وتكەننىڭ اڭگىمەسى. دەن سياوپين 84 جاسىندا بيلىكتى وزىنەن كەيىنگى تولقىننىڭ وكىلىنە تاپسىردى. بىراق سوعان قاراماستان, 90 جاستى ەڭسەرگەن جىلدارى دا قحر-دىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىنا بەلسەندى تۇردە ارالاستى.
اقش-تى الايىق. 2009 جىلى جاڭا ۇكىمەت ورتالىق بارلاۋ اگەنتتىگىنىڭ باسىنا جاسى 70-ءتى القىمداپ قالعان ازاماتتى الىپ كەلدى. دەمەك, جاسىنىڭ ەگدەلىگىنە قاراماي, ءوزىنىڭ نەمەرەلەرىندەي جاستارمەن اشىق باسەكەدە توتەپ بەردى.
مۇنداي مىسالداردى الىستان ىزدەۋدىڭ ءتىپتى قاجەتى جوق. رەسەيدەگى اتاقتى اكادەميك لەو بوكەري جاقىندا 70 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتتى. اتاقتى حيرۋرگتەر مايكل دەبەيكي مەن فيودور ۋگلوۆ كوزدەرى جۇمىلعانشا وپەراتسيا ۇستەلىنەن كەتكەن جوق. مايكل 100 جاستى تولتىرۋعا ساناۋلى ايلار عانا قالعاندا دۇنيە سالسا, ف؟دور گريگورەۆيچ 104-كە كەلدى.
مەنىڭشە, جاندۇنيەسى قارتايعان ادام 30 جاسىندا دا “رۋحاني” كارىلەردىڭ قاتارىن تولتىرا بەرەدى. ءبارى ادامنىڭ وزىنە بايلانىستى ما دەيمىن. جاسىڭ كەلگەن سايىن ەل باسقارۋ قابىلەتىڭ جاڭا قىرىنان اشىلادى دەگەنگە دە كەلىسپەيمىن. مەنىڭ كوماندامدا اياق الىسى جاقسى باسشى بولاتىنىن بايقاتىپ ۇلگىرگەن, بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرىپ جۇرگەن جاس ماماندار بارشىلىق.
– امان اعا, ءسىزدىڭ ۇلتىڭىز قازاق. بۇل سىزگە نەنى ەسكە سالادى: ورمانداي ورىستىڭ ورتاسى بويىڭىزداعى قازاققا ءتان تەكتىلىگىڭىزدى ۇمىتتىرىپ جىبەرگەن جوق پا؟
– مەن وسكەن وتباسىنىڭ مەنىڭ ۇلتىما دەگەن قۇرمەتى ەرەكشە بولدى. انام قازاق, تاتار ادەبيەتىن ىقىلاس قويا وقىدى. قازاق ۇلتىنىڭ وكىلى ەكەنىمدى ۇمىتپاۋىمدى ەس بىلگەننەن قاپەرىمە سالىپ وتىردى. ەسىمىمنىڭ قازاقتىڭ اتاقتى باتىرى امانگەلدى يمانوۆتىڭ قۇرمەتىنە قويىلعانىن بالا جاستان ءبىلدىم.
“امانگەلدى” ءسوزىنىڭ شىققان تەگى امان-ەسەن ورالسىن دەگەن ىزگى نيەتتەن تۋعانىن دا بىلەمىن. مۇمكىن مۇنىڭ استارى اتا-بابامنىڭ “تۋعان جەرىنە امان-ەسەن ورالسىن” دەگەن ارمان-تىلەگىمەن ۇشتاسىپ جاتقان بولار... بۇل تاقىرىپتى كەلەسى سۇحباتىمىزدىڭ ەنشىسىنە قالدىرايىق.
كامەلەت جاسىنا جەتىپ, تولقۇجات العان كەزدەرىم دە ەستەن كەتپەيدى. وگەي اكەم يننوكەنتي يۆانوۆيچ ۆلاسوۆ (ونى وگەي دەپ ايتۋعا اۋزىم بارمايدى) ورىسقا ءتان كەڭپەيىلدىلىكپەن:
– كانە, ۇلىم مەنىڭ اتى-ءجونىمدى قابىلدايسىڭ با؟ امان يننوكەنتي ۇلى ۆلاسوۆ بولاسىڭ. ءتىپتى, جاراسىپ-اق تۇرعان جوق پا, جاقسىلاپ ويلان, – دەپ كەڭەس بەردى. مەن سول ساتتە اكەمنىڭ ايتقانىنا كەلىستىم. بىراق بالا جۇرەگىم: “ەگەر كەلىسسەڭ, ازعىندىققا جانە ءوزىڭدى ءوزىڭ ساتىپ جۇرە بەرەتىن قادامعا اياق باسقانىڭ”, دەپ كەۋدەمە سىيماي, تىپىرلاپ تۇردى. ارادا ەكى كۇن وتكەن سوڭ:
– اكە, تەگىم مەن اتى-ءجونىم بۇرىنعى قالپىندا قالا بەرسىن. مەن قازاقپىن عوي, – دەدىم.
شىققان تەگىن وزگەرتۋگە, ءتىپتى ءتولقۇجاتقا تەگىڭدى, قۇدايدان بەرىلگەن تەگىڭدى ءوزگەرتىپ جاز دەپ كەڭەس بەرۋگە ەشكىمنىڭ قۇقى جوق. بۇل قۇداي الدىندا كەشىرىلمەيتىن كۇنا. سەنىڭ قازاقتىعىڭ نەمەسە ورىستىعىڭ ادامدار اراسىنداعى شىن دوستىقتىڭ اراسىنا سىنا تۇسىرە المايدى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا مايدان دالاسىندا دوستارىنىڭ ءولى دەنەسىن جاۋ قولىنا قالدىرماي جانتالاسقان جاۋىنگەر ونىڭ ۇلتىنا نازار اۋدارماعانى اقيقات. سوندىقتان ماسكەۋدە 28 باتىردىڭ باسىنا قويىلعان بەلگى باسىندا ونىڭ ءاربىرىنىڭ ارۋاعىنا باعىشتاپ قۇران وقيمىن. ونىڭ ءاربىرىن ءوزىم كورىپ ۇلگىرمەگەن قانداستارىم, تۋىسقاندارىم, باۋىرلارىم دەپ تانىعىم كەلەدى. تمد كەڭىستىگىنىڭ سوعىس ءورتى شارپىعان ايماقتارىنداعى بەلگىسىز جاۋىنگەرلەردىڭ باسىنا قويىلعان بەلگىلەرگە ءتاۋ ەتىپ تۇرىپ, وسىنداي ويلارمەن ءوزىمدى ءوزىم جۇباتاتىنىمدى جاسىرا المايمىن.
مەنىڭ انام انالاردىڭ اناسى ەدى. بالا كۇنىمدە “ۇلكەن اكەلەرىڭ (اكەمنىڭ باۋىرلارى) سوعىستا بەلگىسىز كەتكەن” دەگەن اڭگىمەنى ءجيى ايتاتىن. انام ءوزىم “اكە” دەپ باۋىر باسا الماعان اكەمدى ۇمىتۋعا ءمۇمكىندىك بەرمەدى, ءاربىر قيمىلىم, ءتىپتى ءسويلەگەن ءسوزىم, كوزقاراسىمنان اكەمنىڭ بەلگىسىن ءىزدەيتىنىن, مەنىڭ باس اماندىعىمدى جانىنا جالاۋ ەتىپ جۇرگەنىن بالا بولسام دا سەزەتىنمىن.
قازاقتا ء“ولى ريزا بولماي, ءتىرى بايىمايدى” دەگەن ءسوز بار. وسى سوزگە بالاما بولار انىقتامانى مەن وزگە حالىقتان تابا المادىم. اتا-باباڭنىڭ ارۋاعىنا قۇرمەتپەن قاراماساڭ, شىققان تەگىڭنىڭ جالاۋىن جەلبىرەتە الماساڭ, ناعىز ادام, ناعىز ساياساتكەر بولا المايسىڭ.
– امان اعا, اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن گۇلبارشىن ايتجانباي.